Google This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct to make the world's books discoverablc onlinc. It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc publishcr to a library and fmally to you. Usage guidelines Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you: + Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes. + Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. About Google Book Search Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb at |http://books.qooqle.com/| / r^ y m Harvard College Library mm @> FROM THE BEQUEST OF SUSAN GREENE DEXTER ^inmni^iiniiniimpi^ w l/ w AOALES ACADEMIOL // CIOIOCCCLXVI-CIOIOCCCLXVII. LUGDUNI-BATAVOBUM, SX TTPOGBAPHEO I G. DRABBE. PBOSTAT APCI) E. L BRILL i87<. A L S HARVARD UNIVERSITY LIBRARY 3^ Quae hoc AnncUium volumine continentur, haec 9unt: AGADEHU LUGDUIfO-BATAYA. Nomina ProfeBmmm^ eaei 8. Oratio Rect. Magn 5. Aeta et gesta in Senatu 43« ludieia Ordinum 46. Inwijdingsrede van den Hoogleeraar A. Hegntim 51. Inwijdingarede van den Hoogleeraar T. Zaaijer 79. Inmjdingerede van den Hoogleeraar J. A. Boogaard • • . 99. Inwijdingarede van den Hoogleeraar M. J. de Ooefe 121. Seriea Leciionum • 145. NvmeruB Studioiorum 154* Doctores creati 155. AGADEMIA RHENO-TRAIEGTINA. Nomina Pro/esBonm^ eaet 163« Oratio Reet, Magn. • • • • • 165« Programma certaminis UterarU • 186. Aeta in Senatu • 189^ Oratio inauguralie Profes8oria A. L, S. Quaeercw 191. Seriea Leationum 215« Numerus Studioaorum • • • . . 222. Doetoree creati 223. AGADEMIA 6R0NINGANA. P«g. Ncmina Profesaorum 231« OrQixo R&et. Magn, • 233. Inwijdingsrede van den Hoogleeraar M. Salverda 275. Invjtjdingerede van den Boogleeraar W. Modderman 315. Ordo Leetiomm 341« Numerue Siudioaorum • • 347. Doctorea ereati 348. ATHENAEUM ANSTELODAMENSS. Nomina Prqfeesorum 353. Aeta et geeta in ConvenHhmj eaeL •••• 355. Series Leedonum .•••.•••• 356^ Numerua Siudiosorum • • ^ .••«••«••« • 3Af • ATHENAEUH DAYENTRIENSE. Nomina Profewmm^ eaet. • • • # • « 365. Ordo Leetionum ••••••. M6. ACADEMIA LUGDUNO-BATA¥A. ■f NOiMINA PROFESSORUM ET LECTORUM. QUI INDB A D. IX FEBR. A. CIOIOCCCLXVI AD D. Vin FEBR. A. CIOIOCCCLIVn IN AGADEMA LUG DUN 0-BATAVA DOOENDI HUNUS OBIERUNT. RECTOR MA6NIFIGDS lOHANNES lACOBUS PRINS. SENATDS AGADEMICI AGTDARIDS lOHANNES CHRISTIANUS GOTTLOB EVERS, IN FACULTATE THEOLOGICA. L L PRINS. W. A. VAN HEN6EL, rude doDatos. I. H. SCHOLTEN. A. KUENEN. L. G. E. RAUWENHOFF. IN PACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. L VAN DER HOEVEN. A. H. VAN DER BOON MESCH. G. L VERDAM, fato functus d. 29 Oct. F. KAISER, P. L. RYKE. W. F. R. SURINGAR. D. BIEREN8 DE HAAN, Prof. extraord. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. L M. SCHRANT , rude donatus , fato functus d. 5 April. A. RUTGERS. 1* NOMINA PROFESSORUM ET LECTORnM. L a fiTUF?KBN, C, G. COBET. B. P. A. DOZY. M. DB VRIE8. R. FRUIN. W. 0. PJbUYGBRfl. H. KERN. M. I. DE QOEJB, Prof. extr. ^qaid. OOct.munusauspicatosest. IN FACULTATE MEDICA. C. PRUYS VAN DBR HOEVGN, rude donatus. G. C. B. SURINQAR. T. G. KRIEGER. A. E. SIMON THOMAS. I. C. G. EVERS. A. HBYNSIUS , qui die 7 Martis munus auBpiciituB ^. I. A. BOOGAARD, Frof. extr., qui d. 21 Martis munusauspi- catus est. T. ZAAUBR, Pjrof. extr. , qui d. 10 Martis munus auspicatus est. IN FACULTATB lURIDICA. H. COCK, rude donatus, fato functus d. 20 Oct. L DE WAL. S. VISSERING. R. T. H. P. L. A. VAN BONBVAL FAURB. I. E. GOUDSMIT. 1. T. BUIJS. . ■ « I L I. P. HOFPMANN , tituio Prof. omatus. P. O. VAN DER CHIJS, titulo Prof. extraord. omatus. P. DE JONO , titulo Prof. ornatus , Lectcn: Litt. Pers. et Turc. et Interpres Legati Wameriani. C. A. X. G. F. SICHERER, Lector Litt. Germ. F.VANCALKER, in Museo physico Adiutor, cui successit L.AR0NSTE1N, u if if if . C. C. L TEERLINK, in Museo diymico Adiutor. I^. M. KAM, Observ. astron. A. v.\N HENNEKELER, Observ. astrpn. lalter. ORATIO OB SCHOLA ET ECCLESIA, « IN RE CHRISTIANA ARCTE CONIUNCTIS NEC UNttUAM D1SIUN6END1S, QUAM HABDIT lOHANNES lACOBUS PRINS, THEOL. DOCT. ET PROP. OBD., DIB Vm FEBRUABn CIOIOCOCLXVII, IN AGADEMIA L UGDUNO-BAT AVA QUUM MAGISTRATUH ACADEMICUM DBPONERET. ACCEDIT ENARIIATIO EORUM, QUAE ACADEMIAE LUQDUNO-BATAVAB ANNO CI0I0CCCLXVI--CI0I0CCCLXV1I TRISTIAETLAETAACCIDERUNT. AUDITOKES HUMANTSSTMI, EXOPTATISSIMI 1 Rediit» favente Deo, dies festus, quo Academiae hostrae natales iaeti concelebramus. Anno autem superiori decessorem meum aestumatissimum , qu4im fasces poneret^ egregie dixisse de decreto Regio, quo huius saeculi anno decinio quinto in integrum restituta est Academia omnisque instaurata Academica institutio^ quis est inter Vos^ qui non memineritP Laudavit ore facundo illii)s decreti liberalitatem institutionisque Academicae liberta- tem, nullis fere finibus circumscriptam , nuUo non praeconio extollendam. Sic nobis.in mentem revocavit ipsa, quae legisl^tor secutus est in rebus Academicis ordinandis, principia, atque neminem facile optare pronuntiavit » ut nova lex^ mox condenda, aliis quam hisce nitatur principiis. Adsentie- bantur omnes, ni fallor, rei periti; nec sane erat, quod ego dissentirem aut in elegantissima illa oratione quidquam desiderarem. Vel sic tamen unum hodie dictis addere liceat, idque» me iudice, gravissimum, quod^si tacerem, nae ego ofiicio meo deessem. Nimirum post laudatam libertatem hoc maximopere sperandum esse autumo» fore ut unicuique disciplinae, in cyclum Academicum olim receptae, locus suus constet honosque permaneat. Ea enim est omnium illarum artium liberalium, quae ad humanitatem per- tinent, mutua necessitudo atque ita omnes quasi cognatione quadam con- tinentur, ut cunctae sibi invicem egregie prosint unaque avulsa ceterae tabescant. QuidP quod ipsa fert Universitatum, quae dicuntur» ratio et indoles, ut cognitionis humanae, utut amplissimae, nuUa pars prorsus ne- gligatur. De Theologia igitur quomodocunque statuat lex ferenda, eam ab Academia rite ordin^ta abesse non posse unusquisque facile intelligit. Quod ne a me dictum putetis invita ecclesia! Haec enim sua si bona norit, aut ego fallor egregie^ aut nihil ihabet» quod magis exoptet, quam 8 I. I. P R l N S ut in ipsa hac Academiae luce in posterum quoque futuri instituantur ac formentur sacrorum antistites. Nec tamen esse etiamnum, qui aliter sta- tuant, equidem ignoro. Dimittendam esse Theologiam clamitant et ex auditoriis nostris quantocius pellendam sibique solam relinquendam , imo in seminaria relegandam ecclesiaeque auctoritati subiiciendam ; sic demum rempublicam inter et ecclesiam rite dibtingui, alteram ab altera tandem separari ipsiusque ecclesiae saluti bene consuli. Quorum ego vocibus per- motus, iam hoc mihi agendum esse arbitror, ut, ceteris, quae ad gravis- simam hanc quaestionem pertineant, missis, coram Vobis id unum paucis del!rionstreD!i , in re chri^iuna scholam et eccfesiam arcte esse eoniutictas n^c Mquam dtsitifn^e^tddS, Hoc arfteiln Wgunitettfm tractaturo, V6s mibi, Auditdres humanisiimi! ftttHbud linguidque fav&t6! 1 1 > . .1 I i Td tfiinto Eroditorum <^nses9u vix est, quod diserte stioneam, me iam Dofl ag^f^ de quaestione, hlsce di^bu^ diu multumque agitata, oporteatiie itlferioris ordinis scholaiii, ifa qua pueri a ludiina^istris itistituuntur, cum teclesia quodammodo cohaei^ere aut ex ea pendere. Scholam equidem in- telligo superiorem, Aca<)emicam Vulgo dictam, ac praesertim studili iila inihi Volo theologica^ quibu^s omnis de Deo refousque divinis doctrina, }tftissimo setisu sumta, rite ^xcolitur eodem fere modo, quo iuriispitrdeDtia at fiiedicina ^t rieliqulsl^ omues h$c traduntur disciplinae aftiores. Hanc 8U%^tti institutionetn At^ademicam cum ecclesia ai^cte esse coniadctam, id igitur mihi dei^onstratldum sumsi. Statim verb audi^ mihi videbr, qui obiiciant, hftec ^itb totb coelo diflferi^e, nequb ullam fesse posse intei' ea sfrctibtem neeessitudinem. Ruunt -^ ita illi ^ in cohtraria omnia: libera est schbla, eccledia tero suis altigata formulis, sem^l constitutis; quaerit StiHoIa vetitatem, d^ ea veto reperta et extra omnem dubitationis jelleam pb&itsL gloriafur ecctesia; terr^stria sbhola petit ac reipublicaie cottimoda dimt, ftcctesfia 'verb bMt sfectatur coeiestia et, spretis rebus mundanis, seA vitlEim praepaitlt pbst mortem futu)ram. Audio, nec perturbor. Tatta e&iln iA 'At eddi&M «ua , Romano-catfaolica scilic^t , Bt^lgieie ticini pahim ae jpubKbe O R A T 1 0. 9 praedicare solent, me certe non habent valde refragantem ; sed ecclesiae Reformatae, quae inter nostrates Protestantium « qui dicuntur, sequitur principia, longe alia ratio est. Vel sic tamen et hic bene distinguendum esse, ut bene doceamur, lubens ego profiteor. Multum revera interest scholam inter et ecciesiam, et prosunt utrique, qui diligenter cavent^ ne coalescant in unum. Habet utraque quod sibi privum est, et diversis reguntur principiis, et aliud illa^ aliud haec persequitur. Rectissime mo- nent, quaerere scholam id unice quod verum est, illudque a falso verique specie sedulo distinguere sibique vindicare. Observando, perscrutando , meditando in omnium inquirit rerum naturam internamque rationem, ut inteiligatur, unde et quid sint> quibus e causis ortae> quomodo inter se oonnexae, quorsum tendant. Hominem schola excolit, quatenus intelli- gentia et ratione praeditus est, eumque per varias cognitionis humanae partes eo tandem perducere conatur, ut supra vulgum sapiat et intelligen- tior sensim doctiorque fiat et ad angustos uniuscuiusque scientiae cancellos promovendos indies aptior. Quod de disciplina theologica haud minus valet quam de quavis alia. Est enim Theologia revera disciplina, proprie sic dicta» quae suis ipsa viribus nititur^ suis e principiis pendet» suas in par- tes dividitur atque ad certam definitamque normam ab omnibus excolitur germanis theologis. Inquirit haec in religionem, et in religionem quidem, quam profitemur, christianam, quippe verissimam, eamque e fontibus eruere studet et probe intelligere^ accurate describere suoque pretio aestumare, porro vim eius salutarem explorare eamque quantumpote conformare ad uniuscuiusque aetatis, gentis generisque usum. Tam historica est Theologia quam exegetica^ tam practica quam dogmatica> multasque sibi in auxilium vocat cognatas disciplinas, inprimis historicas, literarias, philosophas. Longe vero aUa- sectatur ecclesia, institutum illud his in terris divinum, ab ipso Christo non conditum, fateor^ sed ex eius opere sponte ortum eiusque spiritu vere divino animatum > quo vita in hominibus religiosa et moralis > ad Ipsius sanctissimum exemplum summamque Dei voluntatem^ excolitur, a peccati sordibus purgatur, ad omne bonum ac coeleste componitur et consum- matur. Varia ei praesto sunt^ quibus utitur> subsidia et adminicula, ut veram religionem alat ac tueatur eiusque vim efficacem promoveat, et omne genus humanum, sibi commissum» per Dei communionem ad summam 2 10 I. I. F » I N S evekat ht p«rfeetionem morakm et Tero etiam. beaAitadinem. Verbo dicamn veritatem quaent om&is sehola, et summaiB qQidem veritadcm rtkioo-rey^ giosam tbeologica*; ecclesia vero, pro instituti ratioDe, id agit potissimum» ut optimae religionis vi vitam bomiDum reddat vere vitalem et salutem ii» impertiat, etiam post mortem duraturam. Proinde non nisi iuieUigeutiori-' bus Theologia destinata est, ut quaevis alia disciplina Academica; ecclesia vero omnibus patet, quibuscunque tandem hominibus, doctia indoctia, seuibus iunioribus, divitibus egenis^ laetis afflctis, omnibus, quippe reU. gionis capacibus eaque non sine gravi damno carentibus. Hinc autem ne- cessario sequitur, baud magis alteram aherius esse posse ancillam et pedi&* eequam^ quam dominam alque reginam. Quod tamen ut neminem lateat, paulo^ enucleatius exponendum videtur. Magna enim in his opiniooum^ praeiudicatarum vie est et pertinacia. Et schola quidem vere ecclesiastica , id est cui ecctesia tanquam falli nescia imperat teamitemfque, quem sequatur, praescribit, haec i^ur oogi» tando fif)gi poiest^ in Iiicem vero predire et firuetus ferre^ me iudice, doii potest. Omnis necessario perit veri nomiuis indagatio ac perscrutatio rerum dlivinarum, simul atque lege antea constitutum est, quis et qualis esae debeat illius indagationis exitus. Ad aormam regulae fidei exculta Theo^ bgia aut nulla est> aut> si uHa, nuUius tamen pretii. Testoo theokogoB Gommuni nomine scholasticos dictos, qui medio aevo florueruot per trta quatuorve saecula. Hi enim Iabor# incredibili desudarunt in doctrioa eccle- tiastica phi^ophiae Aristotelicae ope^ i. e. argumentis dialeciicis » ppiwi ductis, intelligenda, tuenda^ coraprobanda. Nemo sane infitias ibit^ aedo^ &ia eos exstraxisse magnifica, ab aequalibus summis laudibus ceiebrata, qtiae et noe, spectatum admissi, admipamttr. Sed in subtilite^ibtts., quas neclerent^ «ugisque^ quas proferrent, magnos illos viros operam et oleiiiD perdidisse, una omniiim vox est. Nihil quidquam effeceruDt, aut, si qoam vim habuerifit, quod non negaverim^ in rudi hominum ingenio eamofendb, vetieor tamen, ne disputationibus de nominalismo, qui dicitur, et reaiiBQBO omBem religionis sensum in eorum animis suffoeassent, nisi mystiiea alicvnam ratio^, animo ad< bonorum fissem, Deum ChnstiMnque^ ^tollendo, laborainti suocnrrisset ecclesiae^ quam deindie sanarunt Reformatores* Similiter poat R \ T I 0. 11 fiacra saecnlo decimo sexto instaurata si quaeris, qid tandem {actam sit, ut rem christianam , quam magni Cacerent, taln parum saepe ptomoveriiit viri ceteroquin doctissimi^ sagacissimi> laboris patientis^mi, suis nunquam «defraudandt laudibus, qui Theologiae operam navarent eamque in Academiis nostris docerent, respODdeo, in eoclesiae auctoritate^ cui subessent^ et cle- riconim ana^emate^ quod reformidarent , praecipuam causam esse quae- rendam. Quid piura, AuditoresP Fieri prorsus nequit, ut fructus ferat Theol(^a, nisi libere excuUa. Tum demum^ quum sui iuris facta est, quod ad finem vergente saeculo decimo octavo factum esse novimus, alas suas laeta expandere coepit et altiora petere facemque accensam ecciesiae christianae praeferre, imo in intimos veritatis divinae recessus ita peuetrare, ut nova lux exoriretur tandem densaeque dispergerentur multorum saeculo- rum tenebrae. Talis nostra disciplina est, ut sine hac^ qu4 hodie fruimur, iibertate vivere ac florere nequeat, nedum fructus ferre^ quibus prosit ecclesiae. Aut libera sit^ aut ne sit: ita rectissime ante duos fere annoa in oratione rectorali coilega meus quondam Roterodamensis » nunc Traiectinus. Eundem, quod laetor^ mihi-habebo consentientem » ubi dixero, haud magis quam scholae ecclesiasticae locum esse posse ecclesiae, ut ita di- cam , Bcholasticae « i. e. ecclesiae , cui schola imperat , adeo ut tota quanta e Theologia pend^t et , Proteo mutabilior , se continuo conformet ad om* nes> quas subeat mutationes Theologia, libere exculta, qualescunque tan- dem. Natura sua firmum quid ac stabile est ecclesia. Talem vero> quam dixi, vobis fingite ecclesiam^ theologorum altercationibus ac rixis misere dilaceratam, venti veluti flatibus nunc huc iactatam nunc illuc^ iabefacta- tam , propediem fere dirutam , aut lenta tabe tandem absumtam 1 Cogitate , quaeso, templa publica in auditoria Academica transformata , orationes sacras in doctas et subtiles disputationes depravatas, pios Dei cuitores ia duros eft iniquos iudices permutatos, confessionem ^ quam omnes teneanti christianam in sjstematis theologici formam redactam, miseros ecclesiae socios ita educatos et instructos^ ut docti sint aut saltem esse videantur tbeolc^, iiludque: //Odi profanum vulgus et arceo/' in omnium orel Num eiusmodi turpe quid ac deforme veri nominis ecclesiam dixeris, et ecclesiam quidem christianam? Non putaverim equidem. Nec tamen esse nego in Frotestantium ^ qui dicunturi ooetibus nonnihil, quod eo tendat 2» 12 I. I. P R I N S ac ferre possit. Tempora, eheu! recordamar , ab isto reram statu param aliena» qaam dogmatismas acerrimas priDcipatam teneret in ecclesia. Sed idem aflSrmo^ tempora illa faisse rei christianae promovendae iniqua» lan- gaisse illo aevo et sammopere aegrotasse ecclesiam^ quin ipsam religionem coelestem pene omnem foras aufugisse et in ecclesiolis exulasse, ubi coram Deo fautore matris carissimae ruinam lugeret ac deploraret. Faxit D. 0. M. , ut eiusmodi nunquam redeat regimen mere dogmaticum seque a Theolo- giae commutationibus ac subversionibus ^ quantum fleri possit, immunem praestet Reformata ecclesia! Sunt ergo — ita forsitan quis dicta colligat — te iudice^ ne scilicet schola fiat ecclesiastica aut scholastica ecclesia, a se invicem prorsus sepa- randae ecclesia et schola. Longissime absit , Auditores ! ut tale quid mente volvam aut moliri videar. Imo vero easdem in re christiana^ arcte esse coniunctas et coniungendas , coram Vobis me affirmare meministis. Hoc autem probaturo, ante omnia Scylla mihi commonstranda erat et opposita Charybdis. Utrlique iam prudenter evitatd , videndum nobis est , an etiam sine schola stare possit ac florere ecclesia aut sine ecclesia schola vere theologica. Quod utrumque ita, opinor, negandum est^ ut clara in luce ponatur contrarium. Sic demum, aliorum naufragio meliora admoniti^ per medios scopulos mox procurremus in aequor aut^ si mavis, tutum subibi- mus veritatis portum. Sine scbola ecclesiam christianam stare non posse, nedum florere, id igitur in confesso est. Vitam ecclesia fovet, ut vidimus^ ethico-religiosam eamque e Christo ortam et spiritu eius repletam ; sed haec vita talis est , ut veritatis divinae luce indigeat et virtute sustentetur. Naturae suae vi insita omnem respuit errorem atque id agit^ ut de Deo rebusque divinis vere sentiat. Fides quaerit intellectum. Non potest non homo religiosus^ siquidem, ut quivis alius, intelligentia et ratione pollet, sensus suos ac studia intimamque^ qua gaudet, animi persuasionem verbis prodere, de- scribere, comprobare. Ipsam^ quam magni facit, religionem christianam R A T I O. 18 Christumque Servatorem, e quo haec originem duzit, qualis est» probe intelligere studet aliisque commendare. lam quod de unoquoque homine valet vere religioso, id summo iure ad ecclesiam christianam transfertur, quippe quae talibus constat hominibus. Ab ecclesiae primordiis inde hoc inteliigendi studium omnibus luit commune. Non coeco quodam impetu ferebantur iudaei atque gentiles ad religionem christianam amplectendam , sed animo deliberato et re bene cognita. Nec substiterunt in ea ampiec- tenda et profitenda, sed aetate iam apostolica ac deinceps yv&aiv quam- dam sibi compararunt intelligentiores , mancam, fateor, et imperfectam, sed e fide ortam et huic confirmandae et purgandae non prorsus ineptam. Quod quis est, qui mirabitur? Per brevissimum enim tempus, quod his in terris transegit, lesus ipse veram religionem non tantum docuit et ver- bis factisque explicuit vitamque vere divinam cum hominibus communicavit ^ sed ita agendo veritatem quoque coelestem patefecit seque ipse , apud loan- nem^ t^ dhi&Biav dixit non minus atque n^v ^aniv. Deum nobis tan- quam adspectebilem reddidit et de £ius erga homines amore ita nos certio- res fecit^ ut nihil non a Patre coelesti sperare liceat. QuidP quod, quum in eo esset^ ut hinc migraret, ad Patrem reversurus, discipulis suis spi- ritum promisit divinum , optimum sui vicarium , quo ad omnem veritatem ethico-religiosam bene intelligendam magis magisque ducerentur. Hoc autem ducti spiritu, ite prodierunt apostoli, ut de religionis christianae> quam praedicarent , veritate aliis persuaderent hominibus et sedulum S. Scriptu- rae, de Christo testantis, usum omnibus commendarent. Inter eos nemo Paulum superavit, per Gamalielis institutionem ad meliora studia bene praeparatum. Hic autem qualis esset quant^que polleret non pietete tan- tnm animique constentia, sed sollertia etiam^ explorandi sagaeitate ac vir- iute dialectica^ scripta abunde testentur. Intelligi volebat ab auditoribus eorumque assensu comprobari. '£2g q>Qoyi/jtoiQ XiyG), ita ille^ xifivara VfUi^g 6 q)fifi&. Ildvra SoKifid^STe , rb xaXov xaTe^^eref et sic plura. Sxstitit, fateor, iam illa aetate, et multo magis haud diu* post, falsa quaedam sive tfniv8a>w/iog fv&o^g et xwotpenvia, arcanorum cupida, nugarum ferax , vanis speculationibus dedita > futilis ac ventosa , quam iure Buo impugnabat ille. At vel sic temen non destitit a pia ac verecunda rerum divinarum perscrutetione. A Deo enim sibi datum esse gaudebat 14 L I. P A I K S flpiritum non mandanum , sed ^ere divinum , quo peinoBCttmoa , ait , qfiia^ In nos oontulit beneficia gmtinta. Mentis ocuk» eodeKi hoc oollustnut ^oluit fiBpientiae et veritatiB spiritu, ut suam aliorumque rerum divinaram inteHigentiam promoveret et divini amoris, in Ohnato conspicui, amplitu* dinem sibi explorsrtam baberet Ita jid eitremum iiaqiie spiritum summas Apostolus , omnium in ecclesia chrisHana Theobgiae doctorum antesignanus^ A cuius mente non aUenum fuisse institutum illud philoBophum , quod> Huctore Pantaefio^ saecub secundo in coetu Alezandripo exstitit, fecile iam intelligitis. Scholam dico catecheticam , in qua , saeculo tertio , omnibus applaudentibus y docuit Origenes, Adamantius dictus, liberalis vir ingenii) admirabilis industriae, doctrinae vere atupendae et talis omnino, ut maxi-^ mam in ecclesiam Orientalem vim exercuerit. Praecesseraat alii, inter quoB Clemens, eecuti sunt plures, ipsius vestigiis insistentes, nemo supe* lavit. Quum vero allegoricae librorum sacrorum interpretationi nimis illi indulgerent, exorta est in Sjrriaj saeculo quarto, schola Antiochena, qusps grammatico-historioam interpretandi rationem strenue propugnaret. Lau* dantur ex eius doctoribus et alumnis uterqoe Theodorus^ inprimis Mopsues^ tenus , lohannes Chrysostomus , Theodoretus. Nescio tamen , an non no*^ minis eui eelebritate palmam iis praeripuerit in Occidente AugustinuS) vir doctissimus, dialecticus haud minus quam practicus, in cunctis Theologiae paitibus versatissimus , cuius tanta fuit in ecclesia auctoritas^ ut haec peor muUa deinceps saecula eo magistro gloriaretur et in eius placita ac verba iwaret. Magnam igitur antiquitus fuisse Theologiae, libere excultae, vim et usum in ecclesia, non est, quod pluribus demonstrem. Ea vero postea neglecta, languescentem videmus suaque vi nativa privatam ecclesiami quae , quo ^)ienior stosim a Theologiae stodiis , eo magis superstitiosa facta est, imperiosa, mundaua. Ingravescebat iam, eheul animorum ille torpor et inertia, quam sapieiM;i caosilio. at frustra, fugare conatus est Carolus Magnus. lacebant scbolae et , refrigerato omni iiteraram amcm » avolaroiit Musae, novaqae tandem barbaries cunctas invasit gentes Europaeas. Nihil erat, medio aevo, ecclesia» Papa duce^ nisi institutum quoddam paedago^ gieum , quo tanquam lege suprema eorum ooerceretur protervitas et usquo ad aetatem iuvenilem , Deo moderante , sensim praepararentor intelligen* tiores. £t prodiit tandem , Luthero et Melanthone , Zwinglio et Caivino a R JL T I O. 15 aucftoribad> nielior illa Mtast, diu exapeetata, neie pradirt tamen lam poaC Heataorata saecala decimo qxunto humwitaAia atufllia et redintcgraiaum ktc^ nyruia awocem. E Uteris autem reiiatis et recuperata litbertate in losam psodiJbt ecclosia nostra Roformata eamque oomitatav disdpliDai rstmi theola<' gjtf^ Belwata tum erant auctoritatis ecclesiasticae >. qua constringebantur, vincuU et Ubere sentire coeperat quicunquo optimM iieligJoniB duceretiMr amoce et studja. Moi» libertatis sub auspiciia, aduslae Gondehantw^ qfvi^ biiscuni(|ue: artibua Uberalihus ae disciplinis colendis) aptiasimae, inprimis vero Theologiae. Ipsa haee Academia Lugdnno-Batava, omniain ioi palria nostra antiquissima , auspice Guilielmo Arausiaco, non alio creata est con^o, — indaeti discanlirameQt memiiiisse periti! ~ (|uam ut studii theoiogiei prima et summa habaretiir' ratio. Ninsinim noliiit vij; ilie prudentisaimus , religioaiB p«tfioris amantissmdia , eceksiaa Refop« nMtaei deesse sacrorum antistites^ ad miuiua graiKissimiiiB» ger^vdum bene praeparatosj vero animi iageniique GttUu commefidabilos. Ceteras iara taeeo postea conditaa a nostratibus Academias et. scholast. Eadem* otunium origo et ratio , idem consilium , non imprQbaate , imo applmidente tota eeolesia* Tam altas in hominttm animisi raidices egit haee) peEsusio , longa nsu? con- firmata«, Aciademica institutione formandQS} esse doctODSs ecelesiae^ ut nuUa dsinceps isoya» e^istitesit, quae schsjiam noo desidemnoi desiderabimque siln ^uantocJiUS erig^ret Habent Ajminia«i, poafeeai eaorli^ seminanxim siium AmstBlDdamensei habent, antiquo enrore abiecto ,. Teleiohaptistae!; habent, quod laudttmus^ hodierni etiam separatistae seholaiai, ne scilicet muneri suo prarsus iaapares depi)ehendantur doctrinae anritas adBnmiallri. De Luthe^ lams autem npn est» (^uod dicam,. quippe quocam faturii aatitite», ue ioh statutionei caceoent Aoadefiaica ^ viel m Oermantarm migmrs solevent iamque l^tantur schola Etegia, cum nostra Academia quodammodo eoniuiictai. Vi« detia, Attditoresl quam. longe. ahsit^ ut a ceterarum. diseiplinamm commu^ aipoe et cultu sepai:ari coimot theologi vere libefatea aut sepaTari 009 cupiat ecclesia ehrlAtiana, m^ fmtes} qmdem soissa, at veoi tam«» boniqua atndioaisaima* In eot hodie» omtifiB} eoBseAbiuntt oel peritl ei a partittm stodio alienis noa bene agi com eeolesia., iBsi. in. tno Aitademiasi luoe sub pcofeiM placita et,, q^. ab atiis pQlQrontor^ in usum sedub confvertei» peasiib 16 I. I. P R I N S Theologia^ libere exculta. Sic demum^ ex iUorom iudido^ optimae reli* gioni christianae , non antiquandae nec seponendae, ut alii volunt, sed explicandae, promovendae, consummandae « honos nomenque suum virtus- que manebunt. RemotA vero ab Academiis nostris TheologiA, verendum est, ne ipsa religio sanctissima, omnium virtutum laudabilium mater et altrix , contemtui habeatur , ecclesiae , illius religionis fautrici integerrimae , damnum inferatur irreparabile et patriae carissimae magis quam dici possit noceatur. Videant consules, ex hominum superstitione aut inscitia aut moribufi dissolutis ne quid detrimenti capiat respublical Sed audiatur et altera pars! Est enim scholam inter et ecclesiam mutua quaedam coniunctio, minime negligenda. Vidimus autem, sine schola stare non posse ecclesiam. lam vero et sine ecclesia consistere non posse scho- lam vere theologicam fidenter equidem affirmo. Quod tamen probe inte^ ligatis velim. Nam si unaquaeque veri nominis disciplina sibi ooDstat cau- samque, cur excolitur, in se ipsa habere existimatur, veri quippe studiosa» non est, quod de Theologia aliter statuamus. Haec enim veritatis est studiosissima , et veritatis quidem ethico-reiigiosae, id est summae. Vel sic tamen //non scholae^ sed vitae'' discendum esse recte monent. Quem- admodum in Academia ius ooiitur, ut suos civitas habeat iureconsultos, et medicina, ut aegroti sanentur, ita et summa ope niti decet theologos Academicos^ ut e schola prodeant ecclesiae doctores beoe praeparati, non eruditi tantum , sed et exculti Christique spiritu penitus imbuti. Sal insul- Bum abiicitur. £t habet nostra disciplina, quod ecclesiae christianae, e qua orta est, lubens inserviat eiusque commoda curet. Postulat pietas^ ut ne matre indignam se praestet filia adulta suamque erga matrem obser- vantiam factis probare detrectet. Sed fieri^ me judice, vix aut ne vix quidem aliter potest» quin theologus vere christianus, Protestantismi , qui dicitur, principiis addictus^ religionem, cui omnem ipse debet animi fidu«> ciam Deo Christoque habitam, non modo intelligere studeat^ sed simul et pro viribus promoveat et omnibus commendet hominibus. Hoc autem quid aliud est> obsecro, quam prodesse ecclesiaeP Ut igitur quisque opti- mus est et reiigionis amantissimus et ad omnia bona ac divina maxime compositus, ita &nt ad Theologiam excolendam et docendam aptissimus. R A T 1 O. 17 Fiocul, procol este, profanil Utinam tales nunquam Theplogiae desint doctores , quibus religio et res christiana quammaxime curae cordique sunt ! Sic nulius erit libertatis, qua iure gaudent, abusus nuUusque adeo metus, ne ex abusu qualicunque reiigioui sanctissimae et ecclesiae christianae grave quoddam immineat periculum. Sed quid ego de metu loquor et de periculis? Religio/ quod iaetamur^ indole sua prorsus divina est et inde- lebiiis^ nulla vi unquam exstirpanda^ suae ipsa divinitatis in animis homi- num optima testis atque vindex. Et tanta est, historia teste, veritatis divinae efficacia, ut^ libere explorata, luce splendeat continuo maiore et fructus ferat indies laetiores. Vel sic tamen non nego, Auditores! fieri omuino posse^ ut scholam inter et ecclesiam gravis quaedam exoriatur dis- sensio et in scbola talia doceantur, nova prorsus et inaudita , quae ecclesia , sui conscia, non nisi aegre admittat aut iure suo admittere recuset. Hu- manum est errare: quid mirum, si et Theologia, quippe ab hominibus culta, nonnumquam erret et in devia se abduci patiaturP Sed videat ec- clesia, ne theologorum altercationibus intempestive se immisceat aut, ex- terna quadam specie decepta^ longe alia improbet et damnet, quam quae in ipsam incurrant, quam profitetur^ religionem christianam! Legitur, eheu! saepissime actu praepostero ea impugnasse et reiecisse, quae ipsa postea non tulit tantum^ sed probavit et summi fecit^ quippe rei christia- nae acoommodatissima. Eiecit quondam ArminianoSi et in Germania for- titer restitit Pietistis, qui dicuntur, et summum impugnavit Grotium^ Gocceium, Roellium^ alios, quorum tamen haud ita diu post probavit pla- cita et suum convertit in usum. £ multis unum nominasse sufficiat Bal- thazarum Bekkerum^ pastorem Amstelodamensem , strenuum superstitionis anilis debellatorem , at Dei Ghristique hostem ab aequalibus habitum et e munere suo dimotum , cui tamen serior aetas , sedatis iris , calculum adiecit laudesque tribuit nunquam perituras. O levitatem hominum , summa saepe imis miscentium, ne scilicet sibi tradita et a maioribus accepta infriugi videantur dogmatal Non tali auxiUo nec defensoribus istis tempus eget. Magna est veritas , et praevalebit. Hanc omnes , Christo duce , sedulo pe- tamus oportet, nemo unus totam possidet. Multum hic Deo committen- dnm est) summo omnium rerum arbitro veritatisque vindici fideUssimo; dandum vero etiam aUquid tempori. Opinionum commenta delet dies, 8 t8 I. I. P K t K S natume iadiGia confirmat: ita verissime Cicero. Eiasmodi coimiieDta, qac^ rum Boii pauoa, fateor» Thoologia |»otulit» tam antiqua <}aam roooDtiiot, ^a, re denuo explorata, refeilere solet et reiicere. St plua Mmel iUo& re&ipuiaao novimua et ad meliorem meatem rodiisse^ qoos breviB oepeBttt msaDia. Quotiescui^que veio Theologia, riteeKculta, laatnrae profert iadioia eaque iustis argumejU;ia comprobat, dubium esse oequit, quin eeoleaia^ diu foraitaD reluctata^ ea taQdem admittat aibique vindicet. Veritati, id est Deo , reaistere nec potest aeque ipsa etiam vult. Haec autem ai vcse dicantidjr, theologorum esse apparet^ ut in ddaquisitioDibus iuatam eocIeBiae iratioDem babeant eique sedulo adaptent , quae proCefant. Requiritur pror^ aua, ut Thaoiogia ecdeaiae iura ac privilegia religioae oolat, nihil ei ob«- tradat, paoem eiua» quaDtum fieri posait^ promoveat eique pro viribi» coDSuIat. Summa ei opua est prudeutia, liberalitate , patieDtia. Fraeaertim hac aetate aemo leviter praetermittat aut oblivisoatur ^ theoreticami «eri- tatis christiaoae cognitioDem magni qaidem iacieDdam^ nec tamea aum* mmn ease» quod sibi quaerit eoelesia; porro dod ex omai errcm, quali* euDque taudem ^ graviora semper damna ecclesiae esse metueDdb ;. demiqM ];Q|pQriri inter pcaeukdicataa vidgi opiniones^, quae » iiibDis>acfiterimp«g^tae, QonfirmeDtur ac sfobiliaDtor.^ spoDte vero cedaat veritatia luci, Boagia magifr* quie hOmiDibus obortae. Quo magis rel^iosi auDt theologi y id est Chriati ftpurititfe peoitus imbuti ,, eo magis' esit Theologia ecolesiae vwe chriafeiaBM amica iategerrima. LaudaDdum hic est nudorum Doatrorain instittubiiKD , qmod ad hviDe usque diam viget, ad Tbedogiam doceadam eos vooari^. qut pet aliquod vtftae temipaa pIitDeave adeo< asiD08> mjUDttris saeri obasmmt offida e(i pcExra ipsi. caiarca^ruiit ecdesiaslicam. Huiua legis* eutiptioDem: dari omaea aeqaiasimo anima feareat, si q«iis erit Tiia sioHlisy amiciaaiaw Eoe^ QOD'! Sic eniia iure exsfiectari potesi, «ecleaiaie eos saluteim ouraoa athil(|tttt ttagis ^ocendo quaerere ^ qxiam ut iu eodeaiae uaum erudiantQr ei «sact oeautar foturi sactwaiiSD anlistites* Accedit, qu0d theologi. Dobtvi) aratiain« bu^ saeois habeadis. .non. taDtum eocleaiae prosuDt. et auditoribiia , aed aibi etiam. ipais et disciplinae^ quam proflteDtur^ theolqgieae. Habok haco orea ma^oam., ni ftdlQr.y et. maiorem qmdism.^ quam imlgo putant^ utilitaimiBi quaau|uam eb < auas ihabot difficultatea et noxas» Quid pkora ? £a vivimils 1^^«ipora>. Auditoresl quithMa* fieiri possit» ut, a ae iDvioem divulaiaj post ^ O K A f I O. 1« dintiiniBm eonumotioDem ecofesia et scliola, utEiqae «nbteitatmr ac mnaere perest, arete Taro coniuiictae , laete eflSbrescant et optimae leligioiii certa- tim prodesse pergant Sperandum sane est, ut nunqaam disrumpantar baec, qailMSM tenentar, Tincala, nec sit sine schola ecclesia chriBtianay ])ee sine ccclesia, cai prospiciat, scliola vere theologica. Gaaaa mea perorata t estat , Auditores ! ut , e legis praescripto , memo- liam anm Academiei^ quem, Deo moderante, feUciter transegimas^ pia mente vobiscum recolam. Ad fata aatem publica qaod attinet; fait annas, qui praeteriit, prae multis aliis plus uno nomine calamitosus, imo talis ut neminem nostrum eius unquam capere possit oblivio. Vix ego fasces tenebam, ab anteces- soce mihi traditos, ecce, serpere perreiit ac longe lateqne glisoere pestis ilia, armentis exitiosa^ qoae ad hunc usque diem in patria nostra nondum exstincta est. Aoeeastt mox et graviorem luctum attulit morbus dirus^ Cbolera Asiatica dictus^ cuins vim letaiem haec civitas olim plus semel seneerat , sed iam , eheu I experta est vehementiasimam. Occiderant hic et alibi nescio quot cara capita, nobisque omnibus coiuscunque ordinis et aetatis bominibas per oomplures menses oontinuos praesentissimum immi- nebat vitae periculum. Exarsit interea in Germania bellum intestinum, qoo nihil eogitari potest funestius. Producuntur in aciem atrinqae aHqoot centena miiiia armatorum. Vehemens i^minam concureas, atrox ubivis pogna et mnltiplex, magna necopinata Aastriacorum clades et non nisi nngQo pretio Mita a Borussis victoria. Thronos audivimus sobversos, reges fugatos^ agroe bene cuttos regioneBqoe fertilissimas ferro devastatas ae igne, Anatres a fvatribos caesoB, trancatos, dilaceratos^ in ipso aetatis flore miaere exstinctos. Aadivimus, Auditoresl et obhorraimue perterriti honmamqae deplocavimas nefandam insaniam, id unom gavisi, per bre- vjsainuim tmporis spatiam koe aevo tantas ree potuisse confici. Augebat moevorcm animoruiD imqaB aeris temperies et aestas non laeta aut iacunda , sed Qubabaa imbribasque tarbida et solis ardore fere deslituta. Qua 8* 20 I. I. P R I N S exeunte adest tempus autuniDale, instat hiems. .Fax componitur in Ger- mania» non leviter commutata Europae facie, salva tamen patria nobis carissima. lam vero, proh dolor! inter nostrates gravis quaedam exoritur dissensio civilis, dimittuntur ab augustissimo Rege ordines generales» ba- betur per omnes provincias , in urbibus pagisque , nova comitiorum electio, dissidentibus inter sese et dimicantibus acerrime, at sine gladiis^ civibus nostris de patriae salute quovis meliori modi tuenda ac promovenda. Sed quo me rapit anni praeteriti flebilis recordatioP NonnuUa tantum tetigi leviterque perstrinxi. Haec omnia vero si mihi Vobis enarranda essent, vox mihi et latera viresque deficerent. Infandum renovare dolorem festo die quis sustineatP Nec, quod laetamur, a rebus istis publicis earumque vicissitudinibus ita pependerunt nostrae Academiae fata tam adversa quam prospera^ ut sine illis haec intelligi nequeant. Quapropter brevibus nobis esse licebit. De Curatoribus Academiae, Viris amplissimis^ nihil habeo, quod com- memorem , nisi hoc « quo nihil maius est , omnes superstites esse et inco- lumes atque rebus nostris, ut solent, prudenter consulere. Gratulamur Vobis , Viri optimi I florentem Academiae statum , auctum hoc anno Pro- fessorum numerum , iuvenum studiosorum frequentiam et diligentiam. Tes- tantur haec omnia, etiam me tacente, nihil a Vobis intentatum relinqui, quo promoveri possit institutionis avitae, curis vestris demandatae, per- petua prosperitas. Pergite , quaeso , auctoritate Vestra nobis adesse et quae etiamnum agenda restant ad optatum finem perducere ! Valet hoc inprimis de exstruendo novo et ampliori Nosocomio Academico, quod in votis est, ne de hoc aedificio, Musarum sede parum honesta, praemature dicam. Sic autem habemus sane, quod de Te Curatore bona quaevis nobis augure- mur, Amplissime van den Brandeler! Tenuit Te antea» quum in hac Academia versareris, ad Patris exemplum, medicinae amor et studium. Sed et, magistratum ingressus^ almam matrem colere non desiisti. Di- centem Te audire memini, id potissimum Tibi esse gaudio, quod in desi- deratissimi Siegenbeekii locum sufiectus^ non civitatis tantum Leidensis, sed Academiae etiam curam gerere possis. Hanc autem curam pro vinli fideliter agendo , spero fore ut ad utriusque salutem consummandam quam- R A T I O. 21 plurimum conferas. Qua in re, ut in ceteris omnibus, propitius Tibi adsit D. O. M.! E Professorum ordine tres morte amisimus viros ciarissimos» coUegas honoratissimos 9 quorum primus octogenario maior erat^ alter rude dona- tus y tertius autem ante multos menses tam gravi morbo correptus , ut vix spes vitae superesset. Vel sic tamen non sine animi dolore et luctu paren- tandi officio equidem fungor. Octoginta et tres annos natus lohannes Matthias Schrant anni superioris mensis Aprilis die 5*" placide mortuus est, Amstelodamensis , parentibus ortus honestis, a pueritia inde sacerdotio destinatus, nec nisi post varios casus in hanc delatus Academiam. Per longam autem annorum seriem virum se probavit integerrimum , animi pietate conspicuum, verae erudi- tionis amantem, moderatum, modestum , pacis servandae studiosissimum , sihique in omnibus constantem. Talem Tu eum longo usu expertus es, optime Hengeli ! ex eo inde tempore , quo ipse , ruri degens , primum in eius notitiam venires, sed ne per somnium cogitares, in eadem hac Aca- demia tandem Vos coniunctum iri. Scholis praeviis decursis, in Athenaeo Amsteiodamensi Lennepio et Swin- denio usus est praeceptoribus , ibique ea iecit doctrinae multifariae funda- menta, ut anno huius saeculi tricesimo secundo a Senatu nodtro, honoris causa, creari posset Philosophiae Theoreticae Magister» Literarum Huma- niorum Doctor. Quominus autem hunc gradum iuvenis eapesseret» impe- divit consiiium^ quod ceperat, Amstelodamo migrandi in seminarium War- mondense^ ubi Romano-catholici informantur sacrorum antistites et administri. Post indefessa studia, auctore praesertim Lexio, viro clarissimo^ ibidem peracta, anno aetatis vicesimo tertio sacerdotio inauguratus et deinde in urbe patria per quinque annos vicarii ecclesiastici munere functus est apud Beukmannum pastorem. In qua statione omnium bonorum non tantum benevolentiam sibi et amorem mirum in mQdum conciliavit, sed et, quoties in suggestum prodiret, eloquentiae sacrae laude ita excelluit, ut magna esset et constans auditorum frequentia. Nec minus eo tempore studiis va- cavit variaque scripta in lucem edidit. Inter haec autem quum et //vitam \ 1 3» I. f. P S I V S 16811 /' in uaiim iuv«otutia liberaliter coDsoriptam ^ vulgavifiset, repeate iu multorum incurrit repreheusionem , clamitantium, in illo fibro Schrantiuitt fidem catholicam non satis fideliter per omnia servasse. A qua calumnia KiHrum et ipse fortiter vindicavit, et vero etiam praeceptor Lexius. Vel sic tamen ab eo tnde tempore olericorum in se odia ita expertus est, ot valde dubium videretur, an in stadio eoclesiastieo unquam ad altiora perveoturus esset. Mittitur anno fauius saeculi decimo primo Amstelodamo in Hdlandiae septentrionalis pagum Bovenkarspel^ prope Enchi^m, ubi paatoris rasticaDi partes expleat. Invitus obtemperat. Ingenuis vero ruricolis haud minus placet vir egvegiua atque beoe cultis placuerat civibua Ametelodameosibus. 8ed aliud mox imminet periculum. Rogat Beukmannus oiBciosissime , ut ad se veoiat Schrantius, die quodam festo pro concione verba facturus. Venit, nihil metuens nuUiusque sibi culpae conscius. Eximproviso vero, ante habitam oration^m, sub praetextu aUquo e paatoris domo subducitur^ in earcwem coniicitur ibique procul a pamtibus, propinquiB^ amids, per trtduum detinetur. Cogitate, quaeso, quum in adamati -Schrantii locum Beukmaniius prgdiret causamque non sine lacrymia expooeret, quantus fuerit oongregatae concionis stupor et indigoatiol DomiDabatar aotem ilb tempore in patria nostra suspiciosus Napoleon I, apud quem noster delatus erat, quippe auctor libelli cuiusdam, contra libertatem eccleeiae Gallieanae, .ut putabatur, male oonscripti. Re melius cognita, eontinuo apparuit, nihil eiosmodi illo libello oontineri. Dimittitur ergo innocens et ad snos redit, mm tanoeo non levi morbo correptus, e tridui anxietate (»*ta lam per htQo, quam aeqoo animo tulerat , contumeliam acerbam postea vidrtur Regi Guilielmo I innotuisse et magoopere commendatua foisse. Noo tantum eniffl, ]'lIo hoDorifice rogante, anno huius saeculi decima quarto publice prodiit Hagae Gomitis, Fapae Pii Vll, e qaptivitate sua dimissi, soleonem leditom in cathedram Romanam oratione sacra celebraturus ; sed et ioter ppimos foit^ qoi anoo decimo sexto ordtois Leonis Neerlandici insignibos omerentur. Cot egregio hooori mox maiorem addit Rex beoevolus. Aono Mim Beqnenti pastorem ruralem, nthil eimmodi opioastem suaque sefrte ooQteotum, io oathedram voeat Oandaveneem, e qua bistoriam literasque paferiae publioe doceat. QuidP quod repugQanti Sobraatio voluntatem soam ita significavit, ut huie monus iUud honorificnm, at gnuiisaimQm aJeaoqoe R A T I 0. 33 perieulosae ploDam, datrectare non lioeret. Erat sane aliqaid, iftto tempoi^ linguam Neerlandicam ex humili looo, quo diu in Belgio abiecta IflGUerat^ efferre Beigisque renitentibug commeDdare. Nec contendam equidem, in hoc peragendo oonsilio virum optimum apud omnes satis felici succeK^u fuisse usum. Sed fuerunt tamen baud paaoi^ quos linguae dostrae litera'' rumque amore et studio imbueret, idque ^o fidenter affirmare atisim^ nihil eum neglexisae, quo ad metam sibi prapositam pervenire posset. Tatn lectionibus babendis Vondeliumque, Belgis gratiasfimum , sedalo interpii^^ tando, tum oratione rectorali patfii sermonis studium lurisconsultia quam^ maxime commendando, tum et scholarum in Flandria orientali strenuatn 6t diligentem curam agendo — ne alia memorem -^ talem se praestitit, qualledf! Rex augustissimu» expeteret et temporis locique ratio postularet. Quaproptel! spartam, quam nactus erat, vere exornasse dicendus est. Sed anno iani buius saeculi tricesimo, deficientibus a Rege nostro Belgis et mutat<> iiide rerum publicarum statu, fauic duodecim annorum labori finis imponitUh Cum aliis nostratibos Scbrantius in patriam redit et anno sequenti in Fa^ cultate Philosophiae Theoreticae et Literarum Humaniorum Leidendf p^ofes^ sorum ordini adiongitur. Sic tandem uoster factus est. An vero ab eo inde tempore ita no&iter fuerit, Auditoresl Ut in hao Bova statione sibi ab omni parte satisfaceret , dubitare omnino licet. Noio ho6 urgiere,. eum tuiic temporis iam prope abfuisse ab imno aetatis quinqua- gesimo, ex quo, ut lama fert, nostri ordinis hominibus longe facilius esse solet, in usum iuveotutis acquirita expromere quam nova et continuo tnaiora acquirere. Non erat ignaviae deditus ille, nec^corpore aut animo fractus, sed ad laborem quemcunque paratissimus. Obstabat vero, quod ei non continua aoae dari poteraDt publice docendi partes , nulla scilicet vacante caihedia. Flures anauntiftvit et vero etiam habuit lectiones , quas tamen Beacio an auo pretio aeetimarent auditores notf admodum frequentes. Sed seriptis varii argumenti, quae antea ediderat, nova addidit, gnaviter elabo-* rata, quibus multorum inserviret commodis. Functus quoque est munere rectorali iiludque anno huius sftecUli quadrageeimo quarto posuit oratione habita de J^minio ^ Oherusvormit , ei Olaueko Oivili , Bataoorum ducibus intet ae cQmparatia. £t anno 6ei|uenti ineiinte ree eo devenit tandem, ut inf Siegeubeekii , rude donaiti , tectim Profeseor cyearetur ordinarius. Erat tum 24 I. I. P R ( N S vero Schrantius sexagenario maior, nec nisi octo ei anni supererant, quibua ab omni parte doctoris Academici partes expleret^ quippe qui anno quin- quagesimo tertio terminum, qui dicitur, fatalem attingeret. Per hoc tamen brevissimum temporis spatium pro virili sua praestitit omnibusque prodesse conatus est et vero etiam profuit, qui in eius se discipiinam traderent^ nec cessavit a lectionibus publicis, antequam successori suo provinciam sibi demandatam rite tradere posset. lam de illius in literas patrias histo- riamque meritis et institutione Academica penes alios iudicium estol Me viri benevoli, affabilis, eruditi, in otio suo minime otiosi, laudes celebrare lubet^ quem semel tantum mihi adire contigit, quum propinqui sibi caris- simi, Collegae nostri in Medicina expertissimi , in ipso aetatis flore rapti, acerbam mortem lugeret; sed scripta cuius tfaeologica, quotquot mihi inno- tuerunt, animum arguunt candidum, veri studiosum, a litibus alienum, religionis sanctissimae amore penitus imbutum, de eius veritate sibi per- suasissimum, ad eam iunioribus etiam commendandam aptissimum et in S. Scriptura intelligenda et explicanda ita versatum, ut dolendum omnino sit, Novi Testamenti, quam diuturno labore paraverat^ versioni vernaculae, quominus ederetur, varia ab auctoritate ecclesiastica obmota fuisse impedi- menta. In fide autem, quam profitebatur, catholica perstitit, ita tamen ut neminem condemnaret, in quo aliquid Christi reperiret, et quibuscunque egenis liberaliter succurreret. Qua in re si forte non omnibus placuerit eiusdem fidei sociis, equidem nullus dubito, quin Deo placuerit, omnium sine discrimine hominum Patri clementissimo , benignissimo. Vitam magis placidam et quietam, nullis fere turbatam fatis gravioribus, defunctorum alter egit, Henricus Cock, Transisalanus , nobiii e gente ortus, qui per quadraginta annos et amplius professoratum gessit, primum Daven- triae, ab anno autem huius saeculi vicesimo sexto in hac Academia» donec septuagenarius emeritatum nancisceretur. De quo viro gravissimo et ab omni laude expetenda alieno me non nisi paucis dicere, ne quis miretur! Ipse enim, quum a. 1836 magistratu Academico abiret, de Reuvensio et Hamakero, viris celeberrimis , tam concisa brevitate et concinnitate dixit, ttt palam faceret, quam rationem in hac re ipse maxime probaret. Summa quoque mihi ob oculos versatur viri modestia, qua sedulo cavere stu- R A T [ 0. 25 daerit, ne quis ad eius tumulum verba faceret. Adstitimus taciti, per ipsum tamen fnnus rerum humanarum fragilitatis memores. Sed hodie ooram Vobis silere nefas sit, quantam sibi nominis famam iuvenis eo iam tempore comparaverit , quo, ex Athenaeo Daventriensi advena, ia Academia Rheno-Traiectina per quinque annos iurisprudentiae daret operam suamque factis probaret sedulitatem fere incredibilem. Nempe ter ei contigit e certamine iiterario victor prodire^ primum Traiecti ad Rhenum, tum Groningae^ denique hic Leidae. Respondit ad quaestiones de alea et aleaioribua, de fine poenis propoaiio et de iudiciis iuratie, et ita respondit, ut^ e cuiusque ordinis sententia^ rerum copia, iudicii acumine, elaborationis studio et dictione bene latina ceteros faciie superasse iudica- retur. Quod quo maior erat concertantium numerus et quo se laudabilius gesserant, eo iure habebatur honorificentius. Dubitare se aiebant ante- cessores Groningani , utrum auctori maior a disputatione egregie conscripta an vero ab examine, cum eo instituto, laus esset tribuenda, eumque qua- tuor competitoribus , inter quos duo erant, quibus praemium posset ero- gari, praetulit Ordo Leidensis ob iudicii magis firmati vigorem et stili magis exercitati colorem. Tergeminis hisce honoribus auctus et ab exteris quoque laudatus, anno huius saeculi vicesimo primo gradum capessivit in utroque lure doctoralem, publice defensa disputatione de argumento ex analogia eiusque a leffis interpretatione differentia. In cuius disputationis exordio Rhoerii obitum luget ei, praeter hunc, Arntzenium laudat et Brueyssium praeceptores optime de se meritos. Hunc autem tantis viris dignissimum discipulum mirum sane non est» Athenaei in urbe patria Curatores sibi statim vindicasse, abeunte Groningam Holtio. Delatam in se provinciam anno sequenti suscepit Cock habita oratione de philosophico iurisprudentiae studio et ad fructum uberrimo et ad voluptatem suavissimo. Nec magnam sui, quam moverat, exspectationem fefellit vir eruditus. Vix tribus annis praeterlapsis , ecce, diem obit summus Kemperus, in cuius locum huc vocatur. Hoc ipso solenni die, quem agimus, m.unus suum auspicatus est dicendo de iuris publici universalis studio ad civitatis pacem otiumfue /ructuosissimo. Munere autem gravissimo quomodo functus sit et quid apud nos potissimum egerit, non ppus est, ut Vobis scientibus enarrem. Nemo 4 26 I. I. P R I N S igtiorat ifiteUigieDticH* , luri» .antecessQribiu in hac Academia, ppopter ingea** tem iuvenum fitudioaoram eoronam, tot obeunda esse •officia pobliGa^ nt riL aut ne vix qmdem privatia studiia otium supernt. Egit noeter qoom fere anno ide im:^ tam natarali et criminali quam publico , ut et de iuro gentium, in quibus igitur iuriepnulentiae partibos vitae taberaaoalum po* miB9o censendus est , noa neglectis tamen Geteria. DiadpuloB habait quam- piurimos, alios aliis quotannis suocedentes, qui hic iua colerent: inter quos et Regem nostrum augufitissimum fuisse, quum hic YerBaretur» fratMmqne Alexandrum , nec noa novissimis temporibos Principem Arausiacum , regni heredem, eo magis notandum est, quo erat geatts ATausiacae amantior ille« Praetenea rectoratum gessit^ quem quum ante hos trigiata annos pabiice deponere£, de iure gentium Europaeo dixit, Umparum iwsirorum oonveraiomlna vehementer labefactato. Anno Tero hnius saeculi sexagesimo redeuntibus ad eum rectcnratus vicibos, ob provectam aetatem ho6 detreo- tavit iteratos hoaores. Denique ad cititatia etiam Leidensis et pirovinciae HoUandiae meridionalis commoda curanda commani civium suffiraigio voca«- tus €st et Gomitiis secundi ordinis , quum duptici numero haberentur , adf oit* Sed post iabores iuveniles vix quidquam in lucem edidit. l^pis expressum faisse fertur compendium quoddam iuris publici, quod in disdpalorum usum paraverat, ct magnopere laudatur ab iia, qui inspexerint, nec ta- men, quod dolemuSy divulgatum est. Erat in eo uberrima muttifartae doctrinae copia, quam celare ac fere dissimulare malebat quam ostentare aut largiter expromere. Inerat mirum ingenii iudiciique acumea , quod ti piBesertim experti sunty qui de quacuaque re difficiK aut intricata eum consukrent. loerat eleganter latine dicendi et subtiliter disputandi et, ubi animus ferebat, verbis ludeadi et iocandi faculta& Inerat auimi erga Deum pi^s morumqae iniegritas et erga miseros inopesque, quibus suo- curreret , magna liberatitas. Virum gravissimum > perpoUtum ^ patriae aman-* tem , sospioere aolefaamua ooUegae , venerabantur inprimis interioris admis-* . sioniB amici. Condecoratus fuit a Rege tam ordbis Leonis Neerlandioi quam quernae ooronae insignibus. Vitae eius privatae anno 1841 ingen« tem cladem attulit dilectissimae coniugis immatura mors. Postquam voti oompos emeritatum naetus est, indies magis aenesoentem aum vidimuB et tandem misere oollapsum. Diem obiit d. 21 Ootobris anm superioria) e^ R A T I 0. 97 UDiim sdiquit filiam, viram ocaisultissioMm , plaresqQe mimeio filias, Par torem caarwmmnm lugentea. Sit ei terra levis, et moUiter ossa recambant! Daebttfr hiace eoUegia mortoia d, 29 m. Octobria tertiuay eheul aocessit GJdeon lanaa Verdam» quum annum aietatis ag^et aexagesimum quartam. Brat vir itte egregius animo quam corpore muli» lobuBtior ^ et qoadrat in eam, quod eat in proverhb: «rAIiis hicendo ipse terar«" Dia iam metus noa ineesseral,. ut ad aammam perveniret pladdamque senectutem. Ille enim , vix redeantibus morbo identidem attenuatis viribas , ad studia star tim redire rahusqae suis paragendis tam strenuam et indefessam operam soiebat impendere, ut in integrum restitui non posset valetudo. Incidit tandem in gravem denuo morbum, qui irreparabile nobia damnum mina* vetur. Spes aliqua affdlserat ,. quo tempore decessor meus aestamatisttmus magistrata abiret, optimum viram inde iterum recreatum iri. Sed hane spem fefellit eventua. Nocuit ei magis quam piofiut anni superioris aestas torbida, quam Harlemi^ ut solebat» transegit, et ad nos ita rediit, ut non pro volo lectionibus suis^ sed pauciorihos tantum et provectiohbua disdpalis edocendis nonnunquam vacare posset At vacavit tamen, qaa erat studionim adsiduitate animique constantia , donec tandem hisoe labo- ribas impar corpus frangeretur piaque anima ad oras evolaiet coelestes, magnum sui his in terris desideiium relinqaens. Ecat enim noster Ver^ dam in paucis eximiua doctor academicus, qaem omnibaa aliqnando Kai- serus in hoe ipso aaditorio exemplum proposuit diligendae et strenua peracti o£Bcii. A me non exspectatis , A uditores humanissimi ! ut tanti viri merita digno praeconio celebrem. Apparuit in eo, quid valeat nativa vis ingenii, im- probo l^labore promota. E pago Mijdrecht oriundus, patre honesto, qui notarii publici munere fungebatur , huius noluit insistere vestigiis , sed , eo vix probante» militiae fiEtctitandae se ipse destinavit, et iUi potissimum adentiae militaris* parti , quae in castrorum munitione versatur. Hoc con- silio Delphos Batavorum se contulit adolescens , ut ddnde inter illius militiae alamnos admitteretur. Quo vero tempore ibi, duce lacobo de Gelder» studia coleret, quibus rite praeparari posset, pvaeceptore dilectissimo huc 4* N. 28 I. L P R I N S vocato, subito vitae mutavit consiliuoi, non refragante, imo saadente et approbante patre. In hanc autem delatus Academiam , ab anno inde de- cimo nono huius saeculi ea alacritate eoque successu vere stupendo studiis mathematicis et physicis incubuit, ut ter quaterque, imo quinquies prae- mium reportaret aureum, Gandavi, Groningaey Ultraiecti, hic Leidae semel iterumque. Crevit sic non doctrinae tantum copia, sed ingenii quoque laude et industriae fama, ita ut de eo optima quaevis augurari iiceret Quam famam auxit etiam disputatio, qua edita et defensa anno vicesimo quinto summos honores adeptus est. Quaerit haec disputatio ratione ma* thematica et physica de mensura , constructione et tnunitione aggerum terreo* rum, ad lacus, Jluvios et mare ab agris Aumilioribus arcenda. Laudatis- simo Leidensis Academiae discipulo per aliquod tempus Groningana lectore usa est , qui mechanicam practicam ibi doceret. Mox vero praeesse maluit scholae, iiiis artibus et disciplinis, quae ab industria vocantur, dicatae ibique tam institutione quam 'libris edendis ita inciarescere perrexit , ut anno huius saeculi tricesimo nono huc vocaretur Matheseos professor extra- ordinarius. Postquam anno quadragesimo quinto ordinarius est creatus^ Geldero suo, cuius et vitam descripsit et merita, ab omni parte suocessit Per quinque igitur lustra et quod excurrit docendo , adhortando , praeeundo iuventuti Academicae egregie profuit. Magna in eo erat discipulorum cura et soUicitudo, ne quid agendum relinqueret; magna in res etiam abstrusissimas et minutissimas inquirendi dxQifis$as magna praesertim in docendo perspi- cuitas et ubertas et mira quaedam in describendis figuris mathematicis aliisque sollertia et dexteritas. A rebus publicis hominumque usu paulo alienior, non sibi tamen vixit, sed discipulis et dilectissimis sibi disciplinis, nihil magis curans quam ut provinciam, quam sortitus erat, honorificam rite administraret et nulla in re deesset ofiicio. Pluribus deinceps societatibus doctisy etiam apud exteros, adscriptus est, licet hominum laudes non am- biret. Rex eum insignibus ornavit Leonis Neerlandici optime meritum. Quae autem opera edidit, quorum longa series est, ea omnia magno in honore sunt habita, partim repetitis etiam editionibus divulgata et germa- nice versa. Sed meum non est, Auditores! viri celeberrimi in disciplinis mathematicis et mechanicis merita exponere aut diiudicare. Laudo indus- triam et perseverantiam nullo non praeconio maiorem. ImbeciUa saepe R A T I 0. 29 erat^ sicuti antea dixi, eius valetudo et perpetao fere vexabatur corporis cruciatu. NuUus tamen dies eum non invenit munere fungentem. Nemini discipulorum ad eum aditus non patuit, qui eius opem imploraret. Nullus eo fuit sollertior et diligentior, disciplinis aut Academia postulantibus. His ipsis verbis ante multos iam annos de eo testatus est summus Kaiserus^ coilega coniunctissimus. Quibus virtutibus quum amabiiis quaedam acce- deret modestia, et erga alios observantia, et erga Deilm pietas^ vita mori- busqae comprobata^ nee non summa in cladibus etiam domesticis perfe- rendis animi constantia^ quid mirum, quod eum collegae amaremus et admiraremur^ discipuli in deliciis haberent debitaque prosequerentur reve- rentia, eoque professore vere clarissimo gloriaretur Academia, bono cive patria? Intelligitis ^ quantus fuerit, eo mortuo, omnium bonorum luctus. Lectissimae vero coniugis quis enarret lacrymasP Haec nobis afflictis una restat eaque summa consoiatio: Nec incassum vixit vir optimus, nec omnis mortuus est^ et summa eius virtus intaminatis fulget honoribus, Lugemus defunctos; de ceteris vero omnibus, quibus atra mors pepercit, coliegis aestumatissimis laetamur^ Auditores! Deoque Conservatori debitas hodie grates persolvimus. Ne unum quidem ex iis corripuit, quum hac in urbe grassaretur, Cholera Asiatica. In gravem deinde morbum implici- tus clarissimus Simon Thomas, Deo benigne moderante, fere convaluit: quod beneficium divinum Tibi, Vir amicissime! Tuisque, praesertim vero Academiae nostrae, eo gratulamur impensius^ quo nobis es carior et quo maiora Tua sunt in disciplinam Tuam artemque merita. — Valet etiam, quod gaudemus, vigetque senex venerabilis Fruys van der Hoeven, qui, post peractum munus, ab hisce quidem Academiae natalibus concelebran* dis abesse solet, sed vitam tamen^ quam egit et agere pergit^ Academicam Buavissimo scripto, nuper edito, ita recoluit, ut animum argueret vere iuvenilem multaque proferret iuvenibus pariter atque senibus utilia. — Sed Te nobis hodie praesentem adesse» optime Hengeli! Tibique grandaevo Deum vitam viresque ita fuisse largitum^ ut adesse possis, id quidem ante hos undecim annos, quum oratione inaugurali Te alloquerer^ sperare prorsus non audebam. Ex iis, qui Te iuvenem cognovere, supersunt pau- cissimi; adest unus, Pater ipse meus carissimus, Tuus quondam commilito. «0 L I. P R I N S qwm valoEe. Qt hic adesse noQ taiitum laetor» aed ea, qua par est, pietate ygAes auiQma reputo vit«^ meae booa huiuaque dieL soleiuua» Hic igitur ex iia , qui Ta iuveuem cogoovere , fere solua est suporates ; sed eeoBm Te omnes veciecamiur iuoiarea ae patris iuBtar diiigimus. Tu autem nobis adesse pergas, auctoritate, exemplo, mpsitia et consiliia salubercimis, Tibique^ precor^ tam; felici esae co&tiugat^ ut ki lucem ipse pcodire videas et ab inteUigeutionbus probari aovam Novi Testamenti versionem vemaculam,» Tuia sub auspiciis diu elaboratam ac fiere abaolutam» Auctum esse. Frofessorum numerum iam significavi» Auditoresl Nimirum trea suocessorea Halbertsma uQtus habuit lutelligitis , ut maximu& emt^ iUo, eMtincto». omaium booorum luctus, ita mibi Rectcm dulciasimiim ease, qjuo iam fungor^ officium Vos coUegas pubUce eompeUandi, Triumviri ckir rissimi! qui iam suum quisque munus» habita oratione,. solemniter capea- aivistjs.. Multa erant , quaa de Vobis » doctoribua Academjcia « faosta quaevis et praeclara ominarentur: maximum> praestantissime Heynsi! quod Amster lodami reUquisti^ ubi per aUquot annos Pbysiologiam professus es, Tui desid^ium ; aummum 9 quo iaventus Academica Tuam inatitutionem , ami- cissime Boogaard! habere solet, pretium; nec non egregia, quam de Te, doctiasime Zaaijer! praeceptor Tuus Halbertama oonceperat, eupectatia Nec praesagia fefellerunt laboria vestri primitiae. Gratulamur Vobis., et vero etiam Aoademiae oostraej insignem, quem in Facultate medica occu- paatiSj iocumi et. Vobis non deesse gaudemus^ quibus utamini,. aob8idi&. Aedificatum hoc anno et in usum eonverti coeptum est Laboratoriom > quod uobis deerat^ Fhjsiologicum, apte et el^anter^ at modice tamen, con- structum. Praeterea auctum est Musettm Anatomicum eximia speciminum ^athoIogico-Anatomicorum supeUectiU, quae ija usus ptivatos a. se coUecta^ praeparata et ordine disposita, Academiae Lugduno-Batavae vivua donavit clacisaimus Suringar, addito catalogo ab eo oonscripto et typis expreaso.: prp quo dono qpJendido ac vere UberaU Tibi, Vir aestumatisBime 1 omnium verbis gratias ago quaa possum maximas» Voluisti Tu quidem ita quodam-' modo persolvere multa et gratiasima, quae huic noatrae Academiae accepta j^efer^^ vitae bona. Haec vero quo tandem modo Tibi unquam pcarsolvene poterit ,. quae Tuae debet doctrinae aoipUssimae , egregiae iuveaum institu- tioni et indefessae indttstriaeP Quo aUo meUori, quaeso, quam erigeado O R A T 1 0. 81 qiiaiiteoi«8 NosDoomio illo AcademioO) tuius nos per niiiltos iam amtoa qiea irrita tenaitp lara vero, tiifii me omnia fallaDt^ res loc m faabet^ ut,.remoto moK postremo, qxxod obstat, impedimeato> aedificii illius iaoiv'' antor fuBdameota. Sic demuin atudiis in hac Academia medicis beoa Gooauitum iri, omnes rei periti uno ore testantur. Yos autem, CSollegae ooniunctissimi ! aalvos omnes et incolumes esse iubeat D. O. M.^ ut hia ceteriaque aubsidiis quain diutissime utamini in iuventutis aoademioae» aitis Vestrae salutiferae rt patriae nobis canssimae commodum et emo- linmeDtum 1 Post lujnbolfii mortem nuUus erat creatus L^ti W^rneriani iHterpreSii Vel sic tamen Legati illius celeberrimi res egregie curabant duumtiri doe** tissimi, de Ioe^ et de Gk>eje, adiutorum nomine^ dum interpves, ^uem adittvarent » deesset , satis inepto nuncupari soliti. Medio vepo anno pra»* terito placoit Regi augustissimo , rogatu Curotorum, aumiiiam utriosqutt- obmprobare sedoUtatom iisque singulis suum in bac Aoadiemia locum ita' adsignare, ut iile sine adiutore Interpretem ageret, addito paulopost FfDfessoris titub bonorifico, bic autem vocaretor ad LingUarum Orieotfl*» liwi professioinem extraoixlimiriam. Post ferias aestivaa aiunus atium Mbefv*^ que auspicatus est. Habetis^ Viri darissimil virtutts praemium, et res' Vestcas in mefois mntatas esse laeti agnosdtis. Sed ^ nos habemuSi qood Vebia ex atiimo • gratulemur et literis orientalibM bene consultum' esse gaudeamus. Est vero onus gravissimum, quod in humeros Vetros suscipere haud recusastis, Schultensios , Hamakerum, Weyersium anteces- soree nacti. Sed^ ut in proverbio est, leve fit quod bene fprtur onus, et uterque ea ^tiamnum; estis aestate, ut per Idngam ^nnorufm seriem maio^> rnniiaudes atque virtutes aemulandi sp^s arrideat. Vo^ igitur/ut facitis/^ deitrad iuagite et quae uterque iam agitis, ^em isilaoritate peragite» ut> antam in hiS'Iiteria gloriam digne tueamioit ■. ; ' u Vacaoti catbedrao in dtsciplina mathematica iam egregk piospectum es6e,i neminem iatet, viro dbctrssimo van Oeer, huius Aoad^mia^ alumno , huo^ vbeato, \xt .«xtraordinariam profe^ionem susdpiat. Dtilde v^o Biuir com*'^ pellandi ofiioiiim sut^cess^Ai nnm relrnquendom «st. ^;Sed)iMn Tibi/da^> riMime Bievens de jHaan ! loe^im Tuum k di8<^pKna¥\»Uf M^thematicarami' et Physicarum ordine datum esse, id non sine aniottti^gMdiO Mmperimiia^^ 32 I. I. P R I N S Nec dubia res ^est , quin huDO locuni , pro meritis Tois , ita tuiturus ns , ut Academiae gloriam augeaa et discipulorum Tuorum oommoda egregie cures. — Quem autem in eadem Facultate locum Tu occupas, lane van der Hoevenl eundem Te iam per quadraginta annos et amplius egregie tenuisse, id quidem omnes mecum laetati sunt. Festum diem, queoiy applaudentibus discipulis , animo commoto celebrare Tibi contigit , Vir bonoratissime ! ita Tibi gratulatus sum et iam iterum gratulor, ut per reliquum vitae tempus omnia illa Tibi bona divinitus exoptem, quibus labor Tuus improbus quodammodo compensari et nominis Tui aplendor magis etiam illustrari possit. — Ex ordinis equestris Belgici insignibus, Tibiy coniunctissime Rijke! donatis, iterum nobis apparuit, eximiis Ttiis meritis suum constare bonorem. -. — Tu quoque mihi oongfatulandus es, clarissime van der Chijs! cui finem optatum imponere contigerit labori indefesso viginti circiter annorum» edito Operis Numismatici tomo nono, omnium postremo. Quo opere iam absoluto non dubito, quin Tu Tibi perseverantiae et eruditionis monumentum exegeris, ipso aere nummorumy quos sedulo colligis et conservas , perennins. — Nec minus commemorare. iuvat, tribus scholae Indicae, cum nostra Academia quodammodo con- iunctae , professoribus quartum hoc anno esse additum , virum consultissi- mum M. W. Scheltema, et Russorum Imperatorem in ordinem St. Annae equestrem recepisse virum doctissimum lanssen, antiquitatum perscrutato- rem sagacissimum. Venio ad apparatum Academicum studiorumque adiumenta. De Noso- comio exstruendo. et aucto Museo Anatomico iam dictum eat. De Histqriae Naturalis Museo et. Physico et Chymico non habeo, quod dicam novi; Numismaticum hoc etiam anno insigniter crevisse, vulgo notum est. Et in eodem agello suburbano cum Hortum .Botanicum laete florere» ita ut perlustrans nitorem terrestrem admireris, tum. speculam Astronomicam , melius dotatam, auctore E^isero nostro, egregie adhiberi ad coelum con- templandum^, et ooele^tia perscrutanda , quis est inter nos, qui neaciat? Bibliotheca autem post renovatas aedes plurium in diea studiis servit, ut deoora spati^. supellexque elegantior non tantum ad speciem ornatumque iuatituta esae appareant. O R A T I O. 33 Tandem ad Vos me oonverto ^ Commilitones exoptatissimi ! Qaod de Vo- bis testatus est decessor meus, Vos_ ipsi facilem fecisse Rectoratum^ ita at gravi illo munere esset ornatus magis quam oneratus, idem Vobis ego' hodie impertior testimonium honorificum. Omnes Vos mihi humanitate vestra et erga praeceptores observantia egregie commendastis. Fuerunt eheu! quos mors inimatura rapuit. Stuffkenium taceo, qoippe qui, quum morti succumberet , post egregie paracta studia schola iam erat egressus ; sed Tibi tamen, CoUega coniunctissime ! hunc filium lugenti, ex animo appre- cor^ ut ftfflictum Te sustentet et consoletur summa Dei Patris benignitas. Praeter hunc autem uno tanquam morbi ietiferi ictu perculsus cecidit ornatissimus Bakker, Snecanus, quum examinis causa hac in urbe mora- retur. Lenta vero tabe consumtus est in domo paterna Bruinvisch Maat- jes, Amstelodamensis ^ nec non procul a patria Henricus Tels, Roteroda- mensis. Accesserunt his tribus Emil. Egb. van Kesteren, Limburgensis , qui feriis hiberuis subita niorte apud suos diem obiit, et ante paucos dies Fred. loh. Prins» Frisius. Hos omnes bonae spei iuvenes fuisse paren- tibus^ praeceptoribus , amicis carissimos, vix opus est^ ut dicam. Vos autem^ Cives Academici! incertam esse vitam etiam in iuventute, nec vere vivere quam qui bene vivit et aetate utitur ad orania bona et pulcra et honesta sectanda, admoniti teneatis. Ceteros vero omnes e morbi inter nos saevientis contagione salvos evasisse^ id sane eiusmodi est, ut gratis- simo in Deum animo laeti agnoscamus. Atque eo magis hoc ego hodie commemoro, quo plures fuerunt e Medicinae Candidatis, qui, grassante morbo, aegrotantibus succurrerent et noctes diesque praeessent Nosocomio publico. Sic generosi iuvenes factis egregie probarunt, se ad communem salutem arti medicae vitam viresque impendere nullisque absterreri periculis. Eorum plerique, doctoris honore aucti, Academiae iam valedixerunt, nec tamen hinc discessisse laetor sine .splendido civitatis Jjeidensis dono, vir- tutis et constantiae praemio. Sed non medicinae tantum studiosi iaudandi sunt^ In laudis communionem venerunt post ferias aestivas omnes, quos tantus invasit patriae amor et salutis communis studium , ut arma ceperint inque iis exerceri voluerint. Annuente Rege constituta est cohors Acadc- mica^ sic ordinata et instructa, ut, si quid eveniat / externis resistere hos- tibus ac vim vi repeliere possit. Laudo equidem haec vestra studia, Ia« 5 U I. I. P R I N S venes optimi! eodem captus patriae carissimae amore ifliuaqae memor: »iSi via pacera» paia bellam!" Laudat vero etiam et applaodit fectiisima virgiauro corona, e quarum manibua moa Vobis sdeDniter tradetur elegaDa 1 vexiUum, acu pictum, quo, si uuquam pro aria ae IbciB dimicaDdam erit, ^ ad victoriani ducamiDi. Suot illae omnea Profeasoruffl LeideDsiun» filiae; et binc qtioque apparet, quaDtopere vestra studia probeot Professores Lei* deQsea. Vos autem ego eolaudo impeosiua, quo magii hoc aDOo praeterito compertum habui, apud Voa inter arma Musas dod silere. Vidit Aca« demia GroDingana, cuius erat de certaminis Uterarii exitu iudicittm ferre» haud niinus quam quatuor ex Academiae Dostrae civibus victores. Prae^ mium reportarunt ornatissimi Haitogh Heys van Zoutevera, Aaser et de Steurs; iDdualrtae testimonium accepit Ramaer. His Duperrime acceasit oraa.tissim us Schoor, quem publice laudarunt Professores AmsteiodanaeDsea. Egregie boa ita almae matris gloriam stabilivisse laetamur. Sed eoee, denuo adsunt, licet pauciores quam vellem numero, qul praemia naerue- runt» augustissimi Regia liberalitate parata. AudiatiB» quaeso, uaittscuius* que Facultatis iudicium de responsia, sibi albtis. Saut ergo duo tantum e oommilitoDibus nostris praemio ornaDdi i uter- que tamen meriti^aimus et ia certamine Uterario iam aotea laudem cod- secutus, aker ante hos duos fere auDos Ultraiecti, Amstelodamii alter aiif)errime. Accedite , orDatissinii Bleekrode et Schoor ! ut ,. ex Regis auetoritate et «Pkunificeniia , Vobia ea tvaidam, quae menttstis, virtutis et doctrtnae praemial Vos, luvenea optimi! nmcti virtute estote et hisce, qiuos coDsecuti estis, hQiK)ribud ad eontinuo maiora petenda iDcitemiai! Fuiatia ad hAUic diem Acadiemiae Qostrae decora et ornamenta. Mox autem, peraqtis studiisy id ^ agiie^ ut bona, quaoi de Vobis ipsi movistis, exspectatio confirmetur et baAce< primiitias laeta aliquando et uberrima mes»s sequator I Vidfltia, Optimi oommilitoDes I quam dulce sit et quam iueuDdum , in DQibili hm palaestr& praenuo qcmdecorari. Nolo ieato die vos reprehendere O R A T I 0. 85 et de paucitate eorum conqueri^ qui hoc anno in arenam descenderint ; sed id me velle tamen significo^ ut de victoria reportanda nemo vestrum unquam desperet nobilior. Mox novi in Academia Traiectina aperiuntur ludi. Accingite vos, quotquot e meliori luto finxit praecordia Titan, eoque acrius et alacrius de palma contendite, quo maior esse solet peregrina laus quam domesticaf Hoc agite omnes, ut in hac vita brevi longam artem sedulo colatis, et quae a Vobis exspectaut parentes, flagitat Academia, poscit patjria^ haec in quocunque disciplioae aut vitae genere ahquando praestare pMiitia^ Dicenda dixi et agenda peregi, Auditores! Vohisque omnibue, qui hu- manitate vestra et benevolentia medicentem sustentastis , gratias ago. Kihil restat quam ut mrunus rectorale in Te conferam Tibique tradam, Claris- aime Suringar! quem in annum sequentem Rex designavit rectorem mag- nifidun. Salve, Vir Magnifice, iterumquesalve! Sit Tibi propitius 1). O. M., Teque Bectore hanc noatiiam c&rissimam Actdemiam ealvam eaae iubeat. PIXI. ANNOTATIO P. S. deeesaorem meum — dixisee, Vid. Oratio de iis, quae Academiae Lugdun III. 18, 19. 12. ui studii tAeologiei — summa kabereiur raiio. Conf. N. C. Kist, in Archtf voor de Kerkelijke Gesckiedenis , T. IX. p. 521 — 528. 15. iia verissime Cicero^ De Nat. Deor. II. C. 2. y 16. *^0 oZv — xupi^ira. Vid. Matth. Ea. C. XIX. 6. ^ 18. parentibus orlus konesiis. Natas erat Schrantias d. 24 m. liartii a. 1782. f 22. nobiti e genie orius. Natas erat Cock d. 16 m. lanii a, 1794. 25. Oideon lanus Ferdam, natns d. 2 m. Dec. a. 1802. if 27. iestaius est — Kaiserus, in Qratione rectorali, hafaita d. 8 Febr. a. 1858. Conf. Annah Aead. 1857—1858. L. B. p. 17. LIJST VAN SCHRIFTEN. UriGSOEVEN DOOB ■ WULEN DEN HOOOLBEBAAB J. M. S C H R A N T. Mengelingen ▼oor B. KatholijkeD^ 3 deelen, 1807 — 1809 (voor het grootste gedeelte van J. M. S). ^ Beis van Pias VII naar Frankrijk, uit het Fransch vrij vertaald, met aant. 1807. Het Leven van Jesas^ een geschenk voor de jeagd, 1808^ 1824. Het Leven van Jesus verdedigd^ 1809. Sailer^s Gebed des Heeren, 1809, 1839. Kistemaker^s VerhandeliDg over de Opperhoofdigheid van PetraS; 1810. Sailer'8 Verkort Lees- en Gebedenboek, 1810 , 1825. De navolging van J.C., in vier boeken, uit hetlatijn vertaald, metaani., 1811 , 18£7. Uitgelezen gedachten uit dat werk, 1814. De gelukkige verlossing vau Pius VII, Leerrede, 1814. Leerrede over de pligten van onderdanen, 1814. De waardige Herder geschetst, 1816. Gezondheidslessen voor den kinderlijken leeftijd, bekroond door de Maatschappij tot Nut van 'tAIgemeen, 1816 (vertaald in het Fransch). Aan de bewoners van het zuiden van Frankrijk, 1816 (vertaald in het Fransch). Fenelon^s Gesprekken over de welsprekendheid, 1817, 1829, met aant. B^devoering over het aanbevelenswaardige der Nederlandsche Taal, 1818. Zedekundige schoonheden, getrokken uit De navolging van J. G., 1818, 1827. Hetzelve in het Frausch, 1819, 1827. Hartelijke uitboezemingen tot J. C., 1819, 1827. Devotions *envers J. C, 1819. Vonders Gysbrecht van Amstel, 1819. Hulde aan J. B. Hellebaut, 1819, met aant. Ontdekking van )iet graf van den Graaf van Egmond, 1819 (uit het Fransch). Bedevoering over de eer, als voedster der kunst, 1820. Oratio de patrii sermonis studio Jurisconsnltis quammazime commendando, 1821. Beflezions d^Iren. Cath., 1821. &8 I. I. P R I N S Bedeyoering over het geToel yan eigen zelfstandigheid in betrekking tot de yolks- taal, 1821. Bedevoering over het hoogst behngrijke van de beoefening der volkstaal voor den Begtageleerde , 1822. Verhandelingen over den Bqbel, 1823 (vnrtaftld ia het Fransch). Yerhandeling over de lotgevallen der welsprekendheid bij de oudere en latere vol- ken, 1824r. Kort overzigt van de geschiedenis der Nederlanden, 182S, 1824, 1827 , 1828 (vertaald in het Fransch). Bijzonderheden nit het Leven van Jesus, Schoolboek, 1825. Sailer's Klein gebedenboek, 1825. Axflwoord tmn «le» sehrigver dcir Aamnerkinis^ ep bet LoreB vaa Jomsi S Makf&i^ 1825 (in het Fransch). Beknopte Nafc. en Staatk. beflchiijving der Nederl., 1826 (in het Ftanaeh wL). Lofrede op Godfried van Boailloa, met aaat., 1828. De Gramschap^ in drie boeken. Een Latijnaoh en VhMkHiaeh leeidielit, dMr Lit« de Meijer, met aant. , 1827. BloemkorQe voor jonge lieden, 182B. Proeven van Ned. dichtkunde^ uit sev^n eeawen^ 1827. BrMveu nn Ned. pBOzast^l, ala vozen^ 1829. Bedevoeringen en Yerhandelingen^ twee deeleBi 1829^ 1846. Het oproer te Antiochie, mefc annt., iB2CL Yerhandeling op het nietachten der moederlijke hul, 1820. Uitgelezene dichtstukken van Justus de HarduyBi 1830« Se ojpstaoid der Bdgen getbdM, 1B81. Bedevoering over den waren volksroeaiy mot aant. 18di« Britf> 4ietiekkoKjk tot eene BecenBie, 1B3&. Bloemlezing ait de Ohristel^ke Dodheid, dedi I, 1886. YondeI's Joannea do Boelgnttt., oiet attnt. 1840» Le livfe des Bois et im Qrands, cxtrait de MaMiUoBiy 1841. Het boek der Kouingen en Grooten, getrokken uit MaBsilloiiy 1841. Zedespiegel, 1842. Le livret d'or^ extrait dn Livre de Flmitationi 1842. Oratio de Arminioi Cheruscorum^ et Glaudio OiviK» Batavosum dueibiiB jsiter aa comparatis, 1844. Over de -^rMtdragt des redenaaia, of over de uitepraak m het gehaar, 184(. Begelen betrekkelijk de voordragt des ledeBaara, 1845. Lefrede op AHrtd dm Grooie, met aant., 1845» Uittreksels uit de Ned. Historien van Hooft^ 1846. o R A T 1 0. a» Kenr TftQ Paarlen ait Vondel, 1846. Geschiedenis des Vaderlands voor de seholen^ 18i8. Kanselredenen over de gelijkenis van den Yerloren Zoon, 1849. Hoofdregelen over sti]) en welsprekendheid;^ 1849. De Kimbren en hanne lotgevalleu^ 1850. TondePs Gysbrecht van Amstel^ met aaut., 1851. Oud-Nedrland'8 Rijm en Onrijmy 1851. Lyttleton^ de waarheid van het Christendom betoogd^ 1852. Taciti Germania^ met aant.^ 1855. Voodera Lttfiifer^ net aant., 18S6. Athanssia, of de gronden van niijn geloof aan eene voQrtdaring na dit kven, 1867. Bloemlezing uit de schriften des N. Verbonds^ 18j6&. SCRIPT A. QUAE EDIDIT H E N R. C O C K, V. C. Commentatio de alea^ a Facultate luridica Traiectina d, 2 Aprilis a. 1818 praeioio omata. Commentatio de fine^ poenis propo»to, cum ex rei veritate tum. ex doctrina Inie* consultorum Bomanorum» Groningae d« 8 Oct. 1818. praemio omata. Commentatio de iudiciis iuratis, quam d. 8 Pehi. 1821 praemio omavit lurecon-» Miltorum Ordo Leidensis. Disputaiio luridica Inauguralis, d. 28 Maii a. 1821 pablice defensa, de argumento ex analogia eiusque a legis interpretatione differentia* Oratio de philosophico iurisprudentiae studio et ad froctum uberrimo et ad volupta- tem suavissimo, dicta Daventriae d. 13 lun. a..l8^2. Oratio de iuris publici universalis studio ad civitatit pacemotiumquefiructuopissimo, dicta Lugduni-Batavomm d. 8 Febr. 1826. Qratio de iure gentium Europaeo temporum nostrorom ooaviBBnoiiibaa vehementer labefactato. dicta d. 8 Febr. 183& 40 I. I. P R I N S SERIES OPERUM ViRi Clarissimi G. J. VERDAM. 1828. Commentatio de linea lorodromica. Gand. 56 pag. 4^, cum daabns figuris. Commentatio de superficierum regularium angulis et soliditate. Gron. 79 pag. 4^^ cum duabus figuris. 1824. Commentatio de theoria maximorum et minimorum. L. B. 100 pag. 4^, cum figura. Commentatio de theoria compositionis virium. Trai. 243 pag. S^^, cum duabtts figuris. 1825. Commentatio de vi, qua corpus e luna sit proiiciendum in tellurem. L. B. 28 pag. 4to, cum figura. Dissertatio philosophica, in qua ratione mathematica et physica quaeritur de mensura, constructione et munitione aggerum terreorum^ ad lacu8| fiuvios et mare ab agris^ hamiiioribus arcenda. 1828. Gronden der toegepaste werktuigkunde. Gron. 8^0 , Inleiding^ 174 bl., 5 platen. 1829. Eerste Deel, 371 bl., 5 pl. 1830. Tweede „ 169 en 319 bl, 4 en 8 pl. 1881. Derde „ 99 en 217 bl., 4 pl. 1837. Yierde ^ Over de stoomwerktuigen, in drie Afd., met atlas van 31 pl. 28, 433, 20, 804 pag. 1834—1838. Grundsatze der angewandten Werkzeugwissenschaft und Mechanik. Aus dem Hollandiscben iibersetzt von Dr. C. H. Schmidt. Weimar, 4 Bande, 8^o. 1840. Oratio de artium et institutoruin, quae ab industria vocantur, progressu et perfectione, recentiorum mathematicorum diligentissimis pervestigationibus atque egregiis inventis magnam partem tribuendis. 14 pag. 4^^, 1842. Sur une rfcgle particuliire pour trouver l*^quation d'une ligne ou d'un plan tangent une courbe ou une surface da second degr^. — Note relative & la construction de la chatnelle (Grunert's Archiv, B. 2. S. 188 — 196). 1842. Lettre sur le ProblJme de Snellius. (Ibid. S. 210—212.) Over de tafelen van Elliptische Bogen, berekend door den Hoogl. Schmidt, alsmede over de herleiding van eenige voomame, algemeene enbijzondere, Integraal- formulen tot EUiptische Functien. (Het Instituut, bl. 57— 79, 166— 168.) R A T I O. 41 1844. Bqdnge iot de meetkondige beschoawing Yan de hyperbolische Paraboloide. (N. Yerhand. K. Ned. Inst. 1«. kl., D. X, bl. 1—53, met 2 platen.) Over eene nitbreiding van een gedeelte der elementaire Meetkonde. (Het Institunt, bl. 211—246, 271—298.) Ueber das Integral r^ (Grunerfs Archiv. B. 4. S. 221—223). Snmmarium der Goniometrie en der regtlijnige Trigonometrie. Leiden, 66 U., 8v<». Id. der sphaerische Trigonometrie. Ib. 51 bl., 8^^. Handleiding bij de beoefening der sphaerische Trigonometrie. Ibid., S^^, 70 bl. 1846« Opmerking over zekere soort van kromme lijnen, wdke men omgekeerde of te^enovergestelde kromme [lijnen zou kunnen heeten (N. Yerhand. K. Ned. Inst., 1«. kl. D. Xlt, bl. 67—98). Gbschiedkundige Aanteekening betrefTende de algemeene oplossing van derde machts-veigelijkingen (Het Instituut, bl. 163 — 177). 1848. Bijdrage tot de beschouwing der Lemniscaten (N. Yerhand. K. Ned. Inst., D. Xin, bL 81—162, 1 pL). Note sur une mani^re particuli^ de d^terminer les ^quations des lignes cour- bes en faisant usage de la d^omposition et de la composition de vitesses, suivant les r^Ies de la Djnamique (Grunerfs Archiv., B. XI,S. 13 — 25). Leven van den Hoogl. Jacob de Gelder (Alg. Konst- en Letterbode, N^. 46 — 54, 86 bl., 8^0.). Summarium van beginselen , beschouwingen en voorschriften, ontleend uit de redeneerkunde, en welker kennis noodzakelijk is voor het verstand en voor het gebruik der wiskundige methode. Leiden, 8^o. 1848. Grunds&tze, nach welchen alle Arten von Dampfmaschinen zu beurtheilen und zu erbauen sind. Weimar, 8^^, mit 23 Taf. 1849. Yerslagen ingediend aan de l>te klasse van het Kon. Ned. Instituut over eene hrochure van den Heer J. A. Scholten, den titel voerende : Gedachten over de Wind- of Stoombemaling voor' polders, benevens eenige opmer- kingen omtrent het Stoomtuig de Leeghwater (Tijdschr. v. Wis- en Natuurk. Wetensch., D. 11, bl. 1—11). 1850. Oplossing van een voorstel betrefTende de omstandigheden der beweging eener gespannen snaar (Ald., D. III, bl. 225 — 246). J. de Gelder^s B^nselen der Differentiaal- , Int^raal- en Yariatie-Bekening. 2e D. 'sHage (vel 30—36). Yerhandeling over de methode der kleinste Quadraten. Gron. le afl. 4^, 214 bL, 1 pL Summarium der Goniometrie. 2^ druk. Id. der Wiskundige methode. 2® druk. 6 42 L L P B I N S O n A T 1 0. iSMw lUig» opnMriaogen^ betoekking taebbendB tot de Umbilioi dei SDittooSA» tt tot de reottfieatio der (illipB (Tijdeohr. r. W. en N. Wet D. Y, U. 42—85, »« S pl.)« EenToudig bewijs van de waarheid der stelling, dat de deoKiiKlie, welke het slingervlak van een eenvoudigen slinger, ten gevolge van de omwenteling der aarde en hare as ondergaat, evenredig is aan de sinus der breedle van deplaatSy alwaar de slingsr in beweging ia (Akk IX V^bLlM — 183, m. 1 pl.). Yerhandriing eves do methode der kleinste QoadrateD. Omii UL 196, 4^^. IBM-d Oistio Beotovalts de iiista perlraetandi el veri investtgandi ratione systsfent- tka^ a malhematicis temerttts aegleeta, diUgentiSsimDr atadio disciplinss mathematicas perficientibns eainimqae aadbitnm amplificantihnSk L. B. 18M. Handlaidiiig bij de beoefBning ettZi 2e dmk. Summarium dei methods. Sb dmk. Id. der Goniometric. Se druk. 1862. Bijdrage tot de meetkundige theorie der hoofdassen van figchamen (Yerslagen en MBdededingei» der Akadomie v. Wetenaoh. Afd. Nat. D. XIV, bl. 149—269). 1863^, Aanteekening op de vorige Verii. (Ald* D. XY, ht. 3^76-^388)^ 1964. Bijdrage tot de loepasstng vin bet beginsel van d^Alraibert,^ ovonenkomBtig dto rekenwqee vasi Lagrango (Ald. Yerhanddw D^ X, bL 1 — 99)^ 1866. Handboek der sphaerische' Trigonometrie. Leiden, 296 bl., S^, 4 pl. ACTA BT GESTA IN 8ENATU , IN AGADEMIA L UGDUNO-BATAVA. A. 1866. Die 7 m. Martis. Recitantur litterae "Caratorum, datae die 27 m. Fe- bruarii Senatum certiorem facientes, virum Nexcelleotissimum Minis- trum Regis res internas curantes statuisse, ut viro cl. D. Bierens de Haan, Prof. Extraord. cum in Senatu^ tum in Ordine Disci- plinarum Mathematicarum at Pbysficariim suffragii ferendi ius tri- buatur. Decretum Regium diei 19 Febr. 1867. Eodemdie vircl. Heynsius munus auspicatus est^ babita oratione: Over het tegenvooordig standpunt der pAysiologie en haar verband met de geneeskunde. Die 10 m. Martis. Vir Dr. Zaaijer munus auspicatus est^ habita oratione : Het gewigt eener doelmatige^ onfteedkundige techniek. Dfo 21 m. Martis. Vir cl. Boogaard munus auspicatus est , habita oratione : De anatomisch phgsio/ogische rigting in de hedendaageche geneee* tunde. Ke 6 m. Octobris. Recitantur litterae Guratorum dataeICIA ORDINUM. 47 enk haumnda, parcia» adiit Denique stilo usufi est pfiiram el^gpaiiti, Monan^uam sttbotbscaro. Qaapropter Ordo censuit , auctorein aureo praa* a)io< HOB eondeecHrandum esse^ sed 8aam> tamen ifa probafise iDdufitriaaL, ut puMice laudari mereatur. Hic vero, licet evocatus, nomen auum pror &fitafi non esL lUDICIUM ORDINIS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. A Facultete Disciplinarum Mathematicarum et Physicarum doae pro- pasitae fiont quaestiones: ad unamquamque una allata est responsio. Qui respondit priori quaestioni : i/exponatur dilucide et ad criticam ratio* nem theoria matlkfnaHca et phpnca de efflutno ftmdi efastid e vasis , quo continetur, orificio exiguo et tenuiasimo^* commeDtatione iuscripta symbolo: // Verue experientiae ordo primum lumen accendit , deinde per lumew iter demonatrat. Baio , Novum organum Scient. LXXXir\ non ab omni parte ita rem intellexisse videtur, ut voluerat Facultas, verum maiorem rerum ambitum sibi inquireDdum sumsit. Quam iDquisitiouem ita insti- tuit et perfecit ut plane ostenderet, theoriam se et mathematicam et phy- sicamj de qufi» agitur, bene perapectum habere, ntq^e etdam igporare, quae recentiores in bae parte phyaices pmtuleruiit. Ipsius vero theoriae mathematicae , propter rerum quas tractavit rationem, pleDam et absolutam expositionem non dedit. Suum tamen argumentam elare expoauit et ajste- matice^. queouidmodum in reram natuca describenda decet. £t ex tota oommfintatione bene de scriptoie sperare licet « et confidere cum laade eum aliquando in^ disciplinis mathematicis et physicis esse elaboraturum« Quibufi de eausis Ordo eommentationem auro ornandams censuit. In schedula scriptorem se professus eat« LOJDOVIGUS BLBEEEODI», Jfiitt. ei FUL AM. tii Jt§d, Imgd. Bai. (kmdtdaituir qui sese, instituto examine, auctorem esse Facultati abunde probavit. 48 lUDIGIA ORDINUH. Alteram qoaestionem Ordo proposuit: vAccurata et omnibus numeris absoluta ewpositio illiua quam Chymici Typorum vocant theoriae*^ Ad hanc quaestionem responsio una inscripta erat his Propertii versibus : # Quod 9% deficiant mrea^ audacia certe Laus erit, in magnis et voluieae sat estJ* Censuit Ordo hanc disputationem se diligentiae, eruditionis, et iudicii dotibus commendare, et auctorem universam quaestionem singulasque eius parteSy adepque Chjmiae recentioris theoriam perspicue explicuisse. Typo- rum chymicorum theoriae ortum et progressus, corporum compositorum classes secundum eam theoriam atque elementorum , seu corporum simpli- cium, naturam et compositionis quae vocatur vim, egregie eiposuit et exemplis illustravit auctor ; denique huius theoriae praetium et auctoritatem ostendit. Itaque non dubitavit Ordo huic disputationi praemii honorem tribuere. Aperta schedula, eodem, quo commentatio, symbolo munita, illius auctor repertus est QUILIELMU8 GAEOLUS I0HANNE8 8GH00B, Maih. et PkU. Nat. m Aead. Imgd. Bat. Siadiotut, qui praestantissimus iuvenis Ordini abunde probavit, se illius disputationis esse auctorem. lUDIClUM ORDINIS PHILOSOPHIAE THEORETICAB et LITTERARUM HUMANIORUM. Ad quaestionem priorum: Fontibus antea expoaitis atque ewaminatis populi ludaei Historia et Chasmonaeorum res gestae inde ab Antiocho Epiphane usque ad Pompeii in ludaeam adventum accurate et eleganter enarrenter. De dubiis, quorum disquisitio ordinem narrationis turbare possit, sepa^^ ratim in adnotationibus disputetur: unum Ordo responsum accepit inscriptum: quis inter deos etc. In hoc responso fontes, e quibus ludaeorum historia hauriri potest, pauci nominati sunt, examinati nulli. IVDICIAORDINUIH. 49 Ipsa historia neque accurate enarrata est neque eleganter. Conditio po« puli externa et intema pro parte tantum exponitur. Relatio Tudaeos inter et exteros non definitur. Ingenium ludaeorum , ec^icfir rationes et consilia , vis religionis et sectarum certamina^ scientia militaris, cet. non explican- tur. Principum Chasmonaeorum indoles, aliorum religionis libertatisque studium singulare et summa reipublicae gerendae prudentia et imperatoria virtus eximia^ aliorum inertia et prava partium studia parum explicata sunt. Oratio impolita est et saepe vitiosa. Itaque censuit Ordo hoc responsum neque praemio dignum esse neque honore. Ad alteram quaestionem: JEorum, guos Demoatkenes habuit in rep. adversario», vita et rea ge^tae enarreniur , ingenium et moree describantur , deque eorum ratianibus et consiliis iudicium feratur : nullum Ordo accepit responsum. ORDO MEDICORUM ad quaestionem propositam nullum accepit responsum. lUDICIUM ORDINIS lURISCONSULTORUM. Ordo lurisconsultorum duas proposuerat quaestiones ad quarum unam responsum nnllum accepit. Ad alteram, qua rogatum erat, ut institueretur diaqumtio nde Bevisione in causis ^ poenalibus'* unam accepit commentationem , notissimo sed haud inepto inscriptam lemmate ifut desunt vires, tamen est laudanda voluntas^ In quo quidem opusculo, licet nonnuUa deprebendantur , quae auctoris 7 50 lUDIGIA ORDINUH. diligentiam demoDstrant, plura tamen occurruDt, quae iustam ceDsuram mereDtur. Scilicet dod ipsa auotor pervestigavit; principia, ad quorum normam leges de ordine iudicimim publicorum in gravissimo revisioDis loco exigcDdae sunt, sed magis exponere conatus est, quae diversis tem- poribus de boc argumento legibus populorum scitisque fuerint constituta. In bis vero eruendis plerumque non ipsos adiisse fontes dicendus est, sed potius recentiorum scriptorum fidem ita secutus esse , ut studii magis labo- risque pertinaciam^ quam vel iudicii subtiiitatem vel doctrinae co{Ham pro- baret. Praeterea propositi argumeoti cum aliis iuris crimiDalis capitibus nezum demonstrare adeo neglexit , ut inquirere prorsus omiserit , quid valeat huius instituti necessitas a recentissimis quoque legislatoribus comprobata ad im- pugnanda certa poenarum genera, inprknis poenam capitis. Tandem de- ficit virilis non minus quam nitida oratio, qualem postulabat argumenti natura et gravitas. Quibus omnibus de causis commentationem premio decorari non posse censuit Ordo. REDEVOERING OTBR HET TEGENWOORDIG 8TANDPUNT DER PHY8I0L0GIE EN HAAR VERBANT) MET DE GENEESKUNDE, UITGESPROKE.N TER AANVAARDIN6 VAN HET H006LEERAARSAHBT AAN DE HOOGB SCHOOL TE LEIDEN, DEN 7*» MAART 1866. ]>OOR I I A. H E Y N S I U S. I EDEL-GBOOT-ACHTfiABE HEEBEN, CUBATOBBN DEB LEIDSGHE HOOGESCHOOLI WELEDELGESTBENGE HEEB, SECBETABIS VAN HET COLLEOIE VAN CUBATOBBN! HOOGQELEEBDE HEEBEN, BECTOB MAGNIFICUS EN HOOGLEE- BABEN DEZEB HOOGESCHOOLI EDEL ACHTBABE HEEBEN, AAN W]E HET BESTUUB DEZEB GE- MEENTE OF DE HANDHAVING DES BEGTS IS TOEVEBTBOU WD I WELEEBWAABDE HEEBEN. LEEBABEN VAN DE GODSDIENST! WELEDELE ZEEBGELEEBDE HEEBEN, MEESTEBS EN.DOCTOBEN DEB WETENSCHAPPEN ! WELEDELE HEEBEN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOLI GIJ ALLEN, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOOB- DIGHEID VEBEEBTI ZEEB GEEEBDE TOEHOOBDEBSI Schoon en liefelijk sijn de trekken van het kind. Met welgevallen rast ons oog op de dartele Bprongen, waarin de levenskracht en levenslost van den knaap sdch openbaren. Maar hoe welgevallig die beschoawing ook zij , werkelijke belangatelling wekt zij , althans bij den onpartijdigen waar- nemer niet. Eerst later, wanneer deScnaap, tot een jongeling opgewas- sen , blijk geefk niet slechts van materiele , maar ook van intellectaele wel* vaart en kracht, treedt naast dit welgevallen belangstelling op. Wat be- looft hij veel voor de toekomst ! is de algemeene uitroep , wanneer hij met fier gelaat en open oog optreedt en de eerste blijken geeft in het openbaar van zijn zelfstandig bestaan. Niet zijn heden, maar zijn toekomst is dus ookdan nog de eigenlijke grond onzer opgewekte belangstelling. Die toe- komst is de maatschappij , zijn maatschappelijk leven. Voor het individu op zich zelf mag het belangrijk zijn de eerste schreden op den ontwikke- lingsweg — , hoe wankelend dok volbragt — te kennen, de uitwendige 54 A. HEYNSIUS omstandigheden te waardeeren, die daarop invloed hebben uitgeoefend, — voor het algemeen heeft die kennis lattel waarde. Daarvoor is de mensch alleen van gewigt , indien hij tot een zelfstandig wezen , tot een individu ontwikkeld optreedt in de maatschappij » — wanneer hij met anderen, even als hij individueel denkende en handelende, in wisselwerking treedt en, al naar gelang van zijne innerlijke kracht, daarop invloed uitoefent. Van dien tijd is zijn pogen en handelen voor het algemeen van belang»«— van dien tijd wordt de geschiedenis van het individu een deel van de ge- schiedenis der menschheid. Evenzoo is het met de wetenschap gesteld. Voor elken afzonderlijken tak daarvan op zich zelven moge het van belang zijn den ontwikkelings- gang sedert de vroegste tijden na te sporen en de eerste wankelende schre- den op dien weg uit het verre verleden op te delven, de tallooze slinge- ringen te kennen , waaraan hij was blootgesteld , zoo lang nog uitwendige otnstandigbeden meer dan eigen kracht de rigting bepaalde» waarin hij zou worden voortgestuwd , — voor de wetenschap in het algemeen wordt elk der takken eerst dan van gewigt, als het ruwe voedingsvocht, in zijn loover verfrischt en veredeld, op den groei en bloei van het geheele orga- nisme invloed uitoefent , — wanneer zij , den kinderjaren ontwassen en tot een zelfstandig wezen ontwikkeld, met hare zusterwetenschappen in wissel- werking treedt, en dat gewigt neemt toe, naarmate de invloed op hare zusteren grooter is. Van nu aan behoort de geschiedenis van elk der tak- ken tot de gescbiedenis van den boom der wetenschap. Bedrieg ik mij niet , dan heeft de wetenschap , aan wier beoefening ik mij toewijdde en waarvoor ik verder leven zal, den kinderlijken leeftijd, vol van gedaanteverwisselingen , achter den rug, en hebben hare trekken de meer vaste, aan den mannelijken leeftijd eigene vormeu aangenomeD. De physiok>gie trad in onzen tijd met hare zusterwetenschappen in veelvol- dige wisseiwerking. Zij openbaarde in velerlei rigting de innerlijke kracht van haar bestaan; — zij oefende op hare zusteren in het algemeen een grooten , een overwegenden invloed uit , het meest op de aan haar oaauw verwante geneeskunde. Zij leidde daar — en heerschte dus. Voorzeker het zou niet onbelangrijk zijn dien invloed van het physiolo- gisch onderzoek in het algemeen hier nader uiteen te zetten, maar die REDEVOERING. 55 beschouwing zou niij alligt te verre voeren van de hoofdzaak » die mij hier in de eerste plaats voor den geest staan moet, en bovendien mij brengen op een terrein, waarop de wegen mij minder bekend en voor mijn voet minder gebaand zijn, waarop ik, die ais kind van de negentiende eeuw bij voorkeur den ijzeren weg kies, mij, zonder geleide althans, niet wa- gen durf. Ik bepaal mij derhalve tot de hoofdzaak en wensch U in dit uur te schetsen .* het tegenwoordig standpunt der pkysioloffie en haar ver- iand met de geneeskmde. Belangstelling in de verschijnselen der natuur is den mensch ingeboren. In onbeschaafden toestand wekken de grootsche versohijnselen een gevoel van af hankelijkheid , van eerbied, van schrik zelfs op. Bij hoogere ont- wikkeUng ontkiemt de zucht naar eene verklaring, naar de kennis van de oorzaak, die aan het waargenomen gevolg ten grondslag ligt. Ten allen tijde werd naar eene verklaring van de waargenomen natuurverschijnselen gezocht en niet het minst geldt dit van de verschijnselen , die de levende natuur aanbiedt. Doorloopt de geschriften der ouderen. Hoe veie theorien over het leven zijn er uitgedachtl Maar de opgewekte dorst naar verkla- ring werd er niet door gestild. Eerst in het laatst der vorige eeaw werd de weg tot een dieper inzigt gebaand. Eerst in deze eeuw werd de leer van het leven, de physiologie, als wetenschap, geboren. Alle moeite die men zich geeft, om haar door een lang verleden te adelen, is naar mijne meening verspild. Hare geboorte dagteekent niet van dien chaos van ruwe waamemingen , dien men voor hare jeugd wil doen doorgaan. Zij is eene jongere zuster van de zoogenaamde zuivere natuurwetenschappen , wier algemeene ontwikkeling ook eigenlijk eerst van het laatst der vorige eeuw dagteekent. Onder geleide daarvan heeft zij hare eerste sohreden op haar ontwikkelingsweg g^daan, en al spoedig heeft zij zelfstandig dien weg vervolgd. Zoo als natuurlijk is, heeft ook zij hare jeugd met hare droombeelden gehad, Zij meende , dat haar onderzoek alie verschijnselen des levens moest omvatten. Zij overschatte hare kracht. Met een glimlach bejegenen wij nu die ondoordachte pogingen^ maar geheel anders was de indruk weleer. Zie b. v. hoe Schroeder van der Kolk nog in 1835 in zijne 56 A. H E Y N S I U S voorlezing /rOver het verschil tusschen doode natuarkrachten , levenskrachten en ziel" door die jongelings-ideeen is verschrikt en daardoor verleid wordt om met warmte de stelling te verdedigen, in onzen tijd naauwelijks be- grijpelijk, dat de krachten van de bestanddeelen van ons ligchaam, althans van ons zenuwstelsel , waaraan onze psychische functien gebonden zijn, hoewel overeenkomstig aan de algemeene krachten der natuur, toch geheel andere wetten volgen* Sedert dien tijd zijn, bij den vooruitgang der physiologie, al de argumenten, die door hem werden aangevoerd ter ver- dediging dezer stelling, achtereenvolgens vervallen. Met gebonden armen en beenen zou Schroeder van der Kolk zich dus in de magt hebben zien gevoerd van het materialisme , dat zijn vroom gemoed met kracht meende te bestrijden — tenzij hij, zoo als wel waarschijnlijk is, tot de erkentenis ware gekomen, dat die kwestie niet op het gebied van het natuurkundig onderzoek te huis behoort. In onzen tijd, G. T., is onder de physiologen de overtuiging bijna algemeen gevestigd , en zij is het ook bij mij , dat de verrigtingen van het geestelijk leven, hoezeer van stoffeHjke indrakken af hankelijk , voor alsnog althans zeker buiten de grenzen van het natuur- kundig onderzoek liggen. Zij laten om die reden de studie dezer ver- schijnselen en het opsporen van de wetten, die hen beheerschen, aai> anderen over. De physiologie in den tegenwoordigen tijd houdt zich bepaaldelijk bezig met de &toffeIijke verschijnselen des levens en rigt daarbi} haar oog op de scheikundige zamenstelling , de natuurkundige eigenscbappen en den elementairen bouw der ligchaamsdeelen. De stoffen , waarait het levend organisme is gevormd , verkeeren daarin in voortdurende wisseling. Onophoudelijk worden stoffelijke bestanddeelen door het ligchaam afgegeven en nieuwe stoffen opgenomen , die de oude vervangen De vorm, waaronder de stoffen het ligchaam verlaten, is niet dezelfde als die^ waaronder zij werden ingevoerd. Die wisseling is de voorwaarde van bet leven. Zij kan door uitwendige onxstandigheden be- langrijk vermeerderd en verminderd worden , maar er is een maximam en een minimam, dat niet overschreden worden kan. Die algemeene stof- beweging nu mdet door de physiologie in qualitatieven , zoowel als in qaautitatieven zin worden onderzocht en toegelicht — Maar in de ver* REDEV0ERIN6. 57 « achillende organen, waaruit bet ligchaam bestaat, is de scheikundige zamenstelling niet dezelfde. De wisseling der stof kan dus ook niet ovend deiselfde zijn. Die eigenaardige stofwisseiing in de afzonderlijke organen des ligchaams is dus op nieuw een punt van onderzoek in qualitatieve en quantitatieve rigting. Door de scheikunde is bet onderzoek omtrent de stoffelijke zamenstelling van het ligcbaam aangevangen; door de pbysiotdgie is het in de laatste vijf-en-twintig jaren in vereeniging met hare oudere zuster vervolgd. Om- trent de algemeene beweging der stof in het levende ligchaam toonde dit onderzoek aan, dat die stofwisseling groote overeenkomst bezit met het verbrandingsproces. Onder den invloed van de zuurstof, uit de dampkring ontleend, worden de zamengestelde bestanddeeien van ons voedsel, uit de plantenwereld afkomstig, in meer eenvoudige, in vastere verbindingen om- gezet. Die eenvoudige verbindingen , het koolzuur , het water en de stik- st($fhoudende omzettingsproducten der dieren komen in het algemeen met de verbrandings- , met de oxydatieproducten der organische stoffen buiten het levende ligchaam overeen. Zij worden op hunne beurt weder voeding- stoffen voor de planten. Het bestaan der dieren is aan dat der planten gebonden, maar wederkeerig oefenen de dieren in dit opzigt invloed op de planten uit. De organische stof , op dit oogenblik in de dierlijke wereld aanwezig, zal eerlang wederom deel uitniaken van de plantenwereld , om in die planten weder in meer zamengestelde verbindingen te worden om* gezet en op nieuw den cjclus te doorloopen , . dien zij reeds meermalen aflegde. Maar die stofomzetting is niet overal dezelfde. In de meeste organen des ligchaama treden eigenaardige omzettingsproducten op. De reden dier verscheidenheid is in het algemeen wel te doorgronden. Dezelfde stof levert onder verschillende omstandigheden verschillende deoompositieproducten. Suiker wordt onder zekere voorwaarden in alcohol en koolzuur , onder andere in melk« en propionzuur omgezet. Nu zijn de omstandigheden in de ver- schillende organen zeker niet gelijk. Daaiom konnen ook de prodocten der atofwisseling daarin niet dezelfde zijn^ De bestanddeelen des ligchAams behooren tot de meest zamengestetde stoffen op het gebiedder scheikunde. De eiwitachtige stoffen staan aan het hoofd daarvan. Bij de omzettingtt 8 58 A. HETNSIU8 in hefc ligdiaain speleii die eiwitachtige stoffen eene hoo£diol. Zij zijn als het ware de fermenten , waarvan de eigenaardige omaetting der stof in elk orgaan afhankelijk is. Het aantal der gigtingsproducten moet dus aan- zienlijk zgn. Groote bezwaren levert het onderzoek in deze rigting op. De aamen- gestelde aard der dierlijke vloeistoffen en de geringe hoeveelheid der deoompositieproducten, die in weerwil der voortdurende productie dikwerf aanwezig zijn^ benevens nog veie andere omstandigheden maken dikwerf het onderzoek zoo niet onmogelijk, althans hoogst moeijelijk. Desniettemin heeft ook op dit gebied het physiologisch-chemisch onderzoek op belangrijke resultaten te wijzen. Het rijk der extractief-^ dat is der onbekende stoffen, zag zich voortdurend genoodzaakt zijne grenspalen naar achter te verplaatsen. Voor de magt van het onderzoek kromp het meer ineen, en elke krijgs- gevangen stof verzwakte niet alleen het vijandelijk leger, maar versterkte ook de tegenpartij , omdat zij alligt weder eenige nieuwe wapenen verschafte , waardoor de vijand bij een volgenden aanvai met meer kracht bestookt worden kon. Het is waar, het phjrsiologisch-chemisch onderzoek geraakte meermaien op een dwaalspoor. Men overzag dikwerf de omstandigheden , die de rig- ting der stofwisseling in de verschillende organen bepalen, en paste de uitkomdten van het scheikundig onderzoek te ligtvaardig op de verscbijn- selen van het leven toe. Maar door hernieuwde proeven telkens meer en meer overtuigd, hoe ligt men dwalen kan, schrijdt men steeds omzigtiger en daardoor zekerder voorwaarts. De physiologische scheikunde treedt waardiglijk hare oudere zuster ter zijde. Het goede voorbeeid heeft gunstig op haar gewerkt. De vruchten, die zij reeds afwierp, zijn een waarborg VQor de toekomst, een spoorslag om met onverdroten ijver met de verdere bearbeading van het veld voort te gaan. Aan dib scheiknndig onderzoek knoopt de physiologie de studie der physisohe eigenschappen vast. De wetten van evenwigt en beweging, waaraaa alle stof onderworpen is , vinden natuurlijk ook hare toepasaing in het ligchaam. Voor de functie van het gezigtsorgaan zijn de wetten van huiging en reflexie van het licht, voor die van het gehoor de wetten des gedoids natuuirlijk van het hobgste belang. De proefonderviiidelijke REDEYOERING. 59 nataurkunde rigtte hier hare eerste schreden^ en reeds in een vroeger tijdvak der physioiogie werd op dit gebied» soowel door waameming aU door proefheming , menig belangrijk feit ontdekt of verklaard. Maar ook in dit opzigt was onze eeuw bijzonder bevoorregt. Bij den vooruitgang der phyaica werd het armamentarium voor het onderzoek aanzienlijk uitge- breid. Werktuigen werden uitgedacht» waardoor voortdureud scherper dan te voren de eigenaardige eigenschappen der stof konden worden nagegaan. Bepaliogen van tijd en ruimte werden mogelijk , waaraan vroeger niet kon worden gedacht. Dit leidde natuurlijk tot de quantitatieve methode ook op het gebied der natuurkunde» en even vruchtdragend, als zij voor de scheikunde was geweest, toonde zij zich ook voor de physica. Op schei- kundig gebied leidde zij tot de ontdekking van de onvergankelijkheid der stof , op natuurkundig gebied tot de ontdekking van de onvergankelijk- heid der kracht. Een geheel nieuw veld van onderzoek werd daardoor in onzen tijd ook voor de physioiogie geopend. De krachtsuitingen moeten qualitatief en quantitatief worden nagegaan, even als bij het scheikundig onderzoek in tweeledige rigting. Zij moeten worden gekend^ zoowel van het organisme als een geheel, als van elk zijner organen afzonderlijk. Wat het algemeene vraagatuk betreft, toonde de physiologie aan» dat de krachtsuitgaven van de dierlijke huishouding in warmte en arbeid bet staan. Die uitgaven moeten door inkomsten worden gedekt, en die in« komsten zijn de krachten , welke ipet het voedsel en de ingeademde lucht in het organisme worden ingevoerd. Zoo is dan ten tweeden male de dierenwereld van de planten afhankelijk. Is stofwisseling , gelijk wij zagen , de voorwaarde van het leven , dit leven is zonder krachtswisseling even onmogeUjk. De omeettingaproduoten der 8tof> die het ligchaam voortdurend verlaten, maakt den toevoer van nieuwe bestanddeelen noodig. De krachtsuitgaven , waarin zonder ophouden moest worden voorzien, moeten door gelijksoortige inkomsten worden gedekt» Niet slechts in de eerstgenoemde , maar ook in de laatate behoefte voorziet het plantenrijk. In de eenvoudige en innige verbindingen , wdBxin de verbruikte bestand- deelen uit het ligchaam worden verwijderd, is de neiging der elementen, 8* 60 A. HEYNSIUS waaruit zij bestaan, om zich te vereenigen bij eenige gebeel, bij andere grootendeels bevredigd. Zij vonden in het iigchaam veelvuldige gelegen- heid om aan die neiging bot te vieren. Die neiging tot verbinding noe- men wij scheikundige verwantschapskracht. Bij de stofwisseling in het iigchaam nu gaat, ten gevolge van de steeds inniger vereeniging van de elementen zijner bestanddeelen , voortdurend een grooter of geringer deel der scheikundige verwautschapskracht verloren, zoo als men zegt. Maar onvergankelijk als de stof is , gelijk wij opmerkten , ook de kracht. Ver- loren gaan kan die kracht dus niet. Zij verdween als scheikundige kracht , omdat zij in een anderen vorm werd omgezet, zoo als bij de stoommachine de scheikundige kracht, in de kooi aanwezig, in warmte en mechanische kracht overgaat. Terwijl die scheikundige verwantschapskracht bij de stof- wisseling vobrtdurend in andere vormen van kracht wordt omgezet, is zij natuurlijk in de omzettingsproducten steeds geringer dan in de oorspron- kelijke stof. In de laatste producten der stof wisseling , die het ligchaam verlaten , is zij bijna geheel en al verdwenen. Zij zijn om die reden , even als de rook en de sintels van den vuurhaard der stoommachine, tot geene verdere krachtsontwikkeling in staat. In dien toestand worden zij voedingstoffen voor de plant. Door hare wortelen en bladeren opgenomen, worden die innige verbindingen weder uit elkander gerukt en aan de elementen daarvan de neiging tot vereeni- ging, de verwantschapskracht hergeven. Die ontiedende kracht is de le- vende kracht van het zonnelicht en van de zonnewarmte. Onder baren invloed worden de organische stoffen, met belangrijke verwantschapskracht bedeeld , in de plant gevormd , terwijl er gelijktijdig zuurstof in vrijen toestand, waarin zij natuurlijk haar maximuni van scheikundige kracht bezit, aan den dampkring wordt afgegeven. Die organische stoffen worden door het darmkanaal, die zuurstof door de longen der dieren opgenomen en de scheikundige kracht, die daardoor voortdurend wordt toegevowd, stelt het dierlijk organisme in staat, de onophoudelijke uitgaven te be- strijden, welke zijne huishouding behoeft. In quantitatieven zin toonde het physiologisch ondensoek op dit gebied nu verder aan, dat werkelijk, zooals in eike goed ingerigte huishouding, de uitgaven van de inkomsten afhankeiijk zijn. In volwasaen en gesonden RBDEVOERING. 61 toestand worden de uitgaven door de inkomsten juist en volkomen gedekt. Nemen de inkomsten toe, dan vermeerderen onder normale omstandighe- den ook de uitgaven^ tot op een zeker maiimum. Stijgen de inkomsten nog hooger, dan wordt er opgelegd — het ligchaamsgewigt neemt toe; maar dikwerf lijdt de harmonie van de leden van het huisgezin» van de organen daaronder. Verminderen daarentegen de inkomsten, dan zet ook de dierlijke huishouding de tering naar de nering. Er wordt minder uit- gegeven. Alle uitgaven worden besnoeid. Het strikt noodzakeUjke wordt ten slotte slechts besteed. Maar er is ook hier eene grens. Het strikt noodzakelijke moet er zijn. Dalen de inkomsten lager dan tot bestrijding daarvan noodig is, dan wordt het vroeger gewonnene, het kapitaal aange- sproken , — het ligchaamsgewigt neemt af en ook dit geeft dikwerf tot disharmonie onder de leden van het huisgezin , tot ziekte aanleiding. Maar eindelijk komt ook hieraan een einde. De uitgaven kunnen ten slotte niet meer bestreden worden. Er komt een tekort. Het arbeidsvermogen is reeds lang verminderd , ook de temperatuur gaat dalen. De dood is nabij. De warmte des ligchaams vermindert meer en meer» zij daalt tot onder 30 graden en het einde is daar. Men sterft niet van gebrek aan stof , maar van gebrek aan kraeht, — niet van den honger maar van de kofi. Zoo als overal waar ons een dieper inzigt in de wetten der natuur wordt gegund, treft ons ook hier het bewonderenswaardig verband. De stofwis- seling , G. T. , is de voorwaarde voor het leven ^ de bron der krachtsuitga- ven, die het levende ligchaam te bestrijden heeft, maar wederkeerig ziju die krachtsuitgaven de voorwaarde voor 'de stofwisseling , want deze is af- hankelijk van de ligchaamswarmte. — Verschillende compensatie-inrigtin- gen zijn er in het organisme, waardoor onder de zeer uiteenloopende om- standigheden des le vens , bij levendige en geringe stofwisseling in een of in alle organen gezamenlijk, bij groote hitte en strenge koude» die warmte- graad constant op ongeveer 87 graden wordt gehouden. De voomaamste regulator is hierbij onze huid. Maar de magt der regulatoren is natuurlijk beperkt. Wordt de productie al te gering, dan ontstaat er, in weSrwil der grootst mogelijke spaarzaamheid , ten slotte een tekort. Dat tekort neemt voortdurend sneller toe, de ligchaamswarmte daall onder een zeker minimum en de stofwisseling hondt op , al is het materiaai nog niet geheel 62 A. HEYNSIUS en al uitgepot. vOmgekeerd, wordt de productie van warmte al te groot of zijn de warmte-regalatoren in het ligchaam nalatig in de vervalling hnnner taak, dan etijgt de temperataur boven het normale cijfer. Zij be- reikt eindelijk 42 graden of daaromtrent. De harmonische zamenwerking der organen gaat verloren. Dan houdt het leven op. Zoo als straka van de koii, sterft men dan van de hitte. Wat de a&onderlijke organen betreft, spoorde het onderzoek in deae rigting in de spieren en zenuwen nog een anderen overgangsvorm der schei- kundige kracht op. De ontwikkeling van electriciteit werd daarin buiten twijfel gesteld. De omstandigbeden , waarvan die krachtsontwikkeling af- hankelijk is^ de wijzigingen^ welke zij ondergaat bij de functie dezer organen, werden nagegaan en daardoor een geheel nieuw hoofdstuk, zeker niet het onbelangrijkste , aan de physiologie toegevoegd. Maar ook de voortzetting van het phjsisch onderzoek op den reeds vroe- ger bekenden weg werd in onzen tijd met glan&rijke uitkomsten bekroond. Met steeda volkomener werktuigen gewapend werd de physiologie van het oog, van het gehoor^ van de stem door het physisch-physiologisch onder- zoek in onzen tijd verklaard en toegclicht op eene wijze, die de stoutste verwachtingen overtreft. Ja zelfa de grond van de eigenaardige menging der stof in de verschillende organen , niettegenataande alie uit eene en de- zelfde bron , het bloed , hun voorraad moeten putten , — de reden , waaiom zij als het ware kiezen en kiezen moeten wat zij behoeven , vond in de leer der osmose en diffusie zoo al niet hare oplossing, dan toch in zoo verre eene verklaring, dat de mystieke aluijer, die over deze verschijnselen kg heengespreid , is afgerukt. Voorzeker ook bij het physisch-physiologisch onderzoek bewandelde men niet altijd den regten weg. Dikwerf werden ook hier> even als dit bij de scheikunde het geval was, de resultaten buiten het ligchaam verkregen te ligtvaardig op de verschijoselen in bet levende ligcbaam toegepast. Maar in het algemeen kunnen de physiologisch-physische vragen scherper worden gesteld, dan de physiologisch-chemische. De antwoorden zijn om die reden in het algemeen ook acherper^en meer bevredigend, De dwa- ling is g^makketijker te outdekken. Velen voelden zich daarom vooral door die phy^ische rigting aangjptrokkeii j en inderdaad bdiangrijk Bijn de ftEt)£V0£RlN6. . 63 ontdekkingen , die in onzen tijd op het gebied der pbysiologiache natuar- kunde werden gedaan. Gelijktijdig wordt de studie van den vorm behartigd. Sprong het ver* band van den groveren anatomiscben bouw der ligchaamsdeelen met hunne verrigtingen , van den vorm van het hart met zijne klapvliezen en den bloedsomloop , van den bouw van longen en borstkas.met de ademhaling em zoovele andere verschijnselen reeds vroeger in het oog, de verbeterde hulpmiddelen , die onze tijd voor het onderzoek van den vorm leerde ken- nen, vooral het mikroskoop, hebben ons een veel dieper inzigt in de structuur der organen, in hunne wording en ontwikkeling g^even, dan aan onze voorouders werd gegund. Dat onderzoek ieidde tot de overtui- ging, dat alle bestanddeelen van het ligchaam cel-derivaten zijn van ^e moedercel, het ei. Door voortdurende deeling en verdere metamorphoae ontstaan daaruit alle organen van het ligchaam. De stof- en krachtswisse- lingen , waarvan > wij spraken , zijn aan die cellen , aan die elementen , waaruit het zamengestelde organisme bestaat, gebonden. Zij spruiten voort uit de wisselwerking van die elementair-organismen en hunne deri- vaten met het voedingsvocht , door het bloed aan de organen medegedeeid. Die grondvormen moeten dus worden gekend en hun onderling verband, de architectuur der organen, worden opgespoord. Zoo als overal elders is men ook hier met eenvoudige waameming aangevangen. Maar de ervaring heeft ook op dit gebied aangetoond, dat zij alleen ter bereiking van het gewenschte doel niet toereikend ia. Hoe voortreffelijk onze mikroskopen thans ook zijn, het gewapend oog kan door eeuvoudige waameming die metamorphosen der cel , die grondvormen m architectuur der organen niet leeren keunen. Daarvoor is de bouw te ingewikkeld. Middelen moeten worden uitgedacht om die grondvormen te isoleren en hun onderling verband in de organen scherper in het licbt te stelten. Proefneming is ook hier niet buitengesloten. In vijf-en-twintig jaren is op dit gebied een ontzaggelijk groot materiaal vergaderd en nog dagelijks toont de ervaring aan, — ik behoef slechts te wijzen op de jongste onderzoekingen omtrent het lymph-, het spier- en zenuwstelsel , — dat verbeterde methoden van onderzoek ook hier voortdurend tot een juister en vollediger inzigt leiden. 64 A. HEYNSinS Zoo heb ik U, G. T., in korte trekken den weg geschetst, waarop het physiologisch onderzoek in onzen tijd zich beweegt en daarmede het tegen- woordig standpunt der physiologie gekarakteriseerd. Hoe onvoUedig het beeld ook was, gij zult het gaarne toestemmen, dat dit onderzoek veel- zijdigy de omvang der taak, die de physiologie te vervullen heeft, groot en uitgebreid is. Toch is het wenschelijk, dat aan elk der beschrevene hulpwetenschappen eene evenredige zorg wordt besteed, want natuurlijk reiken zij elkander beurtelings de hand op den weg vau den vooruitgang. De vruchten, die door dit drieledig ondezoek in onzen tijd werden verkre- gen, toonen overtuigend aan» dat er een zeer innig verband bestaat tus* schen den vorm, de schei- en natuurku;idige eigenschappen der ligchaams- bestanddeelen en hunne levensverschijnselen. Het is de taak der physiolo- gie dit verband nader op te sporen en aan te wijzen. Zij moet aantoonen, hoe elk dezer verschijnselen het noodzakelijk gevolg is van de onverander- lijke grondkrachten der stof. Ziedaar het ideaal — waarnaar wij streven, want bereikt is het geens- zins. Maar belangrijk zijn wij reeds in kennis vooruitgegaan. Die utt- breiding onzer kennis hebben wij VQoral aan de experimentele rigting van het onderzoek te danken. De waarneming alleen is niet voldoende om het doel te bereiken, dat wij beoogen. Daarvoor zijn de verschijnselen te in- gewikkeld — voor ons oog althans. Cuvier heeft ergens gezegd: «^bij de waarneming luistert men naar de natuur, bij het experiment ondervraagt men haar" — en in die uitdrukking ligt inderdaad veel waarheid. Er behoort een zeer geoefend oor toe om de klanken, die de menschelijke stem ons toezingt, te ontleden en de toonen te herkennen, waaruit zij b^staan. In de symphonien der groote meesters op muziekaal gebied be- wonderen wij schier algemeen de harmonie, die ons verkwikt, maar be- grijpen en verstaan^ in de ware beteekenis vanhet woord, doen haar slechts weinigen. En zullen wij dan de symphonie van den grootsten Meester, die in de natuur ons toeruischt, werkelijk verstaanP Het is ondenkbaar. £n toch, de bewondering van de onbegrijpelijke doelmatigheid , waarmede alles is ingerigt, van de harmonie, die zich overal in de natuur vertoont, v?aarmede men zich in een vroeger tijdperk vergenoegde, bevredigt ons niet meer. De geest van. onderzoek is ontwaakt , en onze tijd wordt ge- REDEVOERING. 65 kenmerkt door het streven om zamenhang en eenheid te ontdekken in al de verschijnselen der stoffelijke wereld. Hoe langdorig en moeijelijk dat onderzoek ook zij , wij wilien de grondtoonen kennen , die aan die harmonle ten grondslag liggen en in het eigenaardig timbre, dat de verschijnselen des levens aankleeft, de boventoonen onderscheiden van den grondtoon. Ons oor verroag die niet te onderkennen in de klanken, die ons toerui- schen. Wij nioeten ze onderzoeken ouder omstandigheden , waarbij de partiaal-toonen vvordeu versterkt. Wij moeten de versehijnselen waar< nemen onder minder ingewikkelde voorwaarden. Het experiment*moet ons helpen. Wij ondervragen de natuur. Wij stellen eene hypothese en toet- sen haar aan de waarneming. Daarbij erkennen wij gaarne, dat het antwoord op die vragen, op die hjpothesen altijd slechts eene betrekkelijke waarde heeft. Eike vraag staat in innig verband met de kennis van de persoon, die ondervraagt, met de hoogte der wetenschap. Men vergist zich, indien men meent, dat bij een examen alleen de candidaat eene proeve zijner kennis aflegt — en eene vraag, wier beantwoording ons in een gegeven toestand der wetenschap vau het hoogste gewigt voorkomt, verliest alle beteekenis in eeu volgend tijdperk, als de blik is verruimd en het inzigt dieper geworden is. De groote meesters, aan wie wij hulde brengen op het gebied der wetenschap, zijn zij , die de beste vragen stelden. Zij drageu het krachtigst tot de uitbreiding daarvan bij. Maar ook de grootste meesters zijn kinderen van hun tijd. Elk vol- gend station op den weg van het onderzoek toont, althans in verre weg de meeste gevallen aan , dat men een omweg gemaakt heeft. Ook in dit opzigt is in onzen tijd groote vooruitgang niet te miskennen. De vervoer- middelen op het gebied der wetenschap zijn , zoo ala in de maatschappij , beiangrijk vooruitgegaan. Zij voeren ons niet slechts met toenemende snel- heid vooruit, ook de bogten van den weg worden meer en meer ver« meden en ook daardoor neemt de doorloopen ruim^e voortdurend toe. Zqllen wij op het gebied der physiologie het ideaal bereiken» dat wij najagen ? Wie zou die vraag bevestigend durven beantwoorden ? Hoe meer de grenzen onzer kennis zich uitbreiden, des te grooter wordt ook het gebied van het onbekende. Hoe meer wij vooruitstreven , des te duide- 9 66 A. HETNSI1JS lijkdr wordt het Mb, hoe ODeindig ver wij verwijderd zijn van het ideaal, dat wij belangrijk naderbij gekomen waanden. Maar wat noodl Zoo wij alechts met toenemende snelheid vooruitgaan en de overtuiging ons blijft bezielen, dat onze arbeid steeds schooner vruchten voortbrengt. De dag der laatate hypothese n de laatste dag van het wetenschappelijk onder- zoek, heeft Henle gezegd. Zouden wij ons bevredigd gevoelen, indien die dag ware aangebroken? Wat eens eene kracht zal worden^ die de wereld in beweging brengt» wordt in den aanvang meestal miskend, althans niet gewaardeerd. Vooral bij ons, Nederlanders « wordt iets nieuws zelden welwillend ontvangen. Die karaktertrek van ons volk heeft zijne goede zijde. Hij behoedt ons voor teleurstelling. Maar hij levert ook nadeelen op. Hij is dikwerf oor- zaak^ dat anderen vroeger dan wij de vruchten genieten van hetgeen goed en nuttig is. Vooral op het gebied der wetenschap mogen wij dit wd in het oog houden. Op den weg van wetenschappelijken vooruitgang heb- ben wij eenmaal in de voorste gelederen gestaan. Het zou onredelijk zijn te willen, dat dit in het algemeen nog zoo ware. De oorzaken, waarvan die voorrang afhankelijk was, bestaan niet meer. Maar wij kunnen toch niet wenschen , dat altijd en in alle opzigten de verhouding omgekeerd zij , dat anderen voorgaan en wij volgen. Is de studie der levensverschijnselen in den door mij geschetsten zin vruchtdragend en dus wenschelijk, dan mogen aan eene instelling van hooger onderwijs ook de hulpmiddelen niet ontbreken , die voor het onder- wijs in die wetenschap en hare beoefening noodig zijn. En toch I In 1824 werd door Purkinje het eerst, naar het schijnt, de wenschelijkheid van de oprigting van physiologische laboratorien aan de Universiteiten betoogd en in 1881 het eerste plan daartoe te Breslau ontworpen. Stannius bragt daarop te Rostock en Valentin te Bem eene soortgelijke inrigting tot stand. In 1842 werd door Wagner een physiologisch instituut te Gottingen geo- pend en bij die gelegenheid de behoefte aan dergelijke inrigtingen in het breede betoogd. Sedert dien tijd kwamen de duitsche Universiteiten , de eene voor de andere na, in het bezit van physiologische laboratorien en werd algemeen het onderwija in de physiologie aan een afzonderlijken hoog- REDEVOERING. 67 leeraar opgedragen. In 1846 werd te Utrecbt eeo a&onderUjke jteer^toel voor dezen tak van wetenachap in bet leven geroepen en een pbjsiologisoh laboratoriam opgerigt. Spoedig daarna verrees het te Groning^, in 1856 te Amsterdam, ^ wel ia waar overal van uiterat bescheiden omvang en hoogst nederige inrigting. Het jaar 1865 ging voorbij> en Leiden bleef nog steeda van een physiologisch instituut verstoken. Moeijelijk sou het mij zijn met juistheid de reden daarvan op te geven. Zeker is het dat de behoefte voldoende gebleken wa9. De uitatekende Halbertsma, wiens beeld U en mij in dit uur levendig voor den geest staat, wiens verlies door ons allen innig wordt betreurd, ontveinsde het uooit, ja sprak bet meermalen openlijk uit, dat er in lieiden dringende behoefte aan voorzieoing in dit opzigt bestond. Bij ziJQe ijverige toewij- ding aan de, wetenschap , waarvoor hij leefde ^ eene toewijding ten voor* beeld voor ons ; en die voor de beoefeoing der ontleedkunde in ons vader- land uitiiemende vrochten heeft gedragen eo verder opleveiten zal — ont* ging het hem niet, dat ook de physiologie hare eischen heeft. Zijne zucht om den tak der wetensehap, dien hij lief had, behoorlijk te verti^eO" woordigen en het levendjg bewiistzijn, op onderviading gegrood^ van de krachtsontwikkeling , die daarvoor gevorderd wordt, hadden hem de over- tuiging geschonken, dat ook de physiologie, veelzijdig als zij is, de ge- beele toewijding en kracht van eeo p»*soon eischt. Die overtuiging deed Halbertsma worden en zijn , wat wij alien weten , een meeater op bet ge* bied zijner weteoachap , waarop Nederland roem draagt « een leermeester door zijne leerlingen geeerd en bemind. Zijn leven zal voor L^en ni^ verloien gaan. Het ligt niet in mijue bedoeling U in dit uur Halbertema ats vportref* felijk wetenschappelijk en teehnifich aoatoom te achetseo^ Ik laat dit gaarne over aan hen, die mij in dit spreekgestoelte :«ullckn ppvolgen» die met hem hebben gewerkt en geleefd» die daanom beti^ dan Uk io ataitt zijn heBn te waardeeren im den invloed te schetaen, dieo zijo fev^p X)p de studie der ontleedkunde , op het geneeskundig onderwijs in h^ alge.Qieep in Leiden heeft uitgeoefend. Met Boogaard deelde Haibertsma reeds sedert geruimen tijd den veelomvatbenden arbeid,. die ^ zijoe ^choudetin was gelegd eo het waa eeo aijner laatste wenschfitt, toeo eene Qoodlott^e ^ziekjbe 9* 68 A. HEYNSIUS hem in bet afgeloopen jaar de vervaUing zijner taak belette, dat aan Zaaijer die taak zou worden overgedragen. Voorzeker, bet bewustzijn, dat bun vriend en leermeester geene andere opvolgers heeft kunnen wen- scben, moet voor hen aangenaam zijn bij de aanvaarding bunner taak en een voortdurende prikkel om met ijver en kracbt voort te gaan op den weg, die door bem zoo uitnemend gebaand werd. Maar ook voor mij is het in dit uur van groote waarde, de overtuiging te mogen koesteren, dat Halbertsma bet onderwijs in de pbysiologie aan de Leidscbe Hooge- scbool gaarne aan mij zou bebben toevertrouwd gezien. Ontbrak bet aldus aan leering niet, aan voorbeeld evenmin. De beboefte aan pbysiologisch onderwijs in den door mij gescbetsten zin, verbond, gelijk ik reeds mededeelde, in 1846 een man aan het booger onderwijs in de geneeskunde , die kracbtiger dan eenig ander , door de uitnemende gaven van zijn geest, tot de ontwikkeling der physiologie en der wetenschappe- lijke geneeskunde in het algemeen in Nederland bijgedragen beeft. Reeds spoedig, nadat bij te Utrecbt zijne taak had aanvaard, vestigde zich de overtuiging, dat hij eenmaal als eene ster der eerste grootte aan den we- tenscbappelijken bemel scbitteren zou. Die stoute verwachtingen zijn niet gelogenstraft geworden. Talrijk zijn de vragen , door hem op pbysiologiscb gebied opgelost en een zeer belangrijk aandeel komt hem toe in den vooruit- gang» dien de pbysiologie in onzen tijd vertoont. Hij beboort ongetwij- feld tot de grbote meesters van onzen tijd op het gebied der wetenscbap, en wordt als zoodanig door ons en door geheel het wetenscbappelijk Europa erkend en gewaardeerd. Ik betreur het, dat Donders, door eene ligte ongesteldbeid verbinderd, hier niet tegenwoordig zijn kan, maar in elk geval is het voor mij van groote waarde in dit uur met zekerbeid te weten , niet slecbts dat hij zich over de oprigting van een leerstoel, vooral aan de physiologie gewijd, aan deze academie verheugt, maar ook, dat hij het onderwijs in dezen tak van wetenscbap gaarne aan mij, een zijner oudste leerlingen^ toeyer- trouwd ziet. Maer ik heb U nog het verband te scbetsen, dat er tusscben de pby- siologie en de praktiscfae geneeskunde bestaat. Vergont mij , Q. T. , dat REDEVOEAING. 69 ik daarbij kort zij. Eene uitvoerige behandeling der zaak komt mij inder- daad overbodig voor. nMeev en meer toch" zoo sprak de te vroeg ont- slapen Schrant bij de aanvaarding zijner betrekking op deze plaats, ^is de c^patholoog tot de overtuiging gekomen, dat het ziekelijk leven, hetgeen ifliet object zijner studie uitmaakt, slechts daarin verschilt van het normale «^leven, dat de omstandigheden , waaronder het organisme zich bevindt, f/gewijzigd zijn geworden. De physioioog van zijn kant poogde de krach- ^ten van het gezonde ligchaam beter te leeren kennen, volgens de ware /s^empirische methode, voorai door het experiment. De abnorme invloeden, /^die hij hierbij aanbragt, leverden pathologische verschijnselen op. Te- //genover die wiliekeurig door de proefneming van den physioloog voortge- //bragte ziekten, mogt de patholoog dus met regt de ziekte in het alge- ff meen beschouwen als een door het l;oeval aangelegd physiologisch experi- tfment. Zoo streefden beide hand aan hand naar een gemeenschappelijk ffdoel, de kennis der levensverschijnselen , zoowel in gezonden als in zie- ^kelijken toestand. Zoo ontstond de physiologische pathologie. Die phy- /^siologische pathologie bezit reeds eene groote ontwikkeling en breidt zich //dagelijks uit. Dat ziekteverschijnselen ' levensverschijnselen zijn , in den «^grond even wettelijk en noodzakelijk als de uitingen van he.t gezonde lig- //chaam , wordt door weinigen meer ontkend. Den normalen toestand en //de normale levenswijze van het menschelijke ligchaam leeren wij kennen ^door middel der anatomie en physiologie. Alle andere (ziekelijk genoemde) ^toestanden en levenswijzen moeten langs denzelfden weg worden nage- //vorscht. Daar men nu hierbij vergelijkenderwijs steeds het oog gerigt «^houdt op den normalen stand van zaken, zoo volgt daaruit, dat die pa- ^tbologische anatomie en patholpgie, welke de ziekelijke toestanden en «^levenswijzen behandelen , eigenlijk eene anatomia en physiologia compa- /rrata zijn." Kan men duidelijker spreken? Springt de waarheid van die opvatting niet onmiddellijk in het oogp £n behoeft het verband, dat er tusschen de phydiologie en geneeskunde bestaat, wel uitvoerig te worden betoogd? Indien de studie van den vorm, van de scheikundige en natuurkuiKlige eigenschappen der stoffelijke bestanddeelen van het ligchaam in gezonden toestand de grondalagen zijn voor de verklaring van de verschijnselen van 70 A.HETN8IUS faet Dormale leveD , zal het ondersoek van de verscliijnselen van het ziekelijk ieven in diezelfde rigting dan ook niet noodig zijn om tot eene verklaring daarvan . op te klimmen ? Mij dankt daarover kan geen verschil van mee« ning heerechen. Waar dit in schijn nog bestaat , moet het op misverstand berusten, want in de hoofdzaak is de kwestie onbetwistbaar. Het onderzoek der pathologiache verschijnselen in die rigting heeft dan ook niet nagelaten goede vruchten op te ieveren. De diagnostiek, de herkenning der ziekelijke afwijkingen, is in onzen tijd niet onbelangrijk vooruitgegaan. Talrijke hulpniiddelen werden uitgedacht om den aard der afwijking nader te leeren kennen en scherper te omschrijven. Het bleek meer en meer, dat de mensch hier, zooals elders, bij eenvoudige waarneming, hoe scherp en iangdurig die ook zij, talrijke verschijnselen over het hoofd ziet, wdke voor de verklaring van het ziekteproces eene allerbelangrijkste beteekenis hebben. l>e ondervraging der natuur bleek ook hier den krachtigen hefboom tot vooruitgaag te zijn. Elke vraag schier , die op het gebied der pbysiologie tot beslissing p of nader tot hare oplossing werd gebragt, baande den weg tot dieper inzigt ook in den aard der ziekelijke verscbijnselen , en dikwerf was een onderzoek op het gebied der pathobgie daarvan het gevolg, dat niet slecfats vrucfatbaar verd voor deze wetenscbap, maar waardoor wederkeerig ook de normale ver- scfaijnselen des levens nader werden toegelicfat. Dat er bij dit onderaoeklop faet gebied der patfaobgie nog veel grooter beewaren zicfa voordoen, dan bij de stndie der normale verscfaijnselen wor- den ondervonden, zal niemand ontkemien. Veel minder nog dan op het gebied der pfaysiologie heeft men faet faier in zijne magt de omatandigbe- den naar willekeur te wijzigen. Het stelkn der vragen is om die reden nog oneindig veel moeijeUjker , en de antwoorden zijn natuurlijk , naarmate de vraag minder scfaerp kan worden geformuleerd « ook minder bevredi- gend. Bovendien stelt ook de humaniteit faier aan faet onderzoek grenaen» die in geen geval mogen worden overscfareden. Daardoor wordt inderdaad voldoende verklaard^ iwaafom de ontwikkeliii^ der pathologie in onzei tijd met die der REDSVOERlNa. 71 wetenschappelijken vooruitgang leidt P — Integendeel , hoe groot de moei- jelijkheden zijn, zij zalien allengs worden overwonnen. Daartoe moet de praktische beoefening der physiologie meer en meer den weg banen. De aanstaande geneeskundigen moeten zelven niet slechts leeren waamemen^ maar ook onderzoeken. Zij moeten vertrouwd raken met de hulpmiddelen voor het onderzoek in het physiologisch laboratorium. Met die kennis toe- gerust, zullen zij, overgeplaatst aan het ziekbed, allengs de bezwaren lee- ren overwinnen, die het onderzoek alhier in den weg staan. Een in hun streven, zal hunne kracht groot en aanzienlijk zijn. Door tal van geoefende werklieden stelselmatig bewerkt, zal de onwiliige bodem allengs tot productie gedwongen worden. De taak, die den praktischen arts thans zoo dikwerf loodzwaar op de schouders drukt, zal met opgerigten hoofde kunnen wor- den vervuld. Uoe magtiger de vijand is — des te grooter de voldoening na elke zege. Maar zal die rigting der geneeskunde niet tot nihilisme leiden op het gebied der therapieP ZuIIen die artsen der toekomst de zieken niet aan hun lot overlaten , terwijl zij den schijn van handelea aannemen P Ik geloof niet, dat hiervoor emstige vrees behoeft te bestaan. Laat ons billijk zijn, en terwijl wij een open oog houden voor de ge- breken van de maatschappij waarin wij leven , ten einde haar zoo mogelijk daarvan te/zuiveren, ook den vooruitgang, waar hij onbetwistbaar aan- wezig is, daarin niet miskennen. Wat den schijn betreft, behoeven onze praktische artsen zich niet te schamen voor hunne voorgangers. Vrij wat minder dan vroeger wordt er aan den schijn geofferd ; — meer dan vroe- ger wordt er ook op het gebied der praktische geneeskunde aan de waar- heid hulde gebragt. Maar ook tot nihilisme leidt die rigting niet. Ik behoef daarvoor slechts te wijzen op den tegenwoordigen toestand der chirurgie en obstetrie. Daar zijn de afwijkingen betrekkelijk eenvoudiger, het inzigt in de stoornis gemakkelijker. De resultaten van het physiologisch onderzoek hebben daarom vooral op dit gebied hunnen invloed doen gelden. Geheele afdee- lingen daarvan ontvingen door hun toedoen een nieuw leven in onzen tijd. Heeft die invloed tot nihilisme geleid? Is de ophthalmoloog, die de phy* aiologische basis zijner wetenschap toch wel niet verloochenen zal, nihilistP 7S A. HEYNSIU8 Wie kan bet beweren? Krachtiger dan ooit vervuUen beide takken der kunst hunne roeping, — grooter dan te voren zijn de overwinningen , die door hen in onzen tijd werden behaald. En mag dan ook op het gebied der zoogenaamde inwendige geneeskunst iietzelfde resultaat niet worden te gemoet gezien? Toch is er wel eenige grond voor het misverstand, dat in dit opzigt onder de geneeskundigen zich nog somwijlen voordoet. De oorzaak daar- van ligt niet in de leer, maar in de toepassing. De aprioristische beschouwing der oudere geneeskunde over den grond en het wezen der ziekten gaf , zooals van zelf spreekt , vaste regelen voor de therapie aan de hand. De vijand, die het iigchaam was binnenge- drongen moest, het kostte wat het wiide, daaruit worden verdreven. Hielp het eene middel niet, dan moest het door een krachtiger worden vervan- gen. Gelukkig was de natuur-niet schaarsch in de levering van doeltref- fende middelen. Te kust en te keur kon men kiezen, en vol zelfvertrou- wen werd dan ook daarvan ruimschoots gebruik gemaakt. — Maar de ontwikkeling der natuurkundige wetenschappen nam het zelfvertrouwen bij den geneeskundige weg. Er ontstond twijfel aan de waarde der aprio- ristische beschouwing. Die twijfel leidde tot onderzoek en al spoedig werd daardoor hare volkomene onjuistheid aangetoond. Het kunstmatig opge- trokken gebouw viel en daarmede ook de therapie, die op dezelfde basis rustte. Zullen wij treuren over het verlies van dit zelfvertrouwen , dat geen reelen grondslag had? Zeker niet. Alieen voor de pharmaceuten was het eene zware ramp, die zij nog in onzen tijd niet te boven gekomen zijn. Dus is werkelijk elke grondslag voor eene rationele therapie vervallen! De verschijnselen des ziekelijken levens zijn zoo ingewikkeld, dat de grond der afwijking dikwerf bij geene mogelijkheid te bepalen is. De werking der geneesmiddelen op de verschijnselen vau het gezonde en zieke lig- chaam is schier nog geheel onbekend. Welk regt heb ik dan nog om van geneeskunst en van geneesmiddelen te spreken ? De physiologie erkent gaame dat aan haar dit regt nog niet. kan worden ontleend. Wan- trouwend haalt zij de schouders op, als er van rationele therapie sprake is. Het zamenstel des menschelijken ligchaams is betrekkelijk 800 teeder REDEVOERING. 73 en fijn, het verband der deelen onderling zoo onbegrijpelijk ingewikkeld. Wees voorzigtig dat het middel niet erger worde dan de kwaal, roept de physioloog den praktischen geneeskundige toe. Neem liever alle maatre- gelen die de wetenschap en ondervinding u aan de hand doen , om te voorkomen, dat dit zamenstel beleedigd, die harmonie verbroken worde. Het is gemakkeiijker ziekten te voorkomen^ dan ze te genezen. — En als er disharmonie tusschen de organen van het ligchaam, ziekte ontstaan is, wees voorzigtig in het gebruik uwer zoqgenaamde geneesmiddelen. Huiselijke oneenigheid wordt het best onderling vereffend. Dan wordt de twist spoedig vergeten en blijven er later geene grieven, als gevolg daarvan, wederzijds bestaan, die zoo ligt, bij de geringste aanleiding, tot nieuw verschil aanleiding geven. Een vertrouwd en beproefd vriend kan soms tot vereffening van het twistpunt bijdragen, maar een vreemdeling zullen wij, als wij goed doen^ er zeker buiten laten. Handel dus^ als het mogelijk is^ exspectatief, wees althans eenvoudig in uwe therapie. Ziedaar in het kort de physiologische opvatting der kwestie gekarakte- riseerd. Bij de geneeskundigen vond die opvatting in onzen tijd meer en meer ingang. De lessen der hygieine werden allengs meer behartigd en de voorschriften door de geneeskundigen aan de zieken verstrekt zijn belang- rijk vereenvoudigd. Allengs begint ook het publiek de juistheid daarvan in te zien. Meer dan vroeger vinden sanitaire maatregelen ingang en ondersteuning , en het ontwikkelde publiek althans is niet meer verbaasd, indien de medicus in verstaanbare taal een eenvoudig voorschrift geeft. Breidde aldus de physiologische rigting in de geneeskunde den werk- kriilg van den praktischen arts aanzienlijk uit, door hem te wijzen op het gewigt der hygieine, zij sluit bovendien niet uit, dat geneesmiddelen wor- den voorgeschreven ^ ook al zijn de aard der ziekte en de werking dier middelen uit een wetenschappelijk oogpunt niet voldoende toegelicht. Van elke waameming, mits zuiver, erkent zij de waarde en beteekenis, ook als is eene verklaring voor alsnog onmogelijk. Zij is niet exclusief. Een oogenblik, het was trouwens in hare jeugd, is zij het geweest. Maar die ontwikkelingsphase is voorbijgegaan. Zij eerbiedigt de resultaten der sta- tistiek al kunnen zij haar, die verband en eenheid zoekt, volstrekt niet 10 74 A. HEYNSIUS hevjpedigen. ^ Wie oa^er troiiwenB wgenoegt zioh met d^ reaultaten der gtatistische methode, eo beschouwt se niet eenvo^dig als het middel om door te dringen tot den grond en aamenhang der verschijn^elen P — Zij oiscbt alleen , dat de statistiek zuiver zij « dat zij zondear vooringenowenbeid uit goed geconstateerde data zij opgemaakt. Wordt aan die voorwwrde voldaan , dan erkent zij gaarne de waarde vao elk middel , dat ter bestrij- ding eener ziekte door de empirie gevonden wordt. Hen behoeft dus waarlijk voor dit nihilisme niet zoo beducht te zijn. De physiolG^scbe rigting miskent geenszins de waarde der empirische methode. Integendeel zij is innig overtuigd, dat voor het praktisch doel der geneeskunde de belangrijkste resultaten daarvan te wachtea zijn. Zij is alleen kritisch. Zij neemt de resultaten niet aan» zcmder de feiteo, waaruit zij werdea afgeleid , te hebben gewikt en gewogen. Dikwerf ie zij daardoor lastig ^ en dat is de eenige reden van het misverstand, dat nog somwijlen tus- scben de geneeskundigen ontstaatp Maar w 4en grond der zaak heerscht groote eenstemnoigbeid. AUee zijn het eens, dat de ervaring aan het ziekbed de ware grondsiag der ge- neeskunde is^ — dat ruime ziekeninrigtingen voor de vorming van den toekomstigen arts dringend noodzakelijk zijn. Sedert de aanvaarding mij- ner betrekking van Hoogleeraar in de pbysiologie te Amsterdam oefende jifi de geneeskundige praktijk niet metr uit — en ik ben ook niet voor- nemens dit hier te doen, omdat ik het in strijd reken met de eischen van mijn onderwijs. Mijn oordeel kan dus niet partijdig genoemd wcNrden. Juist daarom gevoel ik vrijheid in dit uur den wensch uit te aptekeu, dat met den opbouw van bet Nosocomium niet langer worde gedmald, want waarlijk de behoefte is dringend^ er bestaat inderdaad perioulum iu mora. Het materiaal is onmisbaar voor het onderwijs. Hoe dit materiaal aan het onderwijs en de wetenschap moet worden dienstbaar gemaakt^ ook daarovar bestaat geen reeel verschil van meeniug meer. De rationeel-empiriscbe methode zal worden gevolgd. Dwucbij rei- ken pbysiologie en pathologie elkaar vertrouwelijk de broederband. Beide oadersteunen elkander op den weg van vooruitgang. Van onderdrukking of overheerscbiug der eene of andere is dus geene sprake meer. Beide tworden bebeerscht door eene en dezelfde wet en daaraan onderwerpen i REDEVOERINa 75 zij zich. Wmt de onderviDding bewees, dat zij, de bron van alle kennis omtrent de versohijnselen des leven», ook de krachtigste befboom tot vooraitgang op het gebied der geneeskande is. EdeI-6rootachtbare Heeren, Curatoren der Leidsche Hoogeschool! Gij hebt mij een gtoot blijk van vertrouwen geschonken en eene openlijke ge- tuigenis gegeven^ dat mijn arbeid aan het Athenaeum lilustre te Amster- dam uwe goedkeuring wegAragen mogt. Ik heb U daarvoor in de eerste plaats mijnen hartelijken dank te betuigen en de verzekering te geven» dat het bij fnij niet aan ijver en toewijding ontbreken zal om mij dat vertrou- wen waardig te ioonen. Mogt tnij ook de kracht worden geschonken om de mij opgedragen taak goed te vervullen I De omvang daarvan is groot en hare beteekenis voor de geneeskunde belangrijk. De schets, die ik gaf van het tegenwoordig standpunt der physiologie, toont den weg aan» dien ik volgen zaL Hij is de voortzetting van den . weg , welken ik op mijne vroegere standplaats bewandelde. Maar daartoe faeb ik uwen bij- Btand, uwe veelvermogende bescherming noodig. Het onderwijs en de studie der aan mij opgedragen wetenschap eischen , zullen zij goede vruch- ten dragen, talrijke hulpmiddelen ^ in de eerste plaats een Laboratorium. Zonder dit zou de splitsing van het onderwijs, die op uwe voordragt tot stand kwam en door elk deskundige wordt toegejuicht, nutteloos zijn. Het is de oefenschool voor onze stodenten in het waarnemen, in het ex- peiimenteren. Dat is het wat voor hunne vorming als wetenschappelijke geneeskundigen in de eerste plaats vereischt wordt. Met warmte aanvaard ik heden mijne taak , EdeI-6rootachtbare Heeren I omdat ik de zekerheid heb, dat die overtuiging ook door U gedeeld wordt. Veel zal ik boven- dien nog in de eerste jaren van U moeten vragen. Maar de welwillend- heid^ die ik van awe zijde reeds ondervond, is mij een waarborg, dat ik op uwen veelvermogenden bijstand zal mogen rekenen en uwe aanmoedi- ging mij niet ontbreken zal. Hooggeleerde Heeren , geachte Ambtgenooten , Hoogleeraren dezer Hoo^ geschool ! De wetenschap is e6n gelijk de waitt^heid. De instelling , waar- 10» 76 A^HEYNSIUS aan ik thans verbonden ben, is de uitdrukking van het innig verband, dat er tuaschen alle takken der wetenschap bestaat en een heilrijk be- hoedmiddel tegen de eenzijdigheid , waartoe de beperkte kring onzer eigene werkzaamheid ons ligtelijk zou kunnen brengen. Vooral de physiologie staat in innigen zamenhang met vele harer zusteren. Zij zoekt die ge- meenschap gaarne, omdat zij leidt tot wederkeerigen bijstand, tot een onderling verbond, dat natuurlijk de kracht van het streven op den weg van den vooruitgang en de vruchten van den arbeid vergroot. Te Amster- dam ondervond ik ruimschoots de groote voordeelen daarvan. Mogt dit in dezelfde, in nog hoogere mate ook hier het geval zijn in den ruimeren kring, waarin ik werd overgeplaatst en ik daarbij gelijktijdig ondersteu- ning vinden bij de vervulling mijner taak in de vriendschappelijke toege- negenheid mijner Ambtgenooten ! Gaame verzeker ik U , dat zij door mij op den hoogsten prijs wordt gesteld. In het bijzonder beveel ik mij in dit opzigt aan bij U, Hoogleeraren in de natuur- en geneeskundige wetenschappen. De physioloog behoeft den steun der eersten zoowel als der laatsten. Maar ik koester het vertrou- wen, dat mij die steun ook niet ontbreken zal. Aan de meeste uwer persoonlijk bekend, heb ik reeds talrijke bewijzen mogen ontvangen, dat gij mij met hartelijkheid wilt opnemen in uwen kring en mij daardoor * vergoeden wilt, wat ik door mijn vertrek uit Amsterdam verliezen ga. — Ik ben er U dankbaar voor. Bovenal tusschen U , Boogaard en Zaaijer , en mij worde meer en meer een innige hartelijke vriendschapsband gelegd. De veelzijdigheid der natuur en de beperkfheid der menschelijke kracht vereischen menigvuldige split- sing. Men verdeelt om te kunnen heerschen — maar in de edele betee- kenis van het woord. De splitsing , die thans tot stand kwam , werd ge- durende geruimen tijd gewenscht, — ook door onzen gemeenschappelijken voorganger Halbertsma. Zij legt aan ieder onzer dure verpligtingen op, Met regt kan men thans eischen, dat elk deel aan de Leidsche Hooge- school behoorlijk worde vertegenwoordigd. Onze onderlinge zamenwerking is daardoor een vereischte en terwijl ik reeds het vertrouwen koesteren mag , dat dezelfde ge voelens U bezielen « geef ik U gaarne de verzekering , dat zij door mij hartelijk wordt begeerd. REDEVOERING. 77 Levendiger dan ooit besef ik in dit oogenblik , welken heerlijken invloed de vriendscbapsband op 's menscben leven uitoefent, nu mijn oog op deze plaats zoovele vrienden uit vroeger en later tijd ontmoet, die door hunne tegenwoordigheid bij deze plegtigbeid blijk geven van hunne belangstelling in mijn levepslot. Geloof mij, ik gevoel diep het groote verlies, dat ik lijden zal , nu ik uwen dagelijkschen omgang ga missen , die mij tot steun was op mijnen levensweg. Ik verlaat veel, wat mij innig dierbaar is.^ Het meeste daarvan ga ik in dit uur met stilzwijgen voorbij. Er zijn zaken , die beter privatim behandeld worden. Maar wat ik niet verzwijgen mag is, dat ik daarbij in de eerste plaats het oog heb op U, Ambtgenoo- ten van Amsterdam en daaronder vooral U« Hooggeachte Tilanus, met wien ik tien jaren verbonden ben geweest en heb mogen zamenwerken. Sedert den aanvang hebt gij mijne pogingen gesteund en zijt gij mij be- hulpzaam geweest in de vestiging van het physiologisch onderwijs aan het Athenaeum, in de uitbreiding van de hulpmiddelen , die daartoe worden gevorderd. Daaraan is het te danken, dat Amsterdam^ nu ik het ver- laat, in het bezit is van een Fhysiologisch Laboratorium , voorzien van talrijke hulpmiddelen althans voor het onderwijs. Dit geldt vooralook U, waarde vriend Stokvis^ dien ik in de veelzij- digste beteekenis van het woord mijnen eersten , hoewel geheel belang- loozen» assistent noemen mag, en U, Guye, mijnen oudsten leerling en werkelijken assistent gedurende de laatstejaren. De uren, de jaren, die wij te zamen in het Physiologisch Laboratorium gesleten hebben, hebben ons innig aan elka&r verbonden. Geene andere dan aangename herinneringen knoopen zich voor mij vast aan ons zamenzijn, aan onze zamenwerking, en die herinnering zal bij mij niet worden uitgewischt. WelEdele Heeren I Studenten aan de Leidsche Hoogeschool ! In de ge- schiedenis eener wetenschap is dat tijdperk het aantrekkelijkst , waarin zij in vollen groei en bloei verkeert. Uit de schets, die ik U gaf, is U ge- bleken, dat dit tijdperk voor de physiologie thans is aangebroken. Ik twijfel niet.of gij zult U tot haar getrokken gevoelen. Op mijne vorige standplaats viel mij het voorregt ten deel den lust tot pbysiologische stu- 78 A. HEYNSIUS REDEVOERING. dien bij de studerende jongeliQgschap op te wekken, en vertrouwen en Welwillendheid in ruime mate te ondervinden. Mogt dat ook bij U mijn deel aijn. Aan ijvev voor mijne wetenschap en toewijding aan awe belan- gtn zal het bij mij niet ontbreken. Wat de dodr' U Hooggeschatte Hal- bertsma voor U was, op bet gebied der anatomie^ waarvoor hij leefde, w3 ik trachten voor U te zijn op het gebied der physiologie. Wij zttilen tt zamen waarnemen, te zamen experimenteren en al ^poedig boop ik daarbij Mo in uw midden te staan, als ik tien jaren lang onder mijne Amstef- damsche vrienden verkeerd heb. IK H£B 0£Z£OI>« HET GEWIGT EENER DOELMATIGE ONTLEEDKUNDIGE TECHNIEK. REDEVOERING TBR AANVAAROING YAN HET BDITENGBWOON HOOGLBERAARSAHBT AAN DB HOOGBSGHOOL TB LBIDEN, DEN 10<»« MAART 1866 UITGESPROKEN DOOB D». T. Z A A IJ E R. EDEL-GROOTACHTBARE HEEREN, CURATOREN DER LEIDSCHE HOOGESCHOOLj WEL.EDEL.GESTRENGB HEER, SECRETARIS VAN HET COLLEGIB VAN CURATORENj HOOGGELEERDE HEER, RECTOR MAGNIFICUS, HOOGGELEERDB HEEREN, HOOGLEERAREN DER VBRSCHILLENDE FACULTBI- T£N, ZEER GEAGHTE AMBTQBNOOTEN ; WELEDELE ZEER GELEERDE HBBRBN, LBCTORBN AAN DBZB HOOGESCHOOLj BDBL-ACHTBARB HBBREN, AAN WIB HET BESTUUR VAN DEZE STAD OF DB HANDH AVING DES REGTS IS TOEVERTROUWD ; WBLEDELB ZEBB GELEERDE HEERBN, DOCTOREN IN DB VBR- SCHILLENDE FACULTEITEN; WELEDBLE HEEREN, STUDENTEN AAN DBZE HOOGESCHOOL; GIJ ALLEN VOORTS, DIE DEZB PLEGTIGHEID MET UWE TEGEN- WOORDIGHEID VEREERTj ZEER GEEERDE TOEHOORDERSI Men kan zich in onze dagen naauwelijks voorstellen^ dat er tijden ge* weest zijn, waarin de ontleedkundige beschimpt, bespot en vervolgd werd, of de beoefening van die wetenschap de persoonlijke vrijbeid bedreigde en door bezwaren van allerlei aard werd belemmerd of verhinderd. Ontvou- wen wij echter de rollen der geschiedenis , dan vinden wij helaasl al te krachtige bewijzen, om ons te overtuigen, dat eenmaal dergelijke wanbe- grippen werden gehuldigd. Dat een Galenus, wiens werken gedurende veertien eeuwen bijna de eenige bron waren, waaruit de geneeskundigen hunne ontleedkundige kennis hebben geput, door de omstandigheden ge- dwongen werd zijne onderzoekingen voorai op honden en apen te verng- ten, schijnt eene fabel en toch beantwoorden vele zijner beschrijvingen naauwkeurig aan de verhoudingen^ zoo ais die bij genoemde dieren wor- 11 82 T. Z A A IJ E R den aangetroffen. Een Vesalius , volgens een zeer bevoegd beoordeelaar de eerste anatomische denker, werd om zijne voorliefde voor de ontleedkunde uit zijn vaderland verdreven, moest, niettegenstaande zijne uitstekende verdiensten^ veel smaad en hoon verduren en zijn vruchtbaar leven vond een tragisch einde op den terugtogt van eene bedevaart, die hij tot ver- zoening zijner zonde had moeten ondernemen. En die zonde was geene andere dan zijn vurige ijver voor*de ontleedkiwd^ De miskenning zijner tijdgenooten wafi het loon voor 4f^ onschatbare diensten^ die hij aan onze wetensefaap bewezen faeefl, Ook in latere tijden zijli aati de practische beoefening der ontleedkunde gt*oote hinfderpalen in den weg gelegd. Zoo kzen wij van R 6. Albinus, dat bij gedurende een geheelen academischen careas gewoonlijk slechts over twee lijken te besohikken hikl , en met eerbied en bevrondering moet het nageslacht optVdH tot den fnan , di6 met zo6 weinig z66 veel heeft tot stand gebfagt. Hoe gunstig steekt onze tijd bok iti dit opzigt bij vorige eeuwen af 1 De ontleedkunde wordt thans ^il teregt beschouwd tAs de grondsteen» waarop het v^rdere geboti^ der geneeskund^ m66t vronlen dpgetrokken. Voor hare beoefening worden tempels gesticht en de Leidsche Hoogeschool mag er trotsch op zijn eene der schoonste inrigtingen van dien aard te bezitten. Wel is waar zijn er ook nu nog bezwaren, die eene gewenschte, uitgebreide beoefening der practische ontleedkunde in den weg staan ; eene v^tkeetid begrepeti of altkans verkeerd to^paste philantfarcpie ^ die san de doodea lAeet eorg mjdt dan tAn dle levendeD , ootfaoudt aan de oatked» kdlid^ i^ikwijls be£ tnHberiltalj dat zij befaoefti Hoewri aok faiotin eene vie^aildcfFing wensefaelijk wa^e, mdet meD eohter bij Vergelijking net vroe^ gete tijdei^ letredeti Bijti eil dankbaat 'Aezen voov betgeen aifeft voQrgiB<» gidrs ons dlikwijte met 20o geringe fanlpmTddelen bebben nagqkitoti. Hbd VGorbeeld moet ons aaMporen tot navolgiiig en aaideidkig geven om na bs gam^ op welke wijw bet onderw^s in de ontkedkiuide faei best aat^ Ajh doel kani beantweordeti. Dat dodl kan verscfatiUeDd woideB oji* geval; bescfaou^t m^ deti meiisofa als de lAateto schakel in de keten wu bet dier^tirijk , diA wordt aijiie oAtleedkuiidige Bamen&lelling als faM ware d^ lUaMstal v&ot die der ^erige dieren; zij vi^rdt de baaia der vergeij|ka(ide REDEVOERING. 99 ontlattdkiukda Bascboawt men dtaroDt^gon de joiitIe.edknQdigo zaoieQistel- Itng yan deo menBeh op tkh zelvra^ eq wel m mjn pbysiokjgiseheQ toet fitasid I dan kan oaen , met die keDnis toegernst , ook de aifiirijk^c^d^ , de pathologische toestaDden yafi het iDeoscbelijk opgani^Q beter beooDdediep en wordt de ODtleedkunde de hechtste steunpilaar der geneeskunde. Van het onderwijs in de ontleedkunde wordt bijna uitsluitend door aanstaande geneeskundigen gebruik gemaakt; het is daarom, zooals ik reeds opmerkte, van bejbng om na te gaaD op welke wijze het aoatomisah onderwija het best aan sija doel , dat ia faet verhreiden van jttiate iaQatomi$cbe kenDirt kaa beantvoorden. Naar mijne overtmging kan dit op geene andere wij^e gescbiededa , ^im door eea juiat denkbeeld te geven P. vaja de verboudiDg d^ deelen vm het amachelijk ligcbaaffl ten opzigte van elkander, 2^ van de fijaere izamfiDatelling dier deelen. De tweede genoemde afdeeling kan hier buiten beschouwing blijven^ %i] behoort tot het gebied der weefilelleef ^ niet tot dat der beschrijveDde imtkedkuDde. Wat de eerste afdeeling aangaat^ zij laat zich gevo^Iijk tn twee ondefafdeeliageD splitseo* Id de eerate plaal$ worden daarbij bfihBndeld die gedeeltea van het meafichelijk iigohaam , welke oomidddijk voor onderzoek toegankelijk ^ dus vooral voor den heelkundige van gev^igt eijn en het veld uitmaken, waarop hij zich bij voorkeur bewoegt In de tweede piaats kunnen daartoe gerekend worden de verhoudingen der orgsr nao ifi bttik* en borstholto ten opzigte vao elkander, d«s het gebiod^ waaiop de pfayaische diagnostiek voornamdijk arbeidt en faare gewigtige veroveringen maakt; ik reken mij gelukkig het overbodig te mogen por/ deelea, om het hooge gewigt van die kennis hier te betoogen. De vjraag rijst du, op welke wijze kan de kenais vaD de VierhoiudiDg der versebillende deeleu van het ligchaam ten opzigte van elkaader bet best wotdeQ verkregen? Hfit antwoord daarop luidt: door het aanwendeD eeaer doelmatige oat- leedkuodigs techiiiek. Ik verata oader ontleedkundige teohniek ket aauf weodeD nn die middeleD, welke knDneD dienen om de anaiomiacbe vier'* houdingen der deelen van het menschelijk iigchaam duidelijk uiteen te ^et- tea , iTQoral met het oog op bet belang ivan den aanstaanden geneeakuodige, 11* 84 T. Z A A IJ E R Ik zal in dit uur^ waarin ik openlijk de gewigtige betrekking, die mij is opgedragen, zal aanvaardeu^ spreken /srover het gewigt eener doelmatige ontleedkundige techniek/' — Verleent mij daartoe gedurende eenigen tijd uwe welwillende aandacht. Het is voorzeker een regel, die voor alle vakken van wetenschap geldt, dat er aan geen merkbaren vooruitgang te denken valt » zoo lang de beoefe- naar zich geen duidelijk en helder denkbeeld gevormd heeft van het doeL dat hij beoogt; de arbeid, zonder zoodanig doel verrigt» mist echter niet alle waarde; de bouwstoffen aldus vergaderd zijn niet geheel onbruikbaar voor latere tijden, maar zoo lang de juiste methode, de bezielende kracht van het onderzoek, ontbreekt, zijn de vorderingen uiterst langzaam en gebrekkig, en een groot gedeelte van het verrigte werk blijkt later vol- strekt nutteloos geweest te zijn. De leeftijd van bijna iedere wetenschap is aangevangen met eene zeer lange kindschheid , en slechts na langdurige koestering en uiterst zorgvuldige^ methodische verpleging, heeft althans bij enkele vakken de kwijnende jeugd voor een tijdperk van krachtigen , man- nelijken bloei plaats gemaakt. Op dezen regel maken sommige vakken eene uitzondering , welker be- werking eerst in latere tijden is aangevangen; hunne beoefenaars, door- drongen van het gewigt en den geest^ener juiste methode van onderzoek, hebben den kinderlijken leeftijd hunner voedsterlingen aanzienlijk bekort en in weinig tijd groote vorderingen gemaakt. De geneeskunde kan zich echter niet beroemen in het laatste voorregt te deelen ; eeuwen lang heeft zij op een zeer laag standpunt gestaan , als het slagt- offer van de gebrekkige methode of de ongeschiktheid harer beoefenaars; hare jeugd scheen eindeloos gerekt te zullen worden , maar ook voor haar is ten laatste een nieuw tijdperk aangebroken. De tijden» waarin de gewig- tigste vraagstukken door allerlei hoogdravende redeneringen werden opge- lost , zTJn voorbij ; men heeft de stelsels , waarin- alle nieuwe feiten gepast of gewrongen moesten worden , laten varen en eindelijk begrepen , dat der- geiijke moeijelijke vraagstukken niet dan door langdurig onderzoek of REDEV0ER1N6. 85 tijdroovende proefnemingeu konden worden uitgemaakt , en men de stelsels , 200 die noodig zijn^ naar de gevonden feiten moest inrigten, en niet den omgekeerden weg moest inslaan. Het is niet te ontkennen, dat door deze nieuwe methode het vertrou- wen op een tal van geneeswijzen tot in zijne grondvesten is geschokt; het is evenmin te ontkennen^ dat veien onzer tegenwoordige geneeskun- digen met minder zekerheid dan onze brave voorgangers hun vak uitoefe- nen ; maar de dwaling is groot van heoT , die meenen dat daarin eenige ach- teruitgang zou gelegen zijn. Wat voor de geneeskunde in het algemeen geldt, geldt ook voor de ontleedkunde in het bijzonder; zij heeft eeuwen lang gezucht onder het gebrek aan eene juiste methode , terwijl bovendien van eene andere zijde aan hare beste beoefenaars hindernissen van allerlei aard in den weg stonden. Gemis aan het vereischte materiaal^ gemis aan geschikte werk- tuigen hebben voorzeker veel bijgedragen tot haren langzamen vooruit- gang» want juist aan die beide heeft zij voornamelijk behoefte. Zoo in die beide behoeften voorzien is^ dan heeft haar beoefenaar niet anders noodig dan een helder begrip, eene juiste voorstelling van zijn doel en dit kan geen ander zijn^ dan de ontleedkundige verhoudingen van het lig- chaam zoo naauwkeurig mogelijk na te gaan. Maar dit doel kan ook langs geen anderen weg bereikt worden, dan door eene doelmattge ontleedkun- dige techniek, in den zin^ zoo als ik dien reeds heb aangegeven. Slaan wij hier echter nogmaals een blik op de geschiedenis. Van eene eigenlijk technisch-anatomische behandeling der deelen van het ligchaam is bij de oudste schrijvers geen spraak; ter loops wordt er melding gemaakt van de behandeling der spieren en het vooral zeer ge- roemde en gevierde vervaardigen van skeletten. De geschriften dier oude tijden zijn vol curiositeiten , het technische gedeelte der ontleedkunde wordt in de werken van Realdus Columbus^ Riolanus en anderen slechts ter loops besproken en eerst omstreeks het midden der 17''<^ eeuw vinden wij in Lyser's //Culter anatomicus" eene eerste voor dien tijd zeer wel geslaagde poging op het gebied der anatomische techniek. Men kan zich echter een denkbeeld maken van het standpunt der toen- malige kunst, wanneer men onder de werktuigen, die.Lyser voor het be- «6 T. Z A A IJ E R oefenen der ontleedkofide noodig acht, het pincet mist. De ontleedkun- dige zonder. pincet is een echilder zonder pensed , een krijgsman , beroofd van zijn krachtigste wapen. En toch gaf zijn werk een getroaw beeld tbq de wijze^ waarop de ontleedkunde bcoefend werd in de Bchooi van zijn leermeeeter, den beroemden TbomaB Bartboiinna , den schrijver der //Ana- -tomia reformata." Nagenoeg tacbtig jaren na de eerste uitgave fer- scheen te Leiden een vijfde druk van den //Culter anatomicus/' die opgedragen werd aan Albinus; voorzeker een bewija, dat het werkje dee- tijds nog in aanzien was. Wij moeteii hier een stap terug doen, want de billijkheid eischt, dat wij de ontdekkingen op ontleedkuBdig gebied in de 16<>' eeuw niet met gtilzwijgen voorbijgaan; daarin toonden zieh ten duidelijkste de uitwerkea- len van den ontwaakten zin voor onbevangen natuuronderzoek. De feiten , die aan het iicht werdeu gebragt, staan echter bijne allen op zich zelve, de ontdekkingen moeten meest aan bet toevai worden toegeschreven en eerst in iatere tijden kon men het gewigt en de hooge waarde er van beseffen. In dien tijd trad Veaaiius op en «aakte eich bs van het tradiiloneel gefeofaan de door Galenus verkoodigde leer; zijn leerling Fallopia drukte waardiglijk de voetstappen zijns grooten meeaters en Eustachius was de eerste, die zicii niet met den uitwendigen vorm van de deelen des iig*- chaams tevredes atelde , maar ook de inwendige structuur daarvan traciitte na te gaan. Een aantal mannen, wier namen nog in onze nomenclatuur vQortieven, bebben eiob in de 16^ eeuw door hunne ontd^kingen op ont- leedkundig gebied vereeuwigd. De 17*« eeuw, mde groote eeuw der ontieedkunde" (Burggraeve) was ii}k aan ontdekkingen van diep ingrijpenden aard. — Fabricius ab Aqua- pendeate, Caesalpinus en Servetns haddeh Harvey^s roemvolle ontdekkiog van den i>kiedsomloop voorbereid. Maar ook Harvey stond nog bloot aan alierlei miakennifig , zijne practijk veriiep en men wilde iiever blijven dee* len in de (dwalingeu van Galenus, dan de waarheid van Harvey aanBemeA. Omstreeks denaelfden tijd , den 2S«" Julij 1632 , ontdekt^ Gadpar Aselli de cbjrivaten m het darmscheil van den hond en kotten tijd daarna wer- den deze ook bij den mensch aangetoond. AseUi^s gewigtige on4dekking RBDEYOERING. 87 was echter, volgeDS zijn eigen eenvoudig verhaal, geheel toevallig. Op een bond, die reeds voor andere doeleinden gediend had, wilde hij ook de werking van het middenrif aan zijne vrienden toonen ; ziet ^ daar vallen hem de witte strengen in het darmscheil in hrt oog, »en hij stond ver*- baasd over dat ongewoon en hetigelijk schouwspel, dat hem trof door zijne nieuwheid en belangrijkheid." De ontdekkingen van de borstbuis bij sommige huisdieren en bij den mensch door Pecquet en van Horne vallen omstreeks het midden der 17*** eeuw. Het is hier evenwel de plaats niet om de namen te rermelden van aUen , die zich in dezen tijd in de ontleedkuDde hebben verdienstelijk ge« maakt; maar wij kunnen toch een Malpighi eo een Leeuwenhoeck niet verzwijgen, zonder grievend onbillijk te zijn; zij hebben zich door hunne pogingen op het gebied der microecopisGhe anatomie eeti onsterfelijken naam verworven. Groot bieef echter nog alti|d het gebrek aan lijken , beftig was de strijd tegen het algemeen vooroordeel^ eD aileen ter dood gebragte misdadigers waren den ontleedkundigen te& dienste. .Omstreeks het midden der 17<^ eeuw ziet men langzamerhand een hulpmiddel zich ontwikkelen» dat veel heeft bijgedragen tot verbetering dear anatomische techniek, eo dat vooral in onzen tijd tot hoogst belang- rijke ontdekkingen heeft aanleiding gegeven. Ik bedoel het vullen der bbedvaten met vastwordende massa'^ , de techniek der vaatinjectien. Reeds in de 16^« eeuw had men op allerlei wijze getracht zich de ver» houdingen der vaten duidelijk te maken; injectien met warm water, het opblazen met lucht, het inspuiten van inkt, van oplossingen van indigo en andere kleurstoffett , vaa vbeibaar bloed , van versche melk — al deze methoden waren achteceenvolgens beproefd, de beide laatste blijkbaar met het doel, om de maasa^s in de vaten te doen stollen. Al deze pogingen bleken echter zonder eenig nut te zijn , zoodra de vaten hier of daar wer* den aangesneden: de lucht ootsnapte door de openingen, de gekleurde massa liep weg en maakte het terreiu, waai!op men werken moest, on- kenbaar. Langs deaen weg kon dus geen merkbaar voordeel worden v^kregen. Aan Swammerdam komt de eer toe het eeret het denkbeeld te hebben 88 T. Z A A IJ E R opgevat, om de vaten met gesmolten was, met bijvoeging van verachil- lende kleurstoffen , te vullen, terwijl hij tevens de eerlijkheid had, om zijne kanst niet geheim te houden, maar ze te Amsterdam, te Parijs en te London bekend te maken. Later heeft Swammerdam om godsdienstige redenen zijne onderzoekingen op dit terrein gestaakt, en zien wij Frederik Ruyscb optreden als den man, die het door Swammerdam opgevatte en aanvankelijk ten uitvoer gelegde plan verder uitwerkt en daarmede op eene eigenaardige wijze zijn voordeel doet. AUeszins merkwaardig is het leven van dezen veel besproken man, die meer dan 60 jaren lang als hoogle^raar in de ontleedkunde te Amsterdam werkzaam was, en die zich door zijne eigenaardigheden een Europeschen naam verworven heeft. De geschiedenis alleen kan hem naar behooren doen beoordeelen. Het zij mij daarom vergund bij de voornaamste bijzon- derheden uit zijn leven eenige oogenblikken stil te staan. Frederik Rujsch werd den 13«» Maart 1638 te 'sGravenhage geboren, waar zijn vader in eene zeer aanzienlijke betrekking werkzaam was. Zijne familie behoorde eigenlijk te Amsterdam te huis^ was daar zeer in aanzien en had er geruimen tijd de belangrijkste posten bekleed. Op zeer jeug- digen leeftijd begaf hij zich naar Leiden , waar hij zich voornamelijk op de beoefening van botanie, chemie en anatomie toelegde en met Regnerus de Graaff en Swammerdam gevormd werd in de school van van Horne en de le Boe Sjlvius. Na zijne promotie te Leiden met eene dissertatie «rover het zydewee" vestigde hij zich te 's Gravenhage , waar hij op den 4«" Decem- ber 1661 in het huwelijk trad met Maria Post. Hier zette hij zijne ont- leedkundige studien voort en werd weldra door van Horne en Sylvius betrokken in een strijd met den grootsten gelukzoeker op anatomisch ge- bied, dien de geschiedenis kan aanwijzen, te weten met Jonkheer Louis de Bils , Heer van Coppensdamme , Boonem enz. Deze ontkende namelijk het bestaan van kleppen in de chylvaten, maar moest eindelijk wijken voor de overtuigende kracht der praeparaten van Ruysch. Door dezen strijd had hij de aandadht tot zich getrokken, en reeds in 1666 werd hij als hoogleeraar in de ontleedkunde te Amsterdam beroepen. Later werd hij ook belast met het verrigten van geregtelijke lijkopeningen en aange- steld als lector der vroedvrouwen , //die hier, gelijk overai elders, zeer REDEVOERING. 89 onkundig waren in 't geen zij weten moesten/' Eindelijk werd hem nog het hoogleeraarsambt in de kruidkunde opgedragen. >• Eort na zijne vestiging te Amsterdam begon hij zich met het injicieren van bloedvaten bezig te houden, waartoe hij het denkbeeld aan Swam- merdam ontleend had. Hij bezat echter niet de eerlijkheid van dezen laatsten, want hij heeft de zamenstelling van zijn /^liquor balsamicus" steeds geheim gehouden en daardoor eenigermate een smet op zijn naam geworpen. Aan dezen belangrijken tak der anatomische techniek heeft Ruysch een groot gedeelte van zijn langdurig leven gewijd en de meeste zijner onderzoekingen hebben daarop betrekking; ik behoef hier alleen aan de door zijn zoon nn patris honorem" als //lamina. Ruyschii" vermelde vaatlaag in het oog te herinneren, om van zijne andere ontdek- kingen op dit gebied niet te spreken. Met velen zijner tijdgenooten heeft hij strijd gevoerd over zijne soms zeer overdreven meeningen; zoo was hij door zijne injectien tot het be- sluit gekomen, dat de meeste deelen des menschelijken ligchaams geheel uit bloedvaten bestonden. Door het hardnekkig vasthouden aan zijne eenmaal gevestigde overtui- ging wikkelde hij zich in twisten» waaruit hij zich dikwijls niet wist te redden ; zijii naijver tegenover Rau , die te gelijkertijd te Amsterdam ont- leedkundige lessen hield en daar grooten opgang maakte, verbitterde hem het leven. De schandelijke wijze, waarop hij door den Leidschen Hoog- leeraar Bidloo werd uitgescholden , moest hem grieven , al verdroeg hij die scheldwoorden blijkens het antwoord, dat hij er op gaf , met eene bewon- derenswaardige kaknte. Door het bijeenbrengen eener uitgebreide, ontleedkundige verzameling heeft Ruysch zich een grooten naam verworven; daarin waren voorwerpen van allerlei aard bijeengebragt en op eene soms zeer zonderlinge wijze gerangschikt. De vorsten en grooten der aarde rekenden het zich tot eene eer in het museum van Ruysch te worden toegelaten en de bezitter en stichter stelde alles in het werk om zijne hooge bezoekers met de ver- schrikkelijkheden des doods te verzoenen. In 1717 verkocht hij zijne verzameling voor eene aanzienlijke som aan Peter den Oroote, die ook reeds bij zijn vorig verblijf in HoIIand groote 12 90 T. Z A A IJ E R belangstelling in het museum van Ruysch getoond had. De aeademie te Petersburg , waarvoor de verzameling bestemd was , had er echter weioig voordeel van. Een deei der praeparaten had op den overtogt alle waarde verloren, want de dorstige matrozen hadden den spiritus^ waarin zij be- waard werden, uitgedronken. Nu begon Ruysch op 79 jarigen leeftijd den aanleg eener nieuwe ver- zameling en voltooide die in korten tijd. Deze werd, waarschijnlijk eerst na zijn dood, gedeeltelijk aangekocht voor den koning van Polen tegen eene hooge som ; ten tijde van Haller werd deze nog te Wittenberg be- waard; maar later werd de verzameling voor het glaswerk verkocht aan een apotheker. De verwachtingen van den vervaardiger , die meende, dat zijne praeparaten ten eeuwigen dage zouden blijven , werden hierdoor jam- merlijk gelogenstraft. Ruysch stierf op 98 jarigen leeftijd in het begin van het jaar 1731 , nadat hij kort te voren op eene treffende wijze van zijne leerlingen afscheid genomen had. Bij nadere beschouwing van dezen langen levensloop zien wij daarin twee hoofdgebreken. In de eerste plaats heeft Ruysch, door zijne methode van injicieren en bewaren geheim te houden, eene althans voor onzen tijd wetenschappelijke oneerlijkheid begaan^ andere onderzoekers verhinderd om zijne metbode te volgen en tot grootere volkomenheid te brengen en daardoor den vooruit- gang der anatomische techniek belemmerd. In de tweede plaats heeft hij door de inrigting zijner verzameling ge* toond^ dat hij de ware methode, den echt wetenschappelijken geest miste; hij maakte de ontleedkunde als het ware tot een mode-artikel van de groo* ten der aarde. Wij willen echter niet onbillijk zijn ; de ontleedkunde heeft aan Ruysch enkele belangrijke aanwinstey te danken, maar wij kunnen ons niet los- maken van de overtuiging, dat met eene betere methode een z66 langdurig en eoo werkzaam leven , bij eene bijna voortdurend ongestoorde gezond* heid, meer vruchten voor onze wetenschap had kunnen opleveren. Gaan wij verder den gang van ontwikkeling na, dien de ontieedkundige teohniek na de 17^ eeuw genomen heeft. Wij ontmoeten daar mannen als Monro , Lieberkiihii en zoovele anderen , REDEYOERING. 91 die elk het kunne hd>beD bijgedrageD , inaoQderheid tot de verbetering van de teohniek dar injectien. Terwijl Monro aanzienlijke verbeteringen bragt in de werktuigen » was Lieberkiihn de eerste , wiens injectie-praepa* nJken met eterke vergrootingen konden bezien worden, en langen tijd zijn sij onoveitrofGsn gebieven. Te regt wordt Lieberkiihn v/een meester in de kunst van injicieren en praepareren" genoemd. Zijne onderzoekingen over de vlokken van het darmkanaal getuigen van eene hooge mate van naauw- keurigheid. De tijd was aangebroken, waarin de ontieedkunde met regt op den naam van wetenschep aanspraak kon mitken ; de onvruchtbare polemiek begon uit hare geschriften te verdwijnen en het genie van Albinus heeft ge- toond, wat eene juiste methode bij het onderzoek vermag. Zijne door Wandelaar's meesterhand gegraveerde afbeeldingen van het skeiet en de spieren van den mensch hebben hem een onsterfelijken naam verworven; zij kunnen ons nu nog tot voorbeeld verstrekken. //Met hem vangt een nieuw tijdvak aan in de methode van het ontleedkundig onderzoek, dat der meest volkomene gestrengheid en naauwgezetheid." I>e ontleedkundige verzameling albier kan wijzen op een aantal praeparaten van zijne hand^ die getuigen van zijn uitstekend technisch talent. De IS^^ eeuw leverde nog een aantal mannen, die zich door hoogst be- langrijke onderzoekingen op ontleedkundig gebied hebben bekend gemaakt Weitbreohffi i/sjndefimologia/' Cassebohm's onderzoekingen over het gehoororgaan en de nasporingen van Zinn over den fijneren bouw van het oog kunnen daarvan Iket bewijs leveren^ terwijl de namen van Scarpa, Johann Friedrich Meckel, Sommerring, Ed. Sandifort niet onvermeld mo- gen blijven. Zoo zijn wij met het overzigt van de ontwikkeling der ontleedkunde in verband met die harer techniek tot aan onzen tijdkring genaderd. Van hunne roeping volkomea doordrongen, laten de beste ontleedkundigen van nu af aan geen middel onbeproefd om al wat duister gebleven is op te helderen; alles wordt in het werk gesteld om wat tot nu gebrekkig was te verbeteren. Het ontleedkundig armamentarium wordt van zijn <>nnoodigen ballast ontdaan ; aUeen die werktuigen , welke geschikt blijken te zijn , wor- den behouden ^n 91/00 noodig verbeterd. De techniek der injectien bereikt 12* 92 T. Z A A IJ E R eene ongekeDde hoogte, verleidt zelfs den overigens talentvoUen Schlemm tot eene betreurenswaardige overdrijving, maar onder de handen van Hyrtl en anderen een onwaardeerbaar middel tot bereiking van het voorgestelde doel. En dat de vruchten van den arbeid, in dien geest verrigt, niet gering zijn, bewijzen zooveel feiten, die in latere tijden aan het licht ge- komen zijn. Wij zagen in ons overzigt de ontwikkeling der ontleedkunde hand in hand gaan met die der ontleedkundige techniek. En geen wonderl Bij iedere schrede voorwaarts moest de ontleedkundige behoefte gevoelen aan nieuwe, aan betere hulpmiddelen en al zijne krachten inspannen om die te verkrijgen. Veel tijd en moeite is daaraan besteed e^ wij mogen ons gelukkig rekenen de vruchten te kunnen genieten van zooveel arbeid. Is de ontleedkundige techniek het krachtigste middel geweest tot uit- breiding der ontleedkundige kennis , dan kan haar gewigt als hulpmiddel bij het ontleedkundig onderwijs ook niet worden ontkend. Dan moet hij, die geroepen wordt om ontleedkunde te onderwijzen ,^ geheel van het gewigt daarvan doordrongen zijn, en geen middel mag onbeproefd blijven, dat dienen kan om de soms zeer zamengestelde ontleedkundige verhoudingen van 's menschen ligchaam zoo helder en duidelijk mogelijk te maken. Geene moeite mag daartoe worden ontzien , geen tijd is daar- toe te kostbaar. De verhoudingen der bloedvaten in de topographisch ge- wigtige streken van het ligchaam moeten zooveel mogelijk aan opgespoten praeparaten worden gedemonstreerd , want daaruit alleen kan de betrekking, waarin zij tot de overige deelen staan, naauwkeurig blijken. Waar de organen geheel in hunnen natuurlijken stand moeten blijven, daar heeft het vervaardigen van doorsneden aan in wijngeest verharde of bevroren ligchaamsdeelen eene onschatbare waarde. Op de eerstgenoemde wijze heeft Kohlrausch zijne schoone doorsneden der bekken-organen verrigt en daardooF dwalingen aan het licht gebragt, die voor zijn tijd bijna alge- meen waren. Maar het kan hier de plaats niet zijn om al de middelen aan te geven, die de ontleedkundige te zijner beschikking hebben moet en te gelegener REDEV0ERIN6. 98 tijd moet weten aan te wenden. De weinige opgenoemde voorbeelden mo- gen voldoende zijn om het, beweren te staven» dat zonder eene goede techniek het onderwijs in de ontleedkunde gebrekkig en onvoUedig biijft. Heeft de ontleedkundige eenmaal, gewoonlijk echter niet dan na veei oefening en inspanning , te beschikken over al de middelen , die de tech- niek hem aanbiedt; is hij daarbij doordrongen van de noodzakelijkheid eener bijna overdreven zorg voor reinheid en zindelijkheid , dan wordt het anatomisch praeparaat onder zijne hand een schilderij , waarop hij de ontleed- kundige verhoudingen afmaalt, dan overwint hij den afkeer, dien de ontleed- kunde , op eene andere wijze beoefend , noodzakelijk moet te weeg brengen. ' Onze tijd leert ons ten duidelijkste , dat^ op anatomisch gebied het meest verrigt wordt door hen^ die meesters zijn in de techniek. Wie de vroegere geweerfabriek te Weenen betreedt, waar Joseph Hyrtl zich met hart en ziel wijdt aan het vak, waarin hij heerschappij voert; staat verbaasd over het talent van . den man , die zooveel kon tot stand brengen De meeste praeparaten^ op de ontleedkunde van den mensch betrekking hebbende^ getuigen van smaak en kunstzin. Maar verder verdient Hyrtl Qoze bewondering, waar wij hem zien optreden als den stichter en bearbeider eener verzameling voor vergelijkende ontieedkunde , die in alles getuigt van zijne onovertroffen technische bekwaamheden. Waar eerbied en ontzag ons vervuUen, wanneer wij Hyrti's naam als ont- leedkundige noemen, daar is de ervaring des te grievender, dat een zoo groot man, bij het jubelfeest der Weener universiteit , door zijne houding als rector magnificus, eene zoo treurige rol kon spelen. Wie digt bij het station van den spoorweg te Gottingen het ronde ge- bouw bezoekt, waar Henle zijne veel omvattende onderzoekingen verrigt, waarvan de vruchtbare resultaten in zijne talrijke geschriften worden ver- meld, wordt gedwongen tot bewondering en legt volgaarne de verklaringaf, dat in een zoo klein bestek zooveel belangrijke zaken bezwaarlijk met meer talent en met meer vrucht voor het onderwijs konden worden bijeengebragt. Maar waartoe zou het noodig zijn nog meer voorbeeiden uit den vreemde op te noemen, om mijn gevoelen te stavenP Bezitten wij niet in onze ontleedkundige verzameling, in den onverdeelden bijval, dien Halbertsma's onderwijs in de ontleedkunde vond, een krachtig bewijs voor 94 T. Z A A U £ K mijne bewering? Wie de praeparaten aandaohtig beaobouwt» die door hem selven of ouder sijn opzigt vervaardigd zijn, kan zich overtoigen, dat een kunstenaarstalent daaraan gearbeid beeft. En zoo word ik als van zelf er toe gebragt , en kao ik tevens voldoen aan eene behoefte van het hart, om ook van deze plaatg een woord van hulde te brengen aan den man, die mij als leeraar in de ontleedkuade aan deze Hoogeschooi i^ voorgegaan. Verwacbt echter van mij geen om* Btandig levensverhaal ; een meer bevoegd spreker heeft voor slechts wei* nige weken op eene alloszins iofwaardige wijze van deze zelfde plaats eene welv^diende hulde aan Halbertsma's nagedachtenis gebragt. Verwacht van inij ook geene uitvoerige vermelding van zijne verdiensten als ontlaed- kundige, ik zai alieen trachteD u in korte trekken te schetaen, wat hij voor de ontleedkunde acm onze Hoogeschool verrigt heeft. Vergdijkt men dea toestand van het onderwijs voor de komst van Hal- bertsma met dien, waarin hij het gebragt heeft, dan uen wij hem daarin optreden ais hervormer in de volle beteekenis van het woord. De drooge, onvruchtbare , systematische behandeling der verschilieade deelen van bet iigchaam was voor hem niet liet middel tot verbreiding van ontleedkundige kennis; door ailes in zamenhang te besobouwen, door zooveei mogelijk opmerkzaam te maken op het practisobe nut, dat uit ontieedkundige kea- nis voortvioeit» wist hij zijne ieeriingen te boeijen en i^un beiangstellii^ voor het behandelde onderwerp in te boezemen. Voeg daarbij zijn uitst^ kend technisch talent. want waariijkl zoo iemaEid, dan was Haibertsma kunstenaar in de ontieedkunde. De natuur had hem begiftigd met aeld- zame middelen voor technischen arbeid, hij iieeft daarmede op zijne wijie gewoekerd en in de kunst eene buitengewone hoogte bereikt. Die woqp* den geven een getrouw beeid van Haibertoma als l>eoefenaar der matonu- sche techniek. Dat zij waarheid bevattm kunsnen zij getuigen, die hdt voorregt genoten bebben om zijn onderwijs bij te wonen. Wat zijn onderwijs bovendien voorai vruchtbatr maakte, wa« zijn on- oitputtelijk taient, om de meeat ingewikkelde verhoudingen door aikriei hulpmiddelen duidelijk te maken« Hij rustte niet yoor dat liij de aokeiv beid had, dat hetgeen hij aantoonde bc^repen kan worden. REDEV0ERIN6. 9« JMt een Bian » die hct OQderwijs in de ontleedkonde in dien geest opvatte, eeo gUDStigen invlood op de vorming der geneeskundigeii nioest uitoefenen , valt niet te betwijfelen; en door zijne aangename verhouding tot zijne leerlingen, wist hi} de belangatelling in aijn oDderwijs nog te verhoogen. Zagen wij Halbertsma dua optreden als hervormer van het ontleedkund^ onderwija^ zagen wij hem zijne beste krachten inspannen^ om dat onder* wija steeds vrucbtbaarder te maken; wij zien hem vervolgens arbeiden aan de verbetering der gebreken in de ontleedkundige verzameling, die h^ reeda vooi de. aanvaarding van het hoogieersambt had qpgemerkt. GedureiidB sdJDi geheele loopbaan heeft hij dat doel voor oogen gehad en ter bereiking daarvan geene moeite ontzien. En is bij daarin geslaagdP Wie zou het wagen daarop een ontkennend antwoQcd te gevenp Voorzeker niemand. Het anatomisch kabinet met zijne doelmatige, keurige inrigting, met zijn schat vao praeparaten ia daar om het schoonste getuigenis af te leggen van de wijze, waarop Halbertsma aan zijne roeping heeft beantwoord. ZoD zien wij in Halbertsma's dood e^ onhersteibaar verlies voor de oet-^ leedkundige wetenschap, want slechts weinigen bezitten de kracht om een een-* maal opgevat plan met zooveel voibarding door te zetten; zoo is zijn afstervem een gevoelige slag voor het ontleedkundig onderwijs , want slechts weinigen bezitten diiartoe zooveel talenten; als leeraar was hij onovertref baar I Edel Gfodt Aohtbare Heeren, Curatoren dezer Hoogescbooll Gij hebt mij door uwe vereerende voordragt eene aangename, maar zware taak op« gedragen; gij hebt mij beatemd om den man op te voigen, dien ik ala leermeester, als leidsman bij raijne latere studien hoog waardeevde, dien ik als mensch en als trouw vriend vereerde! Maar ik kan het niet ont- veinzen , dat een . gevoel van angst mij overvalt , wanneer ik er aan denk , dat ik geroepen word om in Halbertsma's plaats de wetenschap te onder- wijaen» waaraan hij sijne krachten voornamelijk heeft gewijd» die hij steeda met voorliefde en met zooveel geluk beoefend heeft. Ik sta gereed om de lijke naiatenschap , die hij in zijne hem dierbare verzameling met on« vermoeiden ijver keeft opgehoopt, te aanvaarden en gevoel al het zwara van de verpligting, die ik daardoor op mi} neem. Het voorbeeld zijner 96 T. Z A A IJ E R bekende volhardiog zal mij steunen bij de beswaren, die mij wachten; het zal mij opwekken om zijn voetspoor te drukken» om op den door hem ingesiagen weg voort te gaan. Ontvangt mijn innigen dank voor het blijk van vertrouwen , dat gij mij geschonken hebt! 6ij hebt mij daardoor in de geiegenheid gesteld, om al mijne krachten te wijden aan het vak, dat ik liefheb; gij heb mij daar- door op eene aangename wijze verbonden aan Leiden's hoogeschool, waar- aan ik zoo zeer gehecht ben. Bij dezen dank kan ik hier alleen de plegtige verklaring voegen, dat ik niets onbeproefd zal laten om het onderwijs in de ontleedkunde in even bloeijenden staat te houden als waarin ik het aanvaard heb , en daar- door mede te werken tot den bloei onzer Hoogeschool, tot de bevordering onzer wetenschap. Ik reken daarbij op uwe krachtige medewerking en veelvermogende ondersteuning. Hooggeleerde Heeren, hooggeachte Ambtgenooten 1 Met diepen weemoed neem ik zitting in uw midden; immers ik sta gereed voor een gedeelte de plaats in te nemen van hem, die u allen dierbaar was, die u aller achting genoot om zijne opregtheid en zijn open karakter. Ik weet wie Harlbertsma voor u was; ik weet ook, hoe ver ik in zoo vele opzigten bij hem achtersta. Niemand is meer dan ik overtuigd^ dat de leegte, die hij bij u achterlaat, door mij niet kan worden aangevuld. Slechts een ding geeft mij moed; gij hebt het zoo even gehoord, dat ik overtuigd ben, dat de wetenschappelijke weg, dien hij bewandelde^ de ware is; ik wil alles aanwenden om hem daarop te volgen en daardoor trachten mij uwe be- langsteliing en vriendschap waardig te maken. Ik zie er onder u gelukkig nog zoo velen , wier onderwijs ik het voorregt had bij te wonen, zoo velen, die tot mijne vorming hebben bijgedragen. Gij, Hoogleeraren der geneeskundige faculteitl hoe aangenaam is mij voorai de herinnering aan den tijd , toen ik onder uwe leiding de genees- kunde begon te beoefenen ; hoe dankbaar ben ik u inzonderheid , Hoog- geachte Simon Thomas! voor alies, wat gij voor mijne ontwikkeling gedaan hebt, toen ik met u het vak beoefende, waarin gij in ons vader- land de eerste plaats bekleedt. REDEVOERING. 97 Onttioudt aan .dan jeugdigen ambtgenoot de ervaring van rijperen leef- tijd niet! En zou ik deze gelegenheid kunnen laten voorbijgaan, zonder ook een woord tot u te rigten , viraarde Boogaard ! De jaren , waarin wij te zamen bebben gearbeid^ hebben den band, die tusschen leermeester en ieerling bestond^ in een hechten vriendschapsband veranderd; laat ons voortgaan gezamenlijk te werken^ vergun mij met u te blijven streven naar het schoone doel, dat gij beoogt: de studie der ontleedkunde van den menseh in haren ruimsten zin, waarin zij het meeste nut, ook buiten haren kring, kan afwerpen. Reeds zoo dikwijls hebt gij mij goeden raad gegeven: gij zult mij ook in het vervolg uwe wel doordachte raadgevingen niet onthou- den, waar ik de verklaring afleg, dat ik die nog dikwijls zal behoeven. Hooggeleerde Heynsiusl Door uwe benoeming tot Hoogleeraar aan deze Hoogeschool is de wensch vervuld , die door velen reeds lang gekoesterd werd. — Ik wensch u van harte geluk met het voorregt, dat gij het eerst geroepen zijt om den afzonderlijken leerstoel voor physiologie te bezetten. Laat ons met den talentvollen Boogaard de handen ineenslaan om te wer- ken aan de uitbreiding van die deelen der wetenschap, waarvan het on- derwijs aan ons is toevertrouwd , want alleen van de vereenigde beoefening van anatomie en physiologie in de ruimste beteekenis, kan de eigenlijke vooruitgang der geneeskunde worden verwacht. Waarde Vader! De vreugde van dezen dag wordt voor mij aanzienlijk verhoogd door uwe tegenwoordigheid te dezer plaatse. Dat gij ook nu getuige kunt en wilt zijn van mijn geluk , is mij boven alles aangenaam. Want waartoe zou ik aarzelen hier openlijk de bekentenis af te leggen , dat gij het mij in de eerste plaats mogelijk gemaakt hebt om de eervolle betiekking , die ik op heden aanvaard heb , te kunnen verkrijgen ! Uwe liefde heeft voor mijne wetenschappelijke opleiding geene opoflPeringen ont- zien; waar mijne ervaring te kort schoot, zijt gij met uwen helderen blik mij zoo dikwijls te hulp gekomen en steeds is de weg, dien gij mij hadt aangewezen, gebleken de ware te zijn. Ontvang openlijk mijn op- 18 98 T. ZAAUSR RRDKTOERING. regten dank voor alies, wat gij steeds voor mij gedaan hebt, en onthoad mij ook verder uwe liefdevoUe belangstelling niet. Met vrengde begroet ik u van deze plaats, Wel-Edele Heeren^ Studen- ten> aan deze Hoogeschooll De tijd is nog niet ver verwijderd, waarin ik tot uwe maatscbappij behoorde; met een aantal uwer heb ik een gedeelte van den academie-weg te zamen bewandeld en de vreugde en vrijh^d van het studenten-leven gesmaakt. Daardoor ben ik als hefe ware in uw mid^ den blijven voortleven. Op dezen dag wordt er tusschen ons een nieuwe band gelegd , die , naar ik vurig wensch , niet minder aangenaam zal zijn dan de vroeger bestaande. Ik voel mij gedrongen hienian nog een enkel woord toe te voegen , gerigfc tot u, Wel-Edele Heeren, Studenten in de geneeskunde. Wij sijn el- kander niet onbekend. Gedurende drie jaren heb ik alles wat in mijn vermogen was aangewend om u bij de practische beoefening dor ootleed- kuode hutp te verleenen en uwe bezwaren , zoo mogelijk , op te loisen. Toen het verlies van een^ uwer geachtste leermeesters u trof , Heb ik zijni^ taak op mij genomen; gij* hebt mij dien zwaren arbeid door uwe belang^ stelling aanzienlijk veriigt. Ik weet du8 wie gij zijt; gij weet, wat gij van mij te waehten hebtr ik zal op den ingeslagen weg voortgaan ; hij is , naar mijne innige over* tuiging , de eenige , die ons leiden kan tot het doel , dajt wij beoogra moe^ ten, namelijk vooruitgang en ontwikkeling. Steeds was onze omgaug een vriendschappelijke ; ik werd uit het acaden^ie-Ieve» geroepen tot de betrekking, die ik tot nu toc' bekfeed heb en de berinnering aan de Uijken^ van bertetijke vnendschap, dte ik van zoo velen uwer ontving^ zal mij. steeds dierbeia* zijfi. Laat ons te zamen voortgaan , zooals wij zijn aangevangen ; laat ons toe-^ nemen in ijver en lust voor de beoefening onzer wetenscbap, want dan alleen kan het onderwijs nuttig zijn en kostbare vrnchten afwerpen voor dien werkkring^ die u wachtl DE ANAT0MISCH-PHT810L0GI8CHE RIGTING IN DE HEDEN DAAG8CHE GENEESKUNDE, . DIT DB QESCHIEDENIS YERRLAARD EN GEREGTYAARDIGD. REDEVOERING TER AANYAARDING TAN HET BUITBN6EW00N HOOGLEERAARSAHBT AAN DE LEIDSGHE HOOGESCHOOL, DBN 21»»« MAART 1866 UITGESPROKEN DOOB D». J. A. BOOGAARD. 13« EDELGROOT.ACHTBAKE HEEREN CURATOREN DER LEIDSCHB HOOGESCHOOLj WELEDEL-GESTRENGE HEER SECRETARIS VAN HET COLLEGIE VAN CURATORENj HOOGGELEERDE HEER RECTOR MAGNIFICUS. HOOGGELEERDE HEEREN PROFESSOREN, ZEER GEACHTE AMBTGENOOTENj EDELACHTBARE HEEREN , AAN WIE HET BESTUUR VAN DEZB STAD OF DB HANDHAVING DES REGTS IS TOEVERTROUWD, WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN DOCTOREN IN DE VER- SCHILLENDE FACULTEITEN; WEL-EDELE HEEREN STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL; EN VOORTS GIJ ALLEN, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT: ZEER GEWENSCHTE TOB- HOORDERS I Men heeft, en misschien niet geheel ten onregte, aan de geneeskun- digen van onzen tijd , en wel bepaaldelijk aan hen die zich in hunne studie het roeest aan de thans bijna algemeen aangenomeue rigting hadden aan- gesloten, wei eens verweten dat zij zich te weinig met de geschiedenis hunner wetenschap bezig hielden. Vooringenomenheid met hetgeen zij als waar en goed hadden erkend deed hen welligt soms te gering denken over al het overige — en dus ook over het verledene, waarin toch (want niets is immers geheel nieuw) de kiem van het thans bestaande moest liggen opgesloten. Door deze overweging geleid voel ik mij gedrongen om in dit uur de historische gronden na te gaan waaruit de rigting waarop ik zoo even doelde, namelijk die welke zich de ruimste toepassing van anatomische en phjsiologische kennis^ ook op de praktische geneeskunde ten doel stelt, hare verklaring en tevens hare regtvaardiging ontleent. Dat ik daarbij 102 J. A. fiOOGAARD de door mij reeds sedert vele jaren bij voorkeur beoefende vakken voor- namelijk in het oog wenschte te houden, zal wel niemand uwer kunnen bevreemden. Wanneer men de geschiedenis eener wetenachap aandachtig nagaat, zal men daarin bijna nooit het beeld eener rustig voortgaande ontwikkeling of van een ordelijk en vreedzaam zamenwerken van hare beoefenaars tot een doel opmerken. Meestal voigen op tijdperken van snellen vooruitgang ook andere van kwijning en zelfs van stilstand, terwijl zij die allen eensgezind moesten medewerken aan de gemeenschappelijke taak , niet zelden er slechts op uit scbijnen te zijn om dat, wat door hunne medearbeiders was tot stand gebragt , weder te vernietigen , of in eindelooze twisten hunnen tijd te verspillen. Men brengt zich dan onwillekeurig het ouden bijbelsche verhaal van den toren van Babel voor den geest en vraagt zichzelven af, of niet aan deze twistende bouwlieden van den tempel der wetenschap eene even sleohte uitkomst op hunnen arbeid te wachten staat als voor die torenbouwers was weggelegd. Het vervolg van onze beschouwingen zal u^ naar ik hoop, op deze vraag het antwoord kunnen geven. Na de theologie schijnt het welhaast alsof geene andere wetenschap tot zooveel twisten aanleiding gegeven heeft als de medische. Reeds in de oudste tijden, toen de geneeskunde nog naauwlijks op den uaam van we- tenschap aanspraak kon maken , zien wij de geneeskundigen zich in em- - pirici en dogmatici verdeelen, teiwijl wij later in elk der voornaamete tijd- perken waarin zich de geschiedenis der geneeskunde laat splitsen, Diemne dtelsels zien ontstaan, om na fellen strijd weder* voer andere te moetan plaats maken. Nu en dan slechts zien wij enkele door hunne groote talen- ten boven al hunne tijdgenooten uitmuntende mannen optreden» wia* gezag door vele geslachten^ ja zelfs eeuwen achtereen wordt gehuldigd. Zoo wordt b, V. een Hippocrates nog steeds als een tooobeeld van een schetp- zinnig en onbevooroordeelJ onderzoeker der natuur geprezen; — zoo ver- dient een Galenus, die reeds in eenen tijd toen de wetenscbappelijke be- oefening der ontleedkunde en der pbysiologie nog naauwlijks een begtn had genomen, toch in deze beide vakken den eenigen degelijken en duurzaEBcn grondslag voor de medische wetenachap erkende , nog na vele eeuwen onse bewondering. Van waar echter die verschiliende aecten ander de medioi. RBDEV0ESIN6. 103 van waar die onophoadelijke geschillen? Wij hebbra bij het beantwoor- den dier vraag vooral twee zaken in het oog te houden: vooreerst den oorsprong der geneeskande, en ten andere een der grondtrekken van den menschelijken geest, waardoi^ de mensch zich als denkend wezen van het redekx>ze dier onderscheidt ; ik bedoel de zucht om voor waargenomene verschijnselen eene verklaring te vinden. Het zal wel naauwlijks behoeven gezegd te worden dat de oorsprong der geneeskunde in de natuurlijke neiging van elk mensch gelegen is om de onaangename gewaarworiiingen , die een ziek ligchaam doet ontstaan^ te doen plaats maken voor het genot, dat het gevoel van gezondheid in ons opwekt: in zooverre als met sommige ziekten doodsgevaar gepaard gaat, komt hierbij nog de ingeschapen trek tot zelfbehoud. ~ Genezing, of althans verligting van ligchamelijk lijden aan te brengen, was dus van den beginne af niet minder dan thans het doel , waarnaar de geneeskundige moest streven. De ervaring deed langzamerhand geneesmiddelen kennen» welker aanwending in sommige gevallen door genezing was gevolgd. In gevallen die men meende dat met de vroeger waargenomene overeenkwa- men, werden dus ook dezelfde middelen die men daar met goed gevolg had gebruikt , te hulp genomen : de uitkomst stelde de verwachting echter dikwijls genoeg teleur. Hoe kon dat ook anders? Men kende noch het verband tusschen de bij den zieke waargenomene verschijnselen en de sto« ringen die in het menschelijk organisme waren ontstaan, noch de verande- ringen die door het aangewende geneesmiddel in het ligchaam moesten worden tot stand gebragt: men had van het inwendige zamenstel van dat ligchaam slechts oppervlakkige en daarbij nog hoogst onnaauwkeurige , aan de ontleedkunde van sommige hoogere dieren ontleende begrippen ; er was dns naauwlijks een enkel vast punt, naauwlijks een enkel goed gecou- stateerd feit, dat als uitgangspunt voor meer algemeene beschouwingen over den aard en het wezen der ziekten of over de werking der genees- middelen zou hebben kunnen dienen. Men zag dan ook meestal van alle uitlegging of redenering af, en terwijl men zich op de hooggeprezene ervaring als het eenige bruikbare rigtsnoer voor het medische handelen beriep, deelde men tegen geheel onbekende ziekten even onbekende ge- neesmiddelen uit, en liet het overige aan de goede natuur over. Zietdaar 104 J. A. B006AARD het eerste begiD van de school der empirici ! — Geen wonder dat de d e n- kende geneesknndigen , vooral onder de wijsgeerige oude Grieken, zich op den duur met een zoo ongelukkig zieldoodend stelsel niet konden ver- genoegen en er al spoedig op uit waren om zooveel mogelijk door redene- ring aan te vuUen , wat hen nog aan zuivere waarneming en aan degelijke natuurstudie ontbrak. Zich aansluitende aan de destijds het meest in aanzien staande philosophische stelsels, construeerden zij zich op den hoogstbeperkten grondslag die hun de waarneming aan het ziekbed bij eene allergebrekkigste anatomische en physiologische kennis opleverde, eene soort van ziektekunde die, hoezeer zij schier allen zekeren steun miste, hun toch bij gebrek van iets beters eene gelegenheid verschafte om hunne waamemingen en die van anderen in een bepaald verband te brengen. Dat echter eene dergelijke speculatieve ziektekunde onmogelijk als rigtsnoer der geneeskundige behandeling dienen kon , spreekt wel van zelf en zij liet daarom hare voorstanders en volgelingen ook in dit opzigt onbevredigd. Dien ten gevolge moest zij dan ook weldra haar aanzien verUezen en keerde men, vooral onder den invloed der philosophie van Aristoteles , althans gedeeltelijk tot eene meer eenvoudige en natuurlijke beschouwingswijze terug, terwijl men zich later, en wel voornamelijk te Alexandrie, op anatomisch onderzoek ook vau het menschelijk ligchaam begon toe te leggen. Ongelukkig duurde de bloei der Alexandrijnsche school in die onrustige tijden niet lang genoeg om haar een blijvenden invloed op den toenmaligen toestand der medische wetenschap te verzeke- ren. Meer was dit ten opzigte der heelkunde het geval, die onder de kweekelingen der Alexandrijnsche school vooral vele uitstekende beoefe- naars had. In het algemeen beijverden zich de meesten hunner om de waarneming der natuur zooveel mogelijk in direct verband met de uitoe- fening der geneeskunst te brengen, en waren afkeerig van de ijdele be* spiegelingen der theoretici. Hierdoor kwam allengs onder hen en hunne volgelingen een gelouterd empirisme tot stand, dat zich van de oudste en ruwste empirie door eene meerdere neiging tot onderzoek der natuur onderscheidde : door echter later dit onderzoek tot de waarneming aan het ziekbed te willen beperken, en de leer van den bouw en de verrigtingen des ligchaams als een nimmer op te lossen raadsel geheel te verwaarloozen , REDEVOERING. 105 • ja zelfs hare beoefening af te keuren, verloor de school der empirici alle aanspraak op eenige hoogere wetenschappelijke beteekenis. Het zal wel door geen uwer verwacht worden, G. T., en het is dan ook geenzins mijn oogmerk , hier eene voUedige schets te geven van de geschiedenis der geneeskundige wetenschap: — voor het doel dat ik mij heb voorgesteld, is het ook voldoende slechts die punten uit dit rijke onderwerp onder uwe aandacht te brengen^ die mij voorkomen met mijn betoog in een noodzakelijk verband te staan. Ik zal dus niet langer met u stilstaan bij de verschillende medische secten die eerst nog onder den invloed der Grieksche, iater ook onder die der Romeinsche beschaving zich vormden en meer of min talrijke aanhangers vonden. Genoeg zij het te zeggen dat met het verval der Grieksche beschaving en reeds lang v66r den geheelen ondergang van het Romeinsche rijk, de geneeskunde een tijdperk van kwijning intrad, waarin wij slechts weinige mannen op- merken wier tiamen eene blijvende piaats in de geschiedenis onzer weten- schap verdienen. Onder die weinigen moet echter Aretaeus Cappadox ge- noemd worden, die zich door zijne klassieke ziektebeschrijvingen zoowel als door zijne anatomische kennis, ver boven de meesten zijner tijdgenoo- ten wist te verheffen; maar bovenal valt ons in die duistere tijden als een helder lichtpunt het leven en werken van een even ijverigen als hoogst bekwamen geneeskundige in het oog die met zeldzame volharding, lust tot onderzoek en groote geleerdheid toegerust» zich een bijna onbeperkt gezag bij de medici wist te verwerven, zoodat zijne uitspraken zelfs vele eeuwen na zijn dood nog bij de meesten hunner als onbetwistbare waar- heid bleven gelden. Ik bedoel Claudius Galenus, die, hoewel vooral practicus, toch ook met ijver de ontleedkunde beoefende, waarvan hij het groote belang, of liever het volstrekt onmisbare voor eene wetenschappe- lijke beoefening der geneeskunde, zeer juist inzag. Er w^ren echter in de anatomische kennis van Galenus, die hij zich vooral door het ontleden van apen schijnt verworven te hebben, nog altijd veel te groote leemten dan dat zij hem tot een deugdelijken grondslag voor phjsiologische of pathologische studien zou hebben kunnen strekken. In deze laatste vakken munt Galenus meer door zijne gezonde redenering dan door streng natuuronderzoek boven zijne voorgan^ers en tijdgenooten uit Het bleef 14 106 J. A. fi e A A R D * das ook voor hem nog onmogeUjk zijne geneesleer met sijne phjrsiologiscbe en pathologische begrippen in een ander als een kunstmatig verband te brengen. Na Galenus, die in de tweede eeuw onzer jaartelling kefde, geraakte de geneeskunde langzamerhand al meer en meer in verval; zijn gezag hield echter (misschien wel juist daarom) n(^ eeuwen lang stand. Ge- durende dien tijd ontbrak het bijna geheel aan zelfstandig onderzoek der natuur, terwiji daarentegen het: «rjurare in verba magistri" of het vianig bestrijden van anders denkenden met alle spitsvondigheden eener schoolsche geleerdheid schier het eenige was waarmede men zich inliet. Toen eindelijk omstreeks de veertiende eeuw» na de tijden van bar^ baarschheid en onkunde, de menschelijke geest als tot een nieuw leven scheen te ontwaken , en tevens het autoriteitsgeloof langzamerhand voor den lust tot eigen onderzoek plaats maakte, zien wij ook op medisch ge- bied eenige teekenen van vooruitgang en wel vooral ook wat de beoefe* ning der ontleedkunde betreft. Nadat in het begin der veertiende eenw Mondiniy Hoogleeraar te Bologna, weder enkele lijken van menschen onderzocht en daarbij sommige dwalingen van Galenus aangetoond had^ vond de &natomie niet lang daarna ook in Guy de Cbauliac een ijverig beoefenaar, wien het trouwens vooral om de toepassing zijner anatomische kennis op de chirurgische praktijk te doen was. Eerst in de zestiende eeuw evenwel trad de ontleedkunde een nieuw tijdperk in van vooruitgang en bloei , zoo als er tot op dien tijd toe in de geschiedenia niet 6en ander kon worden aangewezen. Dezen bloei had onze wetenschap grootendeeh aan een man te danken die, niettegenstaande vele, naauwlijks te over- winnen bezwaren^ met ecDen moed en volharding die onze hoogste he^ wondering verdienen , zijne taak voortzette en door zijne onderfloekingen onze kennis .van den bouw van het menschelijke ligcbaam, wat de voor- naamste bijzonderheden betreft die zonder mikroskopisch onderzoek kuU' nen waargenomen worden, zoozeer deed toenemen, dat latere onderzoekers dikwijls slechts konden bevestigen wat door hem was medegedeeld. — Deze man waa Andreas Vesalius , een dier rusteloos voorwaarts strevende arbei- dens op het veld der wetenschap die haar niet zelden in eenige jaren even- veel doen vooruitgaan ais anders in even zoovele eeuwen. Zijn voorbeeld REDEVOBRING. 107 schiJDt echter ook opwekkend op veraobeidene sijner iijdgenooten gewerkt te hebben. Ik behoef hier eleohts de namen van EustaQhius» Faloppia ea Yarolius te noemen om u een tal van belangrijke ontdekkingen ap anato- misch gebied voor den geest te roepen. De ontdekkingen van Vesalias en van zijne geestverwanten zouden waar* schijnlijk reeds veei spoediger hare vruchten voor de geheele geneeskun- dige wetenscfaap hebben afgeworpen . wanneer niet bijna te geUjker tijd met hem een ander medisch hervormer had geleefd. Ik bedoel den ver- maarden Paracelsos, een even vurig bestrijder van oude versleten dogmata en van het aatoriteit9gekx)f in onze wetenscbap ais Vesalius, maar overi- gens hemelsbreed van dien grooten anatoom verschillend. Hoezeer de arbeid van Paracelsus ook in sommige opzigten kan gezegd worden ten voordeele der wetenschap te hebben gestrekt , sloeg hij toch bij zijn streven eene z66 geheel bijzondere en voor velen verleidelijke rigting in , dat hij daardoor een aantal zijner tijdgenooten , hetzij zij tot zijne volgelingen of tot zijne bestrijders behoorden, van de rustige en geregelde baan aftrok, langs welke zij anders welligt door trapsgewijze uitbreiding der anatomische en phjsiologische kennis zouden zijn vooruilgegaan. Het is hier misschicn niet ongepast dit versehijnsel eenigzins nader toe te lichten. Door tweeerlei zaken moet de uitbreiding onzer wetenschap w(»den be- vorderd: door een «treng en ijverig onderzoek der natuur en door redene- ring. Elk van deze beiden is echter op zich zelf onvoldoende: slechts wanneer de verschilleade waarnemingen door redenering met elkander in verband gebragt , of ook slechts wanneer de redeneringen op goede waarne- mingen rasten kan de wetenschap daardoor worden gebaat. Hierbij is echter nog een verschil op te metkea, dat namelijk goede zuivere waarne- mingen, ook wanneer eij niet terstond gelegenheid geven er theorien of hypothesen op te vestigen, toch altijd later hare waarde als broikbare bouwstoffea behouden ; eene valsche of op geene zekere gegevens steunende redenering daarentegen, kan hoogstens als afschrikkend voorbeeld voor vol- gende geslachten haar nut hebben. De eigenschappen van ligchaam en geest eekter, die voor een goed natuur-onderzoeker vereischt worden» gaan ongelukkig niet altijd gepaard met het talent om eene groote reeks van waarneiniogeB te overaien, en, van het bijzondere tot het algemeene 14* ~\ 108 J. A. BOOGAARD opklimmende , door redeneriDg aan te vuUen wat nog aan bet onderzoek ontbrak. Van den anderen kant zien wij dikwijls mannen met uitstekende gaven des geestes toegerust en met helderen zienersblik zoowel in het ver- leden als in de duistere toekomst doordringende , maar wien daarbij de geschiktheid tot naauwgezet onpartijdig onderzoek der natuur geheel, of althans grootendeels , ontbreekt. Hoezeer nu Paracelsus wel geenzins als de type van een theoreticus kan gelden, daar hij zelfs integendeel op de ervaring als de voorname bron wees, waaruit de geneesheer zijne kennis moest putten, week hij echter ook van de eigenlijke empirici in menig opzigt af , vooral wat zijne neiging tot mysticisme betreft, terwijl hij met ontleedkundig onderzoek weinig op had, en het onderzoek van den i/uitwendigen mensch" ver boven dat van den //inwendigen" stelde. Het zou ons echter veel te ver van mijn onder* werp doen afdwalen JA^anneer ik mij hier met u in de allerzonderlingste bespiegelingen van Paracelsus en zijne volgelingen wilde verdiepen, welke laatsten, zoo als dit gewoonlijk gaat, weldra slechts als karikaturen van hunnen reeds vrij zonderlingen voorganger» zijne gebreken veel meer dan zijne deugden schenen te willen navolgen. Ook van Helmont, wiens standpunt grootendeels met dat van Paracelsus overeenkomt^ ga ik met stilzwijgen voorbij, om liever uwe aandacht op een belangrijk keelrpunt in de geschiedenis der medische wetenschap te bepalen, dat voomamelijk tot punt van uitgang strekte voor de anatomisch-physiologische rigting in de geneeskunde: ik bedoel de ontdekking van den bloedsomloop door William Harvey. Het komt op den eersten blik vreemd, ja bijkans on- begrijpelijk voor, hoe men bij eene z66 grondige anatomische kennis van het hart en van het bloedvaatstelsel als men v66r Harvey reeds bezat^ niet reeds veel vroeger het geheim van den bloedsomloop had ontraadseld. De verklaring van deze omstandigheid is gedeelteUjk in het bezwaar gelegen om zich van oude en sedert eeuwen als waar gehuldigde dwalingen los te maken , gedeeltelijk ook daarin dat jui^t het anatomisch onderzoek , althans schijnbaar het vroeger algemeen aangenomen gevoelen als waar deed voorkomen. Hoe vast geworteld de oude leer op dit punt nog bij de groote meerderheid van Harvey's tijdgenooten was, kan uit de menigte tegenschriften , waaronder ook van hooggeplaatste en beroemde geleerden REDEVOERING. 109 ?an dien tijd, opgemaakt word^, terwiji naar men zegt Harvey zeifs het vertrouwen van velen zijner patienten, door het verspreiden zijner ketter- Bche leerstellingen verbeurde. Weldra vond echter de door Harvey ver- kondigde leer ook warme verdedigers, waarbij vooral ook de Leidsche Hoogleeraren Sylvius en de Wale en de Utrechtsche Hoogleeraar de Roy zich op den voorgrond plaatsten. Hoe droevig het ten tijde van Harvey, ook zelfs bij hen die zijne groote ontdekking als juist hadden erkend, met de pathologische begrippen der medici gesteld was, daarvan kunnen wij ons thans naauwlijks een denk- beeld vormen. Zij bleven echter nimmer in gebreke om van ailes verkla- ringen te geven: en wanneer een leek hunne werken las en die met me- dische geschriften uit onzen tijd vergeleek ^ zou hij door deze vergelijking welligt zelfs den indruk ontvangen alsof onze wetenschap sedert dien tijd aanmerkelijk achteruit ware gegaan, daar veei van hetgeen ons thans nog vrij duister voorkomt door hen als de eenvoudigste zaak der wereld wordt voorgesteld. Het zij mij vergund een paar staaltjes uit een destijds veel gelezen boek, Dr. Johan van Beverwyk's //Schat der gesondheydt" tot staving van mijne uitspraak te doen strekken. Het eerste doet ons de toenmaiige begrippen over het ontstaan der catarrhi kennen en luidt aldus: //om den aert en oorspronck van de sinckingen wel te verstaen, zal noo- digh zijn aen te wijsen, wat en waeruyt deseivige verweckt werden. — Wat de stoffe. belangt, die is eene overtollige vochtigheyt, de welcke somtyds in de hersenen selfs haren oorspronk heeft, somtyds van onderen daer gesonden wert. De vochtigheyt groeyt in de hersenen wanueer de- selvige, door swackheyt, haer voedsel niet wel en verteren, (waerdoor dan veel overtolligheyt blyft) of de opwellende dampen niet en konnen doen verdwynen. Sulcx geschiet door een koude ongematighey t , insonderheyt 80 daer een vochtige by komt^ g^Iyk in oude luyden, koude en vochtige lucht, 's winters, na langh slapen. En als die koude weynigh is, dan zijn de sinckingen soetachtig ofte sonder smaek: indien zij veel is, suer, en wanneer daer een hitte bij komt, bitter ofte zout." Het andere proefje van ouderwetsche pathologie^ hoewel ook bij van Beverwyck voorkomende, is door hem ontleend aan een zijner tijdgenoo- ten Levinus Lemnius: wij vinden daarin eene verklaring (?) van het slaap- 110 J. A. BOOGAARD wandelen» die zeker in onze negentiende-eeuwsche ooren nog al vreetnfl klinkt. f^De naeste Oorsaeck van dit wandelen/' zoo heet het daar, m een sterke Inbeeldinge, de bewegende kracht tot eenigh werck prickelende, de Reden ende de Sinnen ondertusschen door de Dampen verdooft zijnde. -^ 1>6 voorgaande Oorsaeck werdt van Doctor Letnnius in het tweede Boeck van de verborghen wonderen der Naturen, op 't vijfde Capittel, gestelt ifi een opwellend ende schuyment bloedt^ hetwelck een heeten gheest in de Hersenen opghevende, de kracht van de Ziele, door dewelcke sy haer werck uytvoerde, alsook de Leden daartoe helpende, verweckt tot sooda- nige beweginge. Hiertoe zyn meest genegen degene, die Melancholjk van gematigheydt zyn en dun en heet van Geesten. Sulcke als sy ergens eene stercke Inbeeldinge op setten^ dan verhitten haer Geesten nog meer^ der; en ontsteken synde^ soecken sy meerder plaefs, en schieten lichtelyck met haer heete fynigheydt door de grove en taeye Vochtigheden , en be- wegen Zenuwen ende Spieren om te verkrygen , dat sy haer soo sterck ingebeeldt hadden." Zoo redeneerde men nog in de dagen van Harvey: is het wonder dat de beste geneeskundigen ook van latere tijden het ongenoegzame van der* gelijke verklaringen , hoewel uit toenmaals gangbare ziektekundige stelsels ontleend, moesten inzien en er dus weinig op uit waren om hunne ge- neeswijze daarmede in verband te brengen? Zoo was dit b. v. ook bet geval met onzen wereldberoemden landgenoot, den grooten Boerhaave, een man voor wien , wanneer hij in het oorlogsveld ook maar de helft van het aantal natuurgenooten bad gedood, die hij in zijne roemvolle practische loopbaan het leven redde of althans verlengde , voorzeker reeds lang eeti standbeeld zou zijn opgerigtl Opmerkelijk is het ook den invloed na te gaan, dien de heerschende godsdienstige begrippen van oudsher op de meest gangbare beschouwingen in onze wetenschap hebben uitgeoefend. Zoo had zich langzamerhand vooral ook onder den invloed van het Christendom, zoo als het in de middeleeuwen werd opgevat, een systeem gevormd, dat zelfs nu nog bij vele leeken, zoo niet zelfs bij enkele medici, tot grondslag van hunne denkbeelden over ziektekunde strekt. Volgens dit stelsel, dat door den genialen Henle in de inleiding tot zijne Rationelle Fathologie op geestige XEDEVOERING. 111 wijze geschetat wordt, is elke ziekte als eene soort van duivel te beschou- wen, die alles aauwendb om zich van het ligchaam te bemagtigen, even als zijn coUega uit de kerkelijke overlevering zich op het rooven van zielen toelegt. T^enover deze booze magt staat echter in het menschelijke lig- chaam ook eene andere als schiitsengel over : namelijk de geneeskracht der natuur; deze goede engel brengt datgene tot stand, wat men in de oude pathologie als molimina critica beschreef, en geeft zich daarbij alle moeite om zijnen tegenstander , of althans diens sterfelijk deel, door een der natuurlijke openingen des ligchaams naar buiten te drijven. Dit rais- lukt hem echter dikwijls, want in dit punt verschilt onze medische duivel van den andere, die het op de zielen voorzien heeft, dat deze zich niet zelden laat bedriegen, terwijl de medicus (misschien wel ter zijner veront* schuldiging) zich zijnen vijand als een buitengewoon listig monster, vol vao valsche streken en kuren voorstelt, waarddor de schutsengel, die toch al niet bijzonder slim is, zich maar al te dikwijls laat verschalken. De atme medieus heeft dan veelal de handen vol om den strijd ten gunste vao ssijn pajbient te doen uitvallen. — Een dergelijk systeem moge de groote menigte bevredigeii, het kan toch zeker den ernstigen onderzoeker niet voldoea en is nog minder in staat den arts tot leiddraad voor zijn hattdele& aan het ziekbed te strekken. Maar ook wanneer men zich niet in soortgelijke phantasiien verdiepte , miste men toch nog altijd een dege- lijkeUj op waamemingen steunenden grondslag voor de ziektekunde, en geraakte dus gemakkelijk ook langs andere wegen op het dwaalspoor. 2iOo zira wij in de chemische speculatien van den overigens zoo bekwamen en verdienstelijken Sylvius een voorbeeld, hoezeer men bij gebrek aan steUtge gegevens, gevaar loopt af te dwalen op het veld der onvruchtbare bespiegelingen. Maar reeds meer dan genoeg over deze mislukte pogingen van vroegeren tijd, om hetzij phantasien, hetzij spitsvondig uitgedachte stelsels de plaats te doen vervangen van het onderzoel der natuur ! Wenden wij ons tot meer opwekkende beschouwingen en gaan wij liever verder na , hoe de groote vor- denngen , dia de geneeskundige wetensohap vooral in den laatsten tijd ge- maakt heefb, alleen uit dit onderzoek hunnen oorsprong ontleenen; de tijd dwi> mij «ohter om mij hierbij tot eene vlugtige schets te beperken. 112 J. A. B006AARD In de eerste helft der 17**« eeuw, kort nadat Harvey de groote ontdek- king, die zijn naam ontsterfelijk deed worden» wereldkundig had gemaakt, werden weinige jaren na elkander twee mannen geboren , die als de grond- leggers te beschouwen zijn van een nieuw deel onzer wetenschap, dat in belangrijkheid bij geen der andere achterstaat. Die mannen waren Marcel Malpighi en Antoni Leeuwenhoeck , en het door hen het eerst beoefende deel der geneeskundige wetenschap werd later, als weefselleer of mikros- kopische ontleedkunde, tot een der hechtste grondslagen voor de nieuwere physiologie van den gezonden zoowel als van den zieken mensch. Dat de eerste schreden op dit gebied nog niet die vastheid hadden, die eerst dan te bereiken is wanneer het doel, waamaar men te streven heeft duidelijk voor oogen staat: dat ook vooral hier niet alles van den waarnemer zelf, maar veel ook van de volkomenheid van het werktuig afhing, waarmede hij zijne waarnemingen volbragt, dat alles spreekt wel van zelf. Zooveel te grooter zijn de verdiensten van deze eerste onderzoekers , die met de eenvoudige, hoogst gebrekkige instrumenten , welke zij zich meestal zelf moesten vervaardigen , een tal van bijzonderheden in het fijnere zamenstel zoowel van planten als van dieren deden opmerken, die door latere, met veel betere werktuigen toegeruste waamemers gewoonlijk bevestigd, en daarbij dikwijls naauwlijks veel uitgebreid zijn. De mikroskopische ont- leedkunde werd in lateren tijd al meer en meer als een integrerend deel der anatomie beschouwd: haar gebied is dan ook onmogelijk anders als kunstmatig van dat der grovere ontleedkunde te scheiden; een meer op zich zelf staand deel der wetenschap wordt zij eigenlijk eerst dan, wanneer zij de verschillende maar in hunne fijnere ^structuur met elkan- der overeenkomende of althans onderling vergelijkbare deelen des ligchaams uit meer algemeene gezichtspunten tracht te beschouwen. Zij wordt dan algemeene anatomie genoemd: het was Xavier Bichat die het eerst op dit spoor voorging. Het voorbeeld van Malpighi en Leeuwenhoeck vond spoedig navolgers; het duurde echter nog lang voor men het hooge gewigt der histologie regt wist te waardeeren , en vooral ook voordat de mikroskopen zoo zeer wer- den verbeterd dat hun gebruik meer algemeen de gewenschte resultaten konden opleveren. Hiermede is eerst in onze eeuw een nieuw en gians* REDEVOERING. 113 rijk tijdperk voor de weefselleer aangebroken en is haar het burgerregt in den kring der anatomisch-physiologische studien voor altijd verzekerd. 'Eene andere bron van kennis vloeide in iateren tijd vooral voor de phy- siologie en pathologie voort uit den vooruitgang der scheikunde en der physica: — eerst hierdoor kon de physiologie zoowel van den gezonden als van den zieken mensch worden wat zij worden moest, wilde zij ooit aan hare roeping voldoen. Maar een mijner Ambtgenooten heeft nog onlangs op zoo uitstekende wijze dezen invloed van den vooruitgang van physica en chemie op onze kennis van de dierlijke huishouding uiteeuge- zet, dat ik dit onderwerp wel niet verder zal behoeven toe te lichten: — hetzelfde geldt van den hoogst voordeeligen invloed, dien de ziektekunde aan de physiologie door de invoering van het pathologische experiment te danken heeft. Liever zal ik dus uwe aandacht nog voor eenige oogenblik- ken op een ander deel van het ruime veld der medische wetenschap trach- ten te vestigen^ namelijk op dat der ziektekundige ontleedkunde. Ook zij is eene jongere , of liever eene lang onmondig geblevene zuster uit den kring der medische wetenschappen. Hare eerste sporen laten zich reeds bij den ouden Hippocrates aanwijzen: het is echter duidelijk, dat van eene eigenlijke beoefening der ziektekundige ontleedkunde eerst sprake kon zijn, nadat de anatomie van het gezonde ligchaam althans in hare hoofdtrekken bekend was, ^dus na Vesalius. Men kan gevoegelijk in de geschiedenis dezer wetenschap drie voorname tijdperken onderscheiden. In bet eerste waarvan b. v. de Centuriae historiarum anatomicarum van Thomas Bartholinus ons een goed denkbeeld kunnen geven, teekende men zonder eenige wetenschappelijke orde of kritiek alleen die zaken aan, die men vreemd en zeldzaam en daarom merkwaardig achtte. Dat tijdperk, dat men met de verschijning van het groote verzamelwerk van Bonetus (in 1679) zou kunnen afsluiten, levert dus slechts weinige thans nog bruikbare bouwstoffen op. In de daarop volgende periode begon het systematische en wetenschappelijke onderzoek van alle grovere, voor het ongewapend oog herkenbare anatomische afwijkingen in het menschelijke ligchaam. Een der beroemdste werken uit dit tijdperk is dat van Morgagni, de sedibua et causis morborum per anatomen inda^atis, waarin eene groote menigte belangrijke waamemingen in topographisch-anatomische orde gerangschikt , 15 lU J. A. BOOGAAED fiieestel Qp ttitstekende wijze zijn medegedeekl. Ook vdeB oner landge- nootra vemierveD eioli destijds ^roaten roem 6p patbologisQb^aaatoHiisch ^gebied , b. v. Eduard Saodifort , die de eerate regfc bnuU>are af beeLdiBgen mni eiekelijk veranderde deelen levende, Andi«aB Bono, Petrus Gamp«r en aaderen. Haar Bieuwste tijdperk .trad odbc wetenachap eehter eerst in door de i^eoefening der ziektekundige weefselleer, waarbij bet weldra bledc 4at bet belangriijke van de kennis der grovere anatomische afwi^ixigeB tn vele , zoo al mel jn de groote meerderheid der gevallen » ver Achteffstaat bij de pesultaten van het mikroskopifich onderzoek. Onder de uiitstekendaiie beoefenaars der patfaologische anatomie in onzen tijd moeten voorz^er Cn*- veilhier, Kokitanskj, Eoerster en Lebert genoemd worden, maar het ia Viooral aan den geoialeo Yirchow dat de pathologisehe histcdogie bare opkomst en har^n tegenw.oordigen bloei te damken heeft. Wat de verhouding der pathologische anatomie tot deoyerige deelen der geneeskundige wetenschap betreft, deze laat zich in het algeiMen aan^ geven 'doer ie zeggen dat zij den cmmisbaiien anatomisc]ie& gnmdalag ieveit TOor de ziektekunde, even ah de bescfarijvende anatomie en hiatok^e dit doen voor de physiologie. ^nder genoegzame pathologisdi-anatQmiadK kennis kan er dus van eene behoorlijke beoefening der ziektekunde eigen*- Ujk geene sprake zijn, terwijl van den anderen kant eene geneesleer, die niet op ziektekunde steunt, tooh wel het voomaamate mist wat haar aen biijveiid bestaan zoa QK)eten verzekerra. Bebalve als uitgaxigapuEit ter i^erkrijging van ^pathologisclie kennis, staat de patbologische anatomie nog ifi een ander meer direct verband tot de praktijk , doordat «ij de geleg»* heid Merschaft om de 'bij het leven gestelde diagnose te ooDtroIeren. De practicus kan dus met hare hulp eene allemuttigste ikritiek op ^ioh zalvea ^toe&nen , uweci znijne zooveel gewigtiger fiuactien te aan*- vaarden. De inrigting, waarvan het bestAiur nu aan mij i% opgedragen, behoort voorzeker tot die waarop onze Hoogeachool irotsoh mag zijn : (die voortrefPelijkheid beeft ons anatomisdb Kabinet zoowel aan ide verdiensteii te danken van mijnen diep betreurden voorganger als aan de onbekrom- pene wijze, waarop doorusteeds in de behoeften dier inrigting werd voor- eien : zcHidOT kracbtige aiaterieie ondersteuning tocfa is voor eene iarigting ftls de onze geen bloei te verwachten. Ook in dit opzigt echJter boeaemt het v0m :aUeeo vao de U alleo bekeode verzameling //da Duizend eo eene Naobt" te sprekeo , bijoa aUe yerkalesa drageo den stempel van deo tijd des laatnten verteUera. Het as oiet de tyd (vao Haroen .ar-Basjied of Mamoen^ dieo meu iu die yerhaleo overdeae kfaaUefen geschilderd viodt; bebaJve dao oaam en ;hier of daar een enkajen trek iva» de vectelUng^ faebhen ^y wlstrekt gi^en betiekkJQg op beo; de 30Q»atachappelijke itaeataod, de .«aedeo eo gefaruikeo« de deokwijze eo le^ vensbesefaouwiQg is door deo geheeleo faoodfll heeo die wo dcoi tiid HEDEVOERINa. 131 der Aegjptische Mamloekeii-YDrsten mt de 16* eeuw, toea cij te bodi gesteld ztjD. Dtee litterataur. k zeer uitgebreid. Tot haar beboort een reeks van tut* aemende gescbnften, die tich teai doel stellen allea mede te deelen wat eeo welopgeyoed meoach moet weten om eich goed in de maatschappgi te kmroeD bewegen. Gewoonlijk tijn eij ingedeeld , 't zij naar de verschilleBde deogden of ondeugden, 'tzij naar de verscheidene godsdienatige en maat* ichappeltjke , groote en kldine plichten, dw de menach te vervallen be^» 'taij naor de onderacheidene middelen ter veraangenaming des levens; of wel een enkel onderdeei wordt in de grootst mogelijke uitvoerigheid be- handeld^ In den r^el gaat vooraf wat de profeet en de groote mannen van den laiam of van den ouden tijd over het onderwerp hebbra g^zegdi een verzameling vaa spreuken en kernachtige woorden , dan volgt een paieU Mioer van kleinere en grootere gedichten over hetzelfde thema, ed eindelijk een reeks vaa anecdoten en vertellingen ^ die dikwijls een zeer onderhou- dende en boeieode lectuur verschaffsn en somiijds belangrijke bijzonderhe** den bevatten, die men in de zuiver historische werken mist en die voor den beoefenaar der geschiedenis van groote waarde zijn. Eindelijk behoort tot haar de historische roman , zoowei de idylUsche be- handeliDg der geschiedenis om» door het voorbeeld van den ouden tijd, godsdienstijver » moed en vertrouwen in te boezemen^ die vooral in den tijd der kmistochten ontstond, als de ridderroman^ waarin de liefde en heldendaden van den Arabischen vrijbuiter beschreven worden en waaitan de bekende roman van Antar een der beste voorbeelden is. Maar het wordt tijd om verder te gaan. Wij kunnen uit de geschriflien der Arabieren nog veei positieve kennis vergaderen. Niet dat ik zou wii- len beweren , dat onze medici , botanici , zoologen , mathematici en astrono- men moeten ter schole gaan bij de Arabieren, die integendeel in weten* sohappelijkheid bij hen zeer ver ten achteren staan. Hoogstens zou de medicns eenig voordeel kunnen trekken uit hunne waameming van sommige ziektra en hnnne behandeling der patienten , inzoover die op ervaring en niet op valscbe theorien steunt; de botanicas zou misschien eenige hem nog weinig <^ in 't geheei niet bekende planten leeren kennen en over de practiaobe aanwending van verschillende piantaardige voortbrengselen een 17* 132 H. J. DE 60EJE enkelen nuttigen wenk ontvangen , evenals de zooloog omtrent eenige dier- Boorten, die zij beter gelegenheid hadden te bestudeeren dan wij; de ma- thematicus zou er wellicht in de wijze van demonstreeren bij sommige vraagstukken eene voor hem belangrijke afwijking van zijne methode vin- den; de astronoom zou waarschijnlijk met hunne waamemingen van eclip- sen, kometen» constellatien eenig niet onbelangrijk resultaat kunnen ver- krijgen, en in allen gevaile de technologie van zijn vak leeren verstaan. Maar dit alles is nog ongenoegzaam om eene beoefening der Arabische wetenschappelijke litteratuur, bij de groote moeilijkheid daaraan verbonden, raadzaam te maken. Doch wij mogen niet vergeten dat het voornamelgk de Arabieren geweest zijn, door welke de wetenschappelijke kennis der ouden aan de scholen der herleving is medegedeeld. In de tweede eeuw van den Islam, in den bloeitijd van het khalifaat, maakte zich een onver- zadelijke lust naar kennis en wetenschap meester van de beheerschers der halve wereld. De geheele philosophische litteratuur der ouden en ten deele die der Indiers ving aan met een weergaloozen ijver beoefend te worden. Tal van dikwijls onberispelijke vertalingen rusten in onze bibliotheken ^ waaronder eenige van welke het oorspronkelijk verloren is. Op dezen grond- slag bouwden de Arabische geleerden voort, en het zijn vooral hunne geschriften, die tot eene verheffing van de beoefening der wetenschap in Europa den stoot hebben gegeven. De eerste Arabische boeken, die in het Latijn vertaald werden, de eerste, die in druk verschenen, behooren bijna uitsluitend tot dezen tak der letterkunde. En bij den aanvang van de beoefening der Arabische taal aan de Europeesche universiteiten in het einde der 16'' en het begin der 17"^ eeuw> was de aandacht hoofdzakelijk op deze werken gevestigd. Daardoor telde Erpenius onder zijne leeriingen verscbeidene medici en mathemutici , cd is het grootste deel der handschrif- ten door zijn leerling Golius verzameld en door de Curatoren dezer hooge- school aangekochty van medischen, malhematischen en astronomischen inhoud. Van de bespiegelende wijsbegeerte bij de Arabieren kan men hetzelfde zeggen als van de vakken der zoogenaamde philosophia naturalis. De beschuldiging, dat zij geen stap verder zouden gekomen zijn dan Aris* toteles en de Neo-PIatonici , is volgens het oordeel van deskundigen onwaar. Integendeel zij hebben hetgeen zij van de Grieken geleerd hadden, op REDEVOERING. 133 huDDe eigeDaardige wijze verder oDtwikkeld. VaD geeD dezer vakkeD kaD meD de geschiedeDis schrijveD zoDder eCDe Dauwgezette waardeeriDg vaD hetgeeD de ArabiereD ods hebbeD achtergelateD. Ditzelfde geldt eveDzeer vaD haDdel, iDdustrie en schooDe kuDstcD, met name muziek eu architectuur, maar iuzoDderheid vaD de wereldgeschie- deDis. De middeleeuweD kaD mcD Diet daD zeer oDvoIIedig leereu kcDDCD zoDder de hulp der Arabische litteratuur. Voor de Oostersche geschiedeuis vaD dicD tijd heeft mcD bijkaDS geeo aDdere broDDCD; doch ook voor die laDdeD, zooals SpaDJe en Sicilie^ voor welker geschiedeois wij Europeesche geschrifteu kuDDCD raadpIegcD, is de kcDDis der Arabische boekcD ODODt- beerlijk. Ed dit geeD oppervlakkige keDDisDemiDg a la CoDde, maar zulk eeu diepe en Dauwgezette studie als door de voorgaugers der Leidsche Oostersche school tot du toe is gepredikt en tcD groDdslag gelegd. Doch met de positieve kcDDis, die wij uit Arabische werkeu kuDDCD verkrijgeD, bedoelde ik iets aDders. Het oDtzetteDd groote rijk door de ArabiereD gesticht koD als politieke ecDbeid gecD eeuweu dureu. Eeue werkelijke fusie vaD al de verschilleDde voIkeD door de veroveriDg oDder eeDCD schepter verecDigd^ was ODdeDkbaar cd is ook Dimmer beproefd. LaDgzamerhaDd herDamcD dezcD, het ecD voor, het aDder Da, ecDe miD of meer ODafhaDkelijke stelliDg, eerst ODder Arabische regcDteD, daarDa oDder vorstcD vaD DatioDale afkomst. Doch iD eeD ziD had de fusie plaats gehad. Alle of bijua alle ODderdaDCD vaD het khalifaat wareD Moslims gewordcD, de Arabische taal werd vaD dcD AtlaDtischea OceaaD af tot ChiDa toe cd vaa het laDd der Negers tot iD Siberie verstaaD. Daardoor was gecD Arabier, gecD Moslim. vreemdeliDg iD eeDig deel vaD het ODme- telijk gebied. ZiJD godsdieDst en zijDe taal strekteD hem tot het uitue- meDdste paspoort, dat ooit reiziger zou kuDDCD verlaDgeD. Uit alle laDdeu der MosliDusche wereld stroomdcD ieder jaar tahrijke scharcD Daar het gemeeDschappelijk heiligdom, heerlijke gelegeDheid voor deD toekomstigcD reiziger om tot iD de verst verwijderde strekcD betrekkiDgcD aaD te kDOO- peD of reisgezelschap te viudeD. Zoowel voor dcD pelgrimstocht als voor het geregeld postverkeer tusscheo de hoofdstad eu de proviDcieD, dat zich nog eeuweu voortzette ook uadat zij iD wezcDlijkheid oDafhaDkelijk warcD gewordeD'/ wareD overal heerwegCD aaDgelegd» die goed werdcD oDderhou- 134 M. J. DE 60t;Jt detr. Wat eeti tmrh veld voor den Arabier, bandekar in Kijn hart ev^nali Btl zijne Semietische hroederen, die door het volbrengen van eijd g(Kls«- dienstplicht , den tocht naar Mekka, reeds smaak in het reizen had ge^' kregen! De handel verhief zich in de tvireede etl volgende eeuwen der Hidsjra tot eene hoogte, die Ktj nooit vroeger bereikt had. Een reeks vaa fiactortjen verbond Spanje en West-Africa aan het verre Oosten, a»n Chin^ en de eilanden van Obst-Indie. De Russische petterijen vonden hafen weg langs Wolga en Kaspische zee rechtstreeks naar Bagdad; de producten van Nigritie kwamen langs verschillende wegen op de Noord-Afrikaafische markten om van daar de reis oostwaarts te aanvaarden. Een levendigver- keei^ bestond vooral door bemiddeling der Joden tuBschen het laiid def Franken en 't Byzantijnsche rijk en de zeehavens van Noord-AfHca m Syrie. Voeg daarbij, dat de bloei der hoogescholen , in 't cetitrum vttil het groote gebied van heinde en \et jeugdige geleerden aantrok, dat de Spanjaard en TransoxaniSr op dezelfde schoolbank te Bagdad onderricht ontvingen, om dan weder in de verstafgelegen provincien schoien te stich- teH, wier roem op hare beurt van alle kanten leerlingen tot zich trok; dafi kan men zich een denkbeeld vormen van den omvang des verkeers, vaa het levenen de beweging in de Moslimische wereld. Reeds spoedig ont^ stond daaruit eene rijke geographische litteratuur. Beschrijvingen der heer*» wegen met al de pleisterpiaatsen , ten dienste van het postwezen; berich» ten over de voortbrengselen der landen, de industrie en haindel der steden, met vermelding der verschillende handelswegen tien beboeve der koopiie- den; opgaven van den rijkdom der gewesten en van de verschillende be- lastingen voor de ontvangers en schatters; verhalen over ai het vreemde en merkwaardige in de vreemde landen; tafereelen van den poiitieken en teligieusen of wel.van den wetenschappelijken toestand in de onderscheidene deelen des rijks; eindelijk beschrijvingen van de reizen voor handel of we* tenschap ondernomen; ziedaar den hoofdinhoud van dezen rijken en ge- wichtigen tak der Arabische letterkunde, waarvan wel veel is verloren ge- gaan , doch waarvan wij nog verscheidene der voornaamste werken bezitten. Zou het noodig zijn , M. T. , na het gezegde nog toe te lichten , wat voor ons uit die boeken te Iea*en is? Van hoeveel nut de kennis, die de Ara'- bieren van Noord-Africa, van de Sahara en het land der Negers hadden, «iEDEyOERlNG. 136 .voor de Eivopaescha raizigers reedB geweest is en nog is? Welkea steun bwne ervariog ^al kunnen geven, als Europa zijn besohavenden invloed tot diep in A^ie en Afrioa sal villen doen doordringenP Yan geheel wdereq aiurd is het punt, waaropik thans de aandacbt wensch t^ vQ^tigen. De verwapt^chap tueschen de verschillende Semietische talen i9 zoo innig en fm in 't oog loopend , dat men reeds eeuwen voordat men (^p het denkbeeld van vergelijking der Indogermaansche talen was geko- man, bij de beoefenuig der Semietische, met name van het Hebreeuwsch, d^ hulp der znstertajien heeft ingeroepen. Een grondige kennis van het Arabiscb is be^taanbaar zonder voorafgaande beoefening der andere talen. Hier hebbeQ wij eepe rijke letterkunde, overvloed van voorapbeid door de Arabisqhe philologQn, eene doorloopende traditie, die wij in staat zijB bslken^ aau de bron te verfrisschen , daar de taal nog leeft. Hier hebben Wjy de hulp der verwante talen sleohts rechtetreeks noodig, om een enke| verouderd woord io een pud gedioht volkomener te ieeren verstaan, dan w]\j uit de omsQbrijving der scholiasteQ vermogen; of om die woorden en uitdrukkingeo te verklaren. die van het noorden door de Joden, van het zuiden dopr de Aethiopiers, van het oosten door de Arameers in de taal zijq ingevoerd, Maar overigens/ eveaals men een uitstekend kenner der Grieksche taal kan zijn, zonder S^nakriet, Gothisoh en Latijn, is ook de kennis vau het Arabiscfa onaf hankelijk van die der andere Semietische talen. Ppcb gebeQl anders is het geval met de laatstgenoemde. Van de hoogst* waaraqh^jnUjk eenmaal uitgebreide litteratuur der Israalieten, hebben wij nlechts een klein getal geschrtften over , vol van duisterheden , van anaS Uyofieya , voor welke binnen het gebied der taal zelve geene verklaring meer te vinden is. Wel zijn wij niet zonder eene traditie ; wij hebben de oa/de vertalingen, en de Joodsche geschriften vau lateren tijd bewijzen (aenigen goeden dienst. Maar de oirerlevering is in zeer vele gevallen niet ^rloopmd; de vertolingen bevatten bewijzen in overvloed, dat men, toen zij vervaardigd werden, vele woorden niet meer verstond en gedwon- gen was naar de beteekenis te raden. De verklaringen der Joodsche ge* leerden zijn dikwijls de vrucht van apitsvondigheid en missen elken solieden grondslag. Hier is de hulp d«r v^wante talen, en wel in de eerste plaats Yfui de Arabiachie» als ver de rijkste, onontbeeriijk. Dit hebben reeds de 136 H. J. DE 60EJE Joodsche taalbeoefeDaars der 10« en 11« eeuw begrepen, dit werd door de geleerden onzer hoogescbolen in de 17e eeuw steeds in het oog gehouden, en in de volgende eeuw door onzen Albert Schuitens en zijne leerlingen tot overdrijvens toe uitgebreid. Het Hebreeuwsche lexicon heeft daardoor veel gewonnen, maar aan cl^n anderen kant ook veel verkeerds en veel ballast opgenomen. Het beginsel van de school van Schultens was deug- delijk, hare methode niet eveneens. Men miste vaste regelen omtrent den vorin , waarin zich hetzelfde woord in de verschillende talen moest vertoo- nen, en vergeleek daardoor soms oorspronkelijk onderscheidene vormen; maar bovendien ontbrak te dikwijls een voorafgaand nauwkeurig onderzoek naar de grondbeteekenis van het woord» zoodat men eene afgeleide betee- kenis als 't grondbegrip van den wortel aanmerkte, en hieruit door rede- neering die verklaring van het Hebreeuwsche woord uitspon , die scheen te passen, maar in werkelijkheid de bedoeling des schrijvers niet teruggaf. Nu was Albert Schultens zelf met eene vrij goede kennis der Arabische taal toegerust, maar onder zijne navolgers was menigeen, die nauwelijks genoeg wist om in 't Arabische woordenboek te bladeren en er het cor- respondeerende woord in op te zoeken, waarbij hij herhaalde malen mis- tastte en verklaringen te berde bracht even ongegrond als onwaarschijnlijk , terwijl hij immer van het beginsel uitging, dat de eerst opgegeven betee- kenis bij Golius ook de oorspronkelijkste beteekenis van het woord was. Daarom is er in dit opzicht nog veel te doen overig, en het uitgangspunt moet zijn de verbetering van het Arabische lexicon door eene kritische schifting van oorspronkelijke en afgeleide beteekenis, waartoe in het reeds gedeeltelijk verschenen woordenboek van Lane een groote schrede voor- waarts gedaan is. Doch behalve het groote nut , dat men voor de kennis der Hebreeuwsche taal uit de beoefening der Arabische kan trekken, is de bestudeering vau het huiselijk en maatschappelijk leven der Arabieren, van Bedouinen en stedelingen, de kenfils van hun karakter en hunne denkwijze, onmisbaar voor hem die tracht zich een beeld van het oude Israel te vormen. Voor- dat Israel zich in Kanaan vestigde, leidde het een zwervend leven, waar- van, behalve de overlevering , nog vele sporen in taal, zeden en gebruiken over zijn. Willen we ons het volk in dien tijd voorstellen, wij moeten REDEVOERING. 137 het leven der Arabische herderstammen beschouwen, waarmede dat van Israel niet dan gelijkvormig kan geweest zijn. Voor den overgang van dezen toestand tot dien van vaste woonplaatsen en akkerbouw , de vorming van een volk uit de samenkoppeling van stammen, de vestiging en uit- breiding van den Israelietischen staat, voor dat alles vinden wij treffende analogien in de ontwikkelingsgeschiedenis van Islam en Wahhabisme. Dikwijls is het ons, alsof de geschiedenis der Arabieren slechts de repro- dactie en voortzetting is van die van Israel; wij kunnen ons Saul en David denken in de oude hoofdstad der Wahhabieten; Ibrahiem Pasja mocht Salmanassar of Sanherib heeten; terwijl de oude vorst, die thans regeert en in vroegere jaren met zijne ijveraars rondging om tabak en afgoderij te bestrijden en allen eeredienst uit te roeien, die verschilde van den streng-Wahhabietischen , ons levendig aan Josia herinnert^ die alle verfoeiselen wegdeed uit de landpalen der kinderen Israels. Ik mag hier niet langer bij stilstaan, want er zijn nog twee voomame punten ter bespreking over. De beoefening der Arabische letterkunde heeft vooral in onzen tijd eene bijzondere belangrijkheid voor den theoloog en voor den jurist. De Islam bekleedt in de rij der godsdiensten eene zeer gewichtige plaats. Van geen enkelen godsdienst kunnen wij den oorsprong, de ontwikkeling , de verbreiding beter leeren kennen dan van dezen; van geen godsdienststichter is de persoonlijkheid juister te schilde? ren dan van Mohammed. Bijna nergens hebben wij meer gegevens dan hier om de verschillende invloeden te doorgronden, waaraan de leer des profeten van den aanvang af was blootgesteld , de worstelingen , die zij eerst tegen oud- Arabische , Joodsche, Ghristelijke en oud-Perzische begrip- pen had te voeren^ later tegen de philosophen en theosophen, en de ver- vormingen , die zij tdn gevolge daarvan onderging. Er is bouwstof ge- noeg om de geschiedenis der Mohammedaansche kerk met bijna even veel uitvoerigheid te beschrijven als die der Christelijke en dikwijls zal men merkwaardige overeenkomst tusschen beide vinden. De Islam heeft zijn rol nog lang niet uitgespeeld; talloos zijn zijne volgelingen en nog groeit het aantal geloovigen ieder jaar aan; alles leidt ons tot het vermoeden, dat in betrekkelijk korten tijd de geheele bevolking van Africa den Islam zal omhelsd hebben. Wat een terrein voor den beoefenaar der jeugdige , 18 188 M. J. QE GQEJE maar aich krachkig QDtwikkebDde wetenschap, die 9kh ten dbel atelt om dDor waarDemiDg en vergelijking vaD alle godadienBtvotmeii eoi godtdieQr «tige verschiJDselen het wezeD em den oorsproDg van deo godadieDsfc fee leeren keDoeDl Het is waar, niet ieder die aich dit tea doe\ stek, be^ hoefk zelf elken godsdienBtvorm tot m de klein&te bijaonderhaden hestui- deerd te kebben , hij zal zich voor vele met de resultaten vaa aDderer nasporingen moeten vergenoegen; maar bij de verdeeliDg van den avheid aallm ook aan dezen nog nauwelijks ontgoDDen akker bebottwers moetea worden toegewezem. Stapels boeken, nog bijna oiet door Euoopeesche oogeD iDgezieD, liggeD hen te wachtea; hoDderdeD verschijnseleD op^ dit gebied behoevcD bun onderzoek ra. huDne verklariDg^ VaD den pbiJ^doog CD dea hietoFicua mag men hier Diets hopcD dan dat zij den weg Daar de miJDCD begaaobaar cd gemakkelijk zulleu tnakeu. De exploitatie s^I de taak blijven vaD deD beoefeDaar der godsdieDstweteDschap. EveDeens is bet gelegen met de wetenschap, die bij de Moslima zooals hij elke zoogenaamd theoeratisohe wetgeving, hand aaa hand gaat met de theologie« Dat het voqr den reohtsgeleefde* en djen stoathuishaudkundige niet anders daa belangrijk kan sija nai te gaan hoe de Moslimbche &kih zijn teak begrijpt , naar welke begiuselen de kadhi zich bij a^ne uitsprakra laat leiden^ welke de denkbeeldea der Moslima aijn omtvent den: staat en aijne inriohting, omtrent de verpliohting van vorst ea onderdaan^ uit welk oogpunt zij de heffing van belastingen beschouwen, welke de leidende gedachten geweest zijn bij de samensteliiDg van het strafwelboek , hoe eindeUjk heb geheele raderwerk van den MosliiDisehen staa6 georganiaeerd was, dit alles zal wel geep betoog behoevenv Dooh er i& meer. In een land van Europa is deze wetgeving nqg de heersohende. 1h landen onder Europeesohe opperheerschappij staande heeft nj d)i' geheele maatschappij doordeoDgeo. Zoowel in onze Oost^Iadische bezttitingen ala in Algerie is de kennis van het Mobamn>edaansch recht onontbeeriijk voor den ambte-» naar , indien' bij geen gevaar wil loopen zich telkens. aan wiUekoiiff en tiranpie schulddg te maken. En deze kenols^ ia niet te verwenvea zonder eene gsondige beoefening der Arabisobe taal Bipa Hh juiidisohe werhen liggen nog onuitgegeven in onae bibliotheken , vsjd slechtBi weiBige bestaan vertalingen , en een enhele uitgoKonderdi, lateo deze veei te wenscheBi over. &SDSVOERING. 189 Voor de behandeling van de onderwerpen boven (^genoemd ia er boawstof in overvloed, maar zijn er nog zeer weinig boawiieden. De heerschappij der Arabieren heeft zich eenmaal wijd over Asie ea Africa uitgebreid en overal is door hen . met den Islam de Arabische taal ingevoerd , deels als heilige taal en taal der geleerden » deels ook , waar het Arabisch element overheerschend is geworden, ais volkstaaL Syriei een groot deel van Mesopotamie, Egypte en voor een deel Nubie, bijna geheel Noord-Africa, hebben de eigene taal tegen de Arabische verwisseld. In de provineien, waar de landstaal zich heeft staande gehoudeni zijn massa'8 Arabische woorden opgenomen. Het Perzische en het Turksche iexicoa bestaan bijoa voor de helft uit woorden aan deze taal oatleeod , 't Maleisch bevat in zijn woordenschat misschien voor een vierde of vijfde deel Ara*- bische termen. AI deze talen hebben het Arabische alphabet aangenomen , dikwijls tot hare niet *geringe schade en stellig tot bemoeilijking van dea leerling. Des te noodiger is de hulp en toelichting der Arabische philo* logie. Eindelijk in het land, waaruit de benden en horden zijn voortge* komen, die eenmaal de halve wereld overstroomden , in Arabie zelf heeft de taal zich in al haar frischheid, volheid en sierlijkheid gehaadhaafd. Ea bet volk , dat die taal spreekt , is nog kraohtig en vol jeugdige energie^ De uitbreiding en sterke centralisatie «an het rijk der Wahhabis, de toe- nemende macht van ' de sedentaire bevolking ten koste van de streng be- teugelde Bedouinen, de herleving van landbouw, handel en industriei de Oprichting van scholen en moskeeen, alles noopt ons te gelooven dat de bevolking van Centraal-Arabie eene toekomst heeft, mi^schien wel bestemd is op een deel der puinhoopen van het Turksche rijk een Arabisch konink- rijk te vestigen. En wie weet of niet eerlang de handelsgeest^ die aaa de Semietische volken boven alle andere eigen schijot^ in hen gebeel zal ontwaken en hen zal doen medeworstelen om de heidrechappij der twee zeeenP Wanneer de landengte van Suez doorgraven is, loopt de handels- weg tusschen twee landen door, waarvan de bevolking Arabisch is evenals de taal. De door de natuur zoo rijk bedeelde kustlanden van Noord-Africa zallen niet ten allen tijde aan anarchie of vreemde overheersching ten prooi blijven. Europa werkt zelf mede tot hunne verheffing. De berleving vaa de sttidie der oud-Arabische tetterkunde in het Oosten gaat gepaard met 18» 140 M. J. OE 60EJE eene bekendmaking en verklaring van EaropeeBcbe toestanden en instellin- gen. Te Boelaki te Bairoet, te Algiers worden jaarlijks verscheidene boe- ken in de Arabische taal gedrukt, deels producten der letterkunde uit den khaliefentijd , deels vertalingen van Europeesche werken, deels nieuwe geschriften, die meest ten doel hebben de Europeesche beschaving en wetenschap bekend te maken, soms reisbeschrijvingen door Arabieren, die Europa bezocht hebben. De Arabische courant, die te Bairoet uitkomt^ geeft uittreksels uit Europeesche bladen, bevat verklaringen van Europee- sche werktuigen en ondernemingen en scbenkt als feuilleton een Arabisch geschrift uit den ouden tijd. De Wahhabieten zijn niet geheei van deze beweging uitgesloten. De kunst van lezen en scbrijven is in Centraal- Arabie algemeen verbreid^ terwijl de huisvaders verplicht zijn voor het onderwijs hunner kinderen zorg te dragen. Boeken zijn wel niet me- nigvuldig, maar toch zijn zelfs uitgebreide verzamelingen geen zeld- zaamheid. Burckhardt verhaalt dat de koninklijke bibliotheek te Deraja, de later door Ibrahiem Pasja verwoeste hoofdstad, zonder twijfel de aller- rijkste was aan Arabische handschriften van historiscben inhoud. Palgrave vond bibliotheken in verscheidene huizeu van particulieren. En de boeken te Boelak en te Baiioet gedrukt vinden reeds hun weg naar het bin- nenland. Doch hetzij men al of niet gelooft aan eene toekomstige kracbtsontwik- keling van de Arabische natie, de belangrijkbeid van de beoefening hunner taal blijft bestaan. Geen taal der wereld^ zelfs de Engelscbe niet, wordt door zulk een menschental gesproken of verstaan als deze. Willen wij ons tot de Arabisch sprekende volken in betrekking stellen , hetzij om hun de weldaden onzer bescbaving te brengen, hetzij om partij te trekken van de hulpbronnen hunner landen voor onzen handel en onze nijverheid , wij zullen de kennis hunner taal niet kunnen ontberen. Uet zou mij leed doen « M. T. , indien mijne rede op U den indruk gemaakt heeft eener oratio pro domo, waarbij de argumeuten van alle kanten met moeite bijeengezocht zijn. Veel liever zou mij een verwijt REDEYOERING. 141 wezeOj dat ik eene stelling ler verdediging heb geDomen, die baast geen bewijs behoefde , of dat ik lang niet alles gezegd heb , wat over het onder- werp te zeggen was. Trouwens het lag niet in mijne bedoeling dit uit te putten; ik wilde slechts wijzen op het veelzijdige nut aan de beoefe- ning der Arabische taal verbonden, in de hoop daardoor uwe belangstel- ling in dat vak te verhoogen of die op te wekken, waar zij mocht ont- broken hebben. Belangstelling , het is op deze plaats meer gezegd , is voor den bloei eener wetenschap noodig als licht en lucht voor de plant. Zij is het , die haar beoefenaars verwekt , zij sterkt en steunt hen later in hunnen arbeid. Mocht ik haar voor deze studien niet te vergeefs gevraagd hebben, ik zou mij zeer gelukkig rekenen. Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer Hoogeschool! Aan uwe welwillende aanbeveling ben ik de vereerende benoeming ver- schuldigd, die mij in staat stelt mij geheel aan mijne geliefkoosde studien te wijden. Ik betuig U daarvoor mijn eerbiedigen en innigen dank. Wel moet ik U bekennen» dat er met mijne vreugde een ander gevoel gepaard gaat, dat haar tempert en soms overschaduwt : het gevoel van zwakheid tegenover den schoonen werkkring, die zich voor mij opent, de vrees voor tekortkoming tegenover de eischen , die men mij zal kunnen stellen. Maar dan ook weer herleeft mijn moed, als ik bedenk, dat ik zal arbeiden onder uwe oogen, dit is, onder de oogen der verschoonendste toegevend- heid zelve, en dat gij van mij niets zult verwachten dan eene ijvere plichts- betrachting, terwijl ik van mijzelven overtuigd ben, dat het mij aan ijver nimmer zal ontbreken. Gij hebt gehoord, hoe groot ik mij den omvang voorstel van het vak mijner studie; het programma mijner werkzaamheden zal daarvan slechts een deel kunnen omvatten. Doch op den voorgrond zal blijven staan^ wat steeds aan deze Oostersche school den voorrang heeft bekleed, eene strenge taalbeoefening , als de onmisbare grondslag van alle litterarische en historische wetenschap. Door dien beproefden weg te volgen hoop ik mijn kans te vermeerderen op uwe goedkeuring, wier verwerving steeds een mijner hoogste wenschen zal zijn. 142 M. J. DE 60EJB Hooggeleerde Heeren Profesaoren! Hoezeer beb ik tegen dit MgenUik opge^ien, waarop ik U voor het eerst als miJDe ambtgenooteo mag be*^ groetenl Want ik ben 't mij wel bewust, welk eeo afstand mij van U ^cheidt, onder wie ik vele mijner leerraeesters , onder wie ik zelfs nog de» eetwaardrgen leermeester mijns vaders mag tellen ! In talenten , kennis m ervaring staat gij zoo verre boven mij ; de naleztng van velen Uwet i» beter dan raijn geheele oogst. Des te innig«r voei ik mij aan U veipticht Toor de hartelijkbeid , waarmede gij mij in uw midden hebt ontvangen, des te hooger waardeer ik de vriendschappelijke hand mij over de klove toegereikt. Doch niet van raijne benoeming dateert de onbegrensde hoog- achting, de warme toegenegenheid , die ik voor velen Uwer gevoel. In d« twaalf jaren, die er liggen tusschen dezen dag en dien, waarop ik als student aan deze hoogeschool werd ingeschreven , heb ik zooveel goeds van uwe handen ontvangen, als levenslange erkentelijkheid niet zal kunnen beantwoorden. Wat heb ik niet aan U te danken , waarde Q. C. B. Surin- gar, dien ik liefheb zooals een zoon zijn vader bemint! WataanU, Cobet, wiens bezielende woorden in mij den eersten lust tot studie deden ont« waken, waartoe zij mij tevens den weg wezen! Hoeveel ben ik U niet verschuldigd , de Vries, voor uw voortrefFelijk onderwijs, dat ik in mijne betrekkiDg tot de lagere school zoo heb leeren schatten, maar bovenal voor uwen echt vriendschappelijken omgang, voor den moed, dien gij Hiij steeds wist in te spreken, voor uwen welmeeneuden en goeden raad! Een vs^oord van dank heb ik ook aan U , Rutgers , te zeggen , wiens naam in mijne herinnering zoo nauw verbonden is aan den mij steeds dierbaren naam van JuynboII, daar ik van U beiden de eerste leiding ontving in de studievakken mijner keuze. En zou ik ooit uwen zoo aangenamen en dut- tigen omgang vergeten, Fruin, of uwe warme belangstelling in mij en mijne studien ? Ja , waar zou ik eindigen , als ik ellen Uwer wilde opnoe- men, aan wie ik mij verplicht gevoel? Maar aan niemand heb ik dat te zeggen, wat mij voor U, waardste Dozy, op het harte ligt. Ik weet het, dat deze dag ook voor U een feestdag is, dat gij raijne benoeming tot deze betrekking gewenscht hebt, dat ik het vooral aan uwe voorspraak te danken heb, dat de aandacht van H.H. Curatoren zic^ op mij vestigde*.' Ik ben er trotsch op, want sbree-^ REOEVOERING. 143 teader voldoeDuig ken ik oiet dao uwe goedkeuring, Doch bet is Blechts een kiein deel vau het vele^ dat ik aan U verschuldigd ben. Of meent gij dat ik ooit die uren zal vergeten op uwe stadeerkamer doorgebracht ? ooit uwe lea^en , uwe raadgevingen , uw voorbeeld P ooit uwen echt hamar nen en vriendschappelijken omgang? Het is mijn roem, uw leerling en ixw vriend te heeten , blijf mij als soodanig beschouwen. Gtj weet beter dan iemAPd waar ik raad en hulp behoef , laat het mij aau uwe leiding en uwen steun ook voortaan niet ontbreken , nu gij mij tot nwen medearbeider lievorderd en mij een deel uwer werkzaamheden hebt toevertrouwd. Ik heb beboefte een enkel woord tot U, de J II, die lovis VII^^IX. Veteres membranas. Latinas cum proveotioribtt& traotabit', die Martia», IL— IV. IL. K-&fiK* Grammaticam Sanscritam docebit, die Satarni^ Xv_XII. Carmina Indiea selecta cnm proveotiortbtis leget, di&Lunae bora vespertina, .VI — VIII. Zend-Aimtam intei^retabitur horisauditoribus oommodis. Grammaticam comparatam tradet , diebus Mercurii et Veneris^ III. H. I. DE 60EJE, Prof. extmord., literas Arabicas, Chaldaicas et Syriacas docebit , post orationem habitam , die lovis , I et II , et die Vonefia, II. P. O. VAN DER cmJS, titulo Pi^ofessoris extraordinarii omatus. Numismaticam universalem docebit, diebus et horis, qui audi- toribus convenient. FACULTAS MBDICA. G. C. B. SUEINGAR Tberapiam generalem docebit, diebtts.Martts. et lovis, XII. PhaGmacognosin et naturalem remediorum historiam , diehin> Lunae, Mercurii etvVeneris, XII. Therapeckticum ronedioram usum indicahit, diebuBiMeccurii» et Veneris, . IX. Doctrinam morbomim singularium tradet, diebiisi Lunae^ Martis et lovis, IK. Praxin^. medicam ad^ lectulos. aegrotantium ntoderabitiur;, di» • bus .singulis, •... X. »ERI:E8 LEGTJOJVDjM. l»i F. w. KRUSfiER , ThedriaBi •diBoiplJiifhe £!hirttrgiQae .expone^^ diebas Lunae, Mercurii et Veneris, « -. ^ .. ibora II. EzeroitatiiMibas cIiBieiB dn Nofie«oimo acadaBiioo babtndifi tacabit^ qttdtidie, <...... *.•• . I. Collegio oasttall, qaoitidtci, ^ . . XII. Docthoain xde ;nx)rbis ocubriuftie^ponat, die Saturlu, II. Medicinam forensem, diebufi Martis «et lovis, .^ ...... . II. A. E. SIMON THOMAS Tbeoriam artis obstetriciae exponet, diebus Martis, lovis et Saturni, VIII. Exercitationibus clinicis, ^in Nosodonrit) academico habendis, vacabit quotidie, IX. Doctrinam QpomtioBiim *ttadet., et Opecationibiifi obstetyicus^ tuni in pelfi faaiicia , ium lin cadaveie institaeDdJfl^ prateiit , . i die Mercurii, ^ 11. GynaeiBoiogifie et iO^Fiiaeo^athologiae iseieeta iradet , die Luttae , 1 1. Fraxin obstetriciam , tum in Nosocomio academiM^ )tlimiMi Pojjieliuick) iebsletrioio., qooties sttcesae (etit, aiodembilar. I. C. G. EVSBS JBaAhologiam docebit, diebtts iLuiiae^ .Meiparii et Veneris , - , , . h Exercitationibus clinicis,.in Nosocomio habendis praeerit^ die Saturni, .. .. X, diebus Lunae, Martis, Mereasii, lovis «t VisneriB, . .. XI. Collegio casuali, die.Iovis, XI, et idie ^Safamiv, . .. >. * XI — II. Praxin medicam in policlinico moderabitur. A. HEYNSIU8 £bjBHibs^m.,«xpei]ineaiis'et<^^^ JcOpicis illustratam, dcosUt, diebtts Lunae , Martis , Mercuriiy lovis et Veneris,, ^ X. Exer6itM6)pcac<»ri6,'expermientis et indagatiombusphrpisiDloglcis in laboratorio physiolcgieo^ qootidie ipraeerit I. A. BOOOi^RD, (firof. ntnocd. , ^anatomiam pithologieamtjdoodbit, die lovis, * . * . ^ . . ^ II**^V. Anatomen generalem, dQDovnstMtiMibasrmicrosoopicisuIlQiMra* tamt, (eaponet, .die Venetii, •• • *• s. .*•.'••• • II^IV. 152 SBRIE8 LBGTIONUM. Exercitiis practicis in Mioxisoopii* asa pnieerit , horis audito- ribus commodiB. T. ZAAIIEB, Prof. extraord., Anatomiam specialem et practicam docebit , diebus Lunae , Martis , Mercurii , lovia et Veneris , . . hora IX. Methodum secandi cadavera, quotidie, hibemo tempore. Operationes chirurgicas demonstrabunt F. W. KRIEOBB et T. ZAAIJER, horis deinde indicandia. FACULTAS lURIDICA. H. GOCK provectae aetatis causa a scholis habendis oessabit. L DE WAL Iu8 Mercatorium tractabit, diebus Lunae, Martia et Mercurii, IX. Encyclopaediam et Methodoiogiam lurisprudentiae ezponet, iisdem diebus, X. Iu8 Criminale interpretabitur , diebus lovis , Veneris et Satumi, IX. Legem ludiciorum Criminaiium tradet^ iisdem diebus, ... X. 8. VISSERING Statisticam Patriae explicabit, diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. Historiam Europae diplomaticam , iisdem diebus^ I. Oeconomiam politicam, die lovis, Xletl. et die Veneris, XI. Disputandi exercitia moderabitur, diebus et horis auditoribus commodis. B. T. H. P. L. A. VAN BONGVAL FAURB Iu8 Civile hodiemum in- terpretabitur , diebus Lunae, Martis et Mercurii, XII, et die Veneris, I. Legem ludiciorum privatorum, additis ezercitationibus foren- sibus, diebus Lunae, Martis et Mercurii, X. I.:e. GOUDSMIT interpretabitur lustiniani InsHiuHanei, diebus Lu- nae, Martis et Mercurii, I, et diebus lovis, Veneris et Saturni, IX. Digeata, diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, II. SERIES LEGTIONUM. 153 Historiam Iuri8 Romani enarrabit, diebus lovis, Veneris et Satumi, hora X. Disputandi exercitia moderabitur , diebus et horis auditoribus commodis. I. T. BUIJS tradet ius gentium , diebus Lunae , Martis et Mercurii , XI. Philosophiam iuris, iisdem diebus, XII. lus publicum^ diebus lovis et Veneris, XII. et die Saturni, XI. C. A. X. G. F. SICHEREB, literarum Germanicarum Lector, selecta principum Poetarum Germanicorum -carmina interpretari paratus est; simul id acturus» ut his ipsis exemplis vana Foeseos ge- ^ nera explicet auditoribus. P. D£ lONG, Literarum Fersicarum et Turcicarum Lector^ linguam Persicam et Turcicam docebit eos , qui iis operam navare velint. 20 MMERUS STUDIOSORUM IN ACADEMIA LUGDUNQ-BATAVA, DIE TTTT M. DECEMBBIS A. GIOIOCCGItXVL fik. Vboatttte' Theologica 68. »■ K Diac. Math. et Phys. 44^ » n Phil. Theor. et litt. Hum. . . 4S. #- /r MecKca' 92. # r Ittriclica' 91(^. 660. Praeterea in Album Academicum nomina Studioaorum , in Athenaeis studiis operam navantium , relata sunt , eo oonsiiio , ut hic examinentur et Doctores creantur: In Facultate Theologica 7. w ff DisG. Math. et Fhys • • • . • 2. w Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 18. # n Medica 12. a luridica 18. "527 DOCTORES CREATI IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA , A DBB IX PEBKUABII CIOIOCCCLXVI AD DIEM Vm FEBRUAEn CIOIOCCCLXVIL IN FACULTATB THEQLOGICA. D. 18 luniL Tanus carolus tool, Amstelodamenflis, pi&blioe deleoso spe- (AanDei Chfer Frederik van ITeilo, Tfaeol Dootor, cum laude. Eodem die. Iosua i/a^gb huet, Hftriemensifii defenso specimine: De method» der pmHeve jtioeqfie wdffens J.ugu8te Comte , T!hofL Ddctor, nuiffna emn iaude. IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHBMATICARUM BT PHY8ICARUM. D. 28 Mftii. ABErAMOs tHsoDORUs van aken, ex oppido Klmidert, de^ fenso specimine: De ffypotyoloide ^ Math. Mi^. et FhiL Nat. DoCtOf, cum laude. D. 6 lanii. Frsdsrigub nicolaus obbes, Amhemmsis, defeiiao speci- mine: (her Fabia NauoveneiS:, Math. Mag. et Phii. Nat Doct(«^ eumma cum laude. D. 16 €ept. OuiLLBLMUB 'FHBODORus vROLiK, Affistelodamensis , defenso spedmine: Jianteekeninyen over de ontleedkunde van den earpua der ifooffdieren, Math. Mag. et Phil. Nat. DoctcNT, eum laude. D. 5 Oct. Hbnrious v. d. stade, Amstelodamensis , publioe defenso specimine: Over warmteontmkkelin^ iy eckeikuntkffe verUndinjien^ Math. Mag. et PhiL Nat. Doctori mayna cum laude. 20* 156 DOCTORES GREATI. D. 18 Nov. Hermannus hartogh heys , e pago Zouteveen , publioe defenso specimine: De methoden tot syntiesia der organMche ligchamen^ Math. Mag. et Phil. Nat. Doetor, magna cum laude. IN FACULTATB MEDICA, D. 6 Martii. Iohannes van den broecke» Mediobargensis , defenso specimine: Over de trichenenziekte , Med. Doctor. D. 22 Martii. Abrahamus van der swalme , Med. Doctor , defensis the- sibus, Art. Obst. Doctor. Eodem die. Abrahamus van der swAiiMB, Med. et Art. Obst. Doctor, defensis thesibus, Chir. Doctor. D. 16 Aprilis. Hbrmannus simons, Med. Doctor, e pago Benthuizen, defensis thesibus, Art. Obst. Doctor. D. 24 Maii. Hermannus iohannes de graaf, Lugduno-Batavus , Med. et Art. Obst. Doctor, defensis thesibus, Chir. Doctor. P. 14 lunii. DiDERiGus hulst ^ e pago Oosterblokker « defenso specimine : Over de bloedingen uit de organa copulationis der vrouw , Med. Doctor. D. 19 lunii. Salomon arrias, Surinamensis , defenso specimine: JEenige ioaamemingen van keering op de knie, Med. Doctor, cum laude. D. 20 lunii. Sytze greidanus, Leovardensis, defenso specimine: Chi- rurgische waarnemingen , Med. Doctor, cum laude. D. 26 Sept. Salomon arrias, Surinamensis , Med. Doctor, defensis the- sibus, Art. Obst. Doctor, cum laude. Eodem die. Salomon arrias^ Surinamensis , Med. et Art. Obst. Doctor, defensis thesibus, Chir. Doctor, cum laude. D. 12 Oct. DiDBRicus HULST, pago Oosterblokker, Med. Doctor^ de- fensis thesibus, Art. Obst. Doctor. D. 17 Oct. Ianus iacobus langelaan , e pago Heemstede , defenso speci- mine : Verelag aangaande het cholera-hoapitaal te Zeiden , Med. Doctor. D. 23 Oct. Petrus bakkek, Med. et Art. Obst. Doctor, Helderianus, defensis thesibus, Chir. Doctor. Eodem die. Sytze greidanus, Med. Doctor, Leorardensis , defensis thesibus» Art. Chir. Doctor, magna cum laude. DOGTORES GREATI. 157 D. 7 Nov. SuFFRiDus HENRicus HERMANiDEs, Med. Doctor , Amsteloda* meDsis, defensis thesibus, Chir. Doctor, cum laude. D. 27 Nov. Fetrus iacobus barnouw, Maaslandicus , defenso specimine : Verslag van de verloakundige kliniek en polikliniek aan de Leydscke UoogeBchool ^ gedurende den Academischen curaua 1864 — 1865 en 1865 — 1866, Med. Doctor, magna cum laude. D. 80 NOV. lOHANNES THEODORUS VAN DER CHIJS , LugduUO-BataVUS , defenso specimine: Laryngoacojmche toaarnemingen y JSfed. Doctor, cum laude. D. 4 Dec. Henricus cornblis adrianus nicolaus birendal, Haga- nus, publice defenso specimine: Over de Veratrine en haargebruik hy rhumatimua articuiorum , Med. Doctor , cum laude. D. 8 Dec. Henricus iohannes betz, Roterodamensis , publice defenso specimine: Over de theorie der ontateking, Med. Doctor, cum laude. D. 18 Dec. Petrus iacobus adrianus sluys, pubiice defenso specimine: Verhandeling' over JEczema en ziektegeschiedenis van eenen lijder aan Eczema Universale door den schrijver behandeld, Med. Doctor, cum laude. D. 2 Febr. Iohannes casparus guillelmus fischer, e pago Heeren- . veen , publice defenso specimine : Over de ontsteking van het hartezakje, Med. Doctor, cum laude. D. 5 Febr. Fetrus iacobus barnouw, Med. Doctor, e pago Maasland, defensis thesibus, Art. Obst. Doctor, cum laude. IN FACULTATE lURIDICA. D. 19 Febr. Iacobus ten bosch, Tielanus, defensis thesibus, luris Rom. et Hod. Doctor. D. 20 Febr. Leonard iosephus van oppen, e Heerlen, publice defenso specimine: Verklaring van Art. 969 B. W., lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 16 Martii. Otto predbricus groeninx van zoelen^ Haganus , defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 19 Martii. Iohannes iacobus benteyn^ Haganus, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. V 168 BOGTORE-S GRBATL D. 20 Martii. Antonius van dbinss, Dordracentis , def&nsis ttie»bu8y lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 2% Martii. Gijsbertus iohannxs hknhicus HSErftis, e pago Raamft-» donk^ defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, vum laude. D. 23 Martii. Michielis iacobus be witt hambr, natus Goes, publice defenso specimine: Over de arbeidsvereeniginffen ^ lur. Rom. etHod. Doctor^ cum laude. D. 18 ApriliSi Isacus de greve, Frankereanus , defensis tfaeeibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 14 Aprifis. loHANNES NicoLAUS ANTHONrus BucAiLLE , defcnsis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 21 Apriiis. Franciscus arius de graatf, ex oppido Gorinchem, de- fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. Eodem die. Christianus guillelmus kist^ Lugduno-Batavus ^ defensis thesibns, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum iaude. D. 15 Maii. Luoovicus idzardus bouwe sirtema vak grdvestins, defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum iaude. D. 22 Maii. Eduardus iohannes fredericus lucasskn, e pago Voorburgi defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 26 Maii. Michaelis virult, e pago Vuren, defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 8 Itmii. Hubertus philippub de kanter, BrieHo-Hollandus , pu- blice defenso specimine : 'Onderzo^k naar de teffteffeldiffheid van het Code rural, lur. Rom* et Hod. Doctor» cum laude. D. 20 lunii. Ewaldus kist, Lugduno-Batavus , defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum Itzude. D. 22 lunii. Gerardus de bosch kemper, Amstelodamensis, pubiice defenso specimine: De xmcemen volffens het Uederlandech rechi, lur. Rom. et Hod. DoCtor, maffna cum laude. Eodem die. Nicolaus qerbrandus knoop koopmans, Amstelodamensis , defenso specimine : Madeode krediei^iheorie , lor. Rom. et Hod. Doctor, maffna cum laude. Eodem die. Pibo antokius brxjgmans, Amstelodamensis , publiee de- fenso specimine: De beffinselen van het hu^ en betyloon vot" DOGTORES GREATI. 159 gena het Nederlandaehe regt^ lur. Rom. et Hod. Ooctor, magna cum laude. 'O. 23 lanii. Wilhelmus vincentius rbchnerus carolius baud, Hai- ganus^ defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 26 lunii. Carolus luoovicus van woblpbrbn , Eindhovdasis^ dfih fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. Bodem die. Allardus philipfus rbnbrus iacobus van dbn bosch xot VBRWOLDB» e pago Oosterhoaty defensis thesibus, lujr. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 29 lunii. Frbdbricus van hooqbndorp, Haganus» defensis thesibus, lur, Rom. et Hod. Doctor» cum laude. Sodem die. Iacobus oborgius db dompibrrb db chaufbfi^^ Haganus, publioe defensia thesibua, Iur« Rom. et Hod. Doctor, cum laude. Eodem die. Nicqlaus qbrardus stuffkbn, e pago Haaften» defenso specimine : JSet wettelijk bemja in elrafzaken ^ lur. Rom. et Hod. Dootor, eum laude. D. 80 lunii. Ianus quillblmus van qqbns, HoocaanuA, defensis thesi- bus» lur. Rom. et Hod. Doctoc. D. 9 Oct. Abrt van dbr qobs, Haganus, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doetor. D. 19 Oct. GoDBRTus QuiLLBLMus VAN DBDBM ^ 6 pago Da]£aeii , defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 20 Oct. Ianus daniblus cornblius carolus quillblmus db constant DB rbbbcqub 4 Haganua , defionsia thesibua » lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 24 Nov. Casfarus hbnricus mobns, Campenais, dafeasis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctoc, cum laude. Eodem die. Hierontmus nicolaus tbdinq van bbrkhout^ Amsteloda- mensia, defenso publiee apecimine: De reaamirantie , lar. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 29 Nov. Ianus. BRANciscus scHUURBBauB BQBtE, Zierlkzenianus , de- fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude* D. 6 Dec. Ianus FBRDiNANDns schbltbs blzbr, Amstelodamensis I de- fensis thesibBB, lur;. Rom. et Hod. Dootor» eum laude. Eodem die. Samubl ioh annbs van pallandt , Haganus , publice defenso 160 DOGTORES GREATI. specimine: De geldelijke verantwoordelijkheid der Mimetera, lor. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 7 Dec. LuDovicus rutters, Mozatraiectanus , defensis thesibus, lur. Rom et Hod. Doctor. D. 11 Dec. loHANNEs GORNEus VAN DSR LEK DB CLERca, Zierikzenianus « defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor. Eodem die. Guillelmus ianus d'arelu(s ds bourouill, Groningensis , pubiice defenso specimine: De wet houdende bepalingen voor het geval van wanbetaling van boeten in etra/zaken (van 22 Jpril 1864, StbL n^. 29), lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 13 Dec. Henricus sduardus kann, Haganus, publice defenso speci- mine : Overzigt der hedendaagsche Nederlandache wetgeving in zake van laster, hoon en beleediging , lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 15 Dec. Carolus asser , Haganus, publice defenso specimine : de telegra- phie in hare regtsgevolgen , lur. Rom. et Hod. Doctor , magna cum laude. D. 21 Dec. HsNDRicus van dissel sz., Lugduno-Batavus, defensis the- sibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 15 lan. Douws ianus van dsr goot, e pago Lappermeer, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 22 lan. Adrianus iohannss sliza iollss, Amstelodamensis , publice defenso specimine: Bijdrage tot de kennis van de ontwikkeling van de zeeassurantie in de Fereenigde Nederkmden , lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 1 Febr. Iustus iacobus db oraaff, Gorinchemsis, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 2 Febr. Amsdbgus francisgus hubsrtus bauduin, Roermondensis , defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 6 Febr. Alphonsus maria bsrnardus hanlo, Amstelodamensis , defenso specimine: Over zamenloop van misdrijven volgens de ver^ schiUende hedendaagsche wetgevingen, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 7 Febr. Theodorus qustavus adolphus slinobland, ex oppido Schoonhoven, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doct. , cum laiude. ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA. 21 NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM . QUI IND£ A D. XXVI M. MABXU A. CI0£XXX3IiXYI AD D. XXYI H. UABm A.CK)I3CGCLXYn IN ACADBMIA BHBNO-TRAIECTINA DOCBNDI MUND8 OBIBRXINT. RECTOR MAGNIFICUS HENRICUS CHRISTIANUS MILLIES, SENATUS ACTUARIUS OTTO VAN REES. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. C. e. OPZOOMEB. O. 6. BBILL. L A. C. BOYEBS. H. YAN HERWEBDEN. H. C. MILLIES. IN FACULTATE MEDICA. G. L LONCa, CoRN. Iam. FiL G. KOSTEB. F. C. DONDEBS. A. L. s. GUSSEEOW (monus aospicatas L. C. VAN QOUDOEVEB. est d. 25 m. lanuarii 1867). IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAB NATURALIS. B. VAN BEES. C. H. D. BUIJS BALLOT. G. L MULDEB. M. HOEK. P. HARTING. F. A. Q. MIQUEL. 21* 164 NOMINA PROFESSORUM £T LEGTORUM. IN FACULTATB THEOLOQICA. B. TEB HAAJL I. I. VAN 003TEBZEE. I. L DOEDES. IN FACULTATE lURIDICA. 6. G. YBEEDE. L A. FRUIN. B. L LINTBLO D£ 6EER. 0. YAN BEES. MEDICINAE LECTOR. P. Q. BBONDGEEST. LITERARUM HODIERNARUM LECTORES. L H. HISGEN, lit. germanicarum. H. A. E. BOBERTI, lit. francicarum. I. VENNING, lit. anglicarum. DOCTORES ACADEMICI IN LABORATORIO CHEMICO. A. BEINECKE. £D. MULDER. ORATIO D£ MONOTHEISMO ISRAELITABUM, DIVINAE PATEFACTIONIS TESTIMONIO, GUIUS PARTEN PRONUiNGIAVlT HENRICUS CHRISTIANUS MILLIES, D. XXVI M, MARTII. A. CIOiaCCCLXVII . IN AGADBMIA RHENO-TR A IBGTIN A, QUUH MAGISTRATUM ACADEMICOM DEPONERET ACCEDIT BERUM ACADEMICART7M ENABRATIO. L. S. Yix yerba facere coeperam^ qaum ivivrx^ii sermonem impedivit. Primam, dissaadentibas MediciS| pergere conatusy moz ipse sensi, orationem esse omittendam et, legi ut obtemperarem ^ mihi in brevissima fatorum academicorum enarratione esse acquiescendum. Hinc haec oratio partim tantum pronunciata est. Ghratias autem, quas habeO| mazimas ago auditoribus meis omnibus^ imprimisque civibus academicis pro singulari, qua meos dicendi conatus exceperunt, humanitate. Mul- torum autem votis, ut hanc orationem brevi in lucem ederem, deesse nolui. Scr. TfiAi. AD. Bh. m. April. 1867. siia, AifPUBstmi ODI H18 AB AGTI8 18, ttB COtnUI/nSSlMKI iTAKiAXutf nocmatAVOu PBGFEssoitSs, yrst ciiAsmati, COLLEGAB CONIUNCTISSIMII LBGT0BB8, YIBI BWDl^rHBIMII QWI PBOnSClAB BT CIYITAtl BKGimBAB ItHttQUE TUEMDO PBABBSn»! YIRI OBA?ISSIMII 8ACB0BUM AlffnSTErBS, ABTIUM AO BRlGIPLINABUM DOCTOBES BT MAOKTBI, yibi plubimum yenebandi, DOCTISSIMI^ CONSULTISSIMIl GIVES ACADBMICI, COMMIUTONES BXOPTATISSIMII QUOTQUOT AD HABC 80LBMNIA OELBBBANDA CONVENISTIB, AUDITOBBS HUMANISSIMI, OBNATlSSIMir Ab omoi fo» aero othiB OnMteSa ptanmis gentibos foas fedt ibtriMAittt bonQmm. Foftt Alemdri Mag&i eipeditioMBy Graecoram et Jtomanoitinif oun OdeQto comtBeroium Biaxime itoum minriifliimft &mam ita per Oooi<^ dentem fspmaat, nt ad Iuibo paene diem nommlli ibi qoaeslteriiit, (foA^ naeqaaitt t«Mram inmitti poieont, fontem ittventntisi baatftmn SBomortalfw tatis , metalloram ia mmm^ mntatioBem , lingnam aviam , simifiar Postea^ Peraaram, Syronan^ Anitbum^ Toiciram exeroplo excitati, Itali, liMitaniy Batavi , Angli , Fraoeo<>OaUi , alii maxime opum eonqairendarum caMa illfie' mgimiea obienMit et etinMMuie adeunt. Snnt m» etiam alfi, idtiok» pt^ tentes, qui quales nunc sint et olim fuerint eius orbis partes expiimtfe ef intelligere atudent. Dici vix potest, quantum emolumenti hoc maxime BOBtio saeoiife flagrane stodunn iam caetetis gentibua^, omnibus fere^ ctis- dpKiiia, impvimiB hietoriae getkem- bumani eiUBqoe orij^fiiiie^ faforute etf atColerit Sic tam^ BCwaillSm wtiii»^ quao ab^ Alexmidri M. 22 %*M» »- ♦ir * 'i ir + i iU: 170 H. G. MILLIES tempore parum tantum innotescere ooeperant, Orientis partes diatinguere, praeter Falaestinam regionesque vicinas, etiam Armeniam, Assyriam, Ba- byloniam , Persiam , Mediam « ingentem porro Indiam citeriorem et ulteri- orem, regnum Sinensium et laponensium, insulas tandem remotissimas maris Indici explorare et in iis non tantum looorum situm et varietatem solique proventus, quos diversissimos in iis fert natura, plantas, animalia, sed maxime homines, varias eorum linguas, literas, histonam, mores, instituta pervestigare coeperunt» ita ut nunquam Oriens accuratius quam nostra aetate innotuisse dici possit. In innumeris autem rebus illis nihil cognitu gravius quam homo, nihil in homine gravius quam religio: neque inde mirum, imprimis diversas illas totius orientis religiones, earum originem, principiai vim in hominum vita, historiam ita ad calculos esse vocatas, ut earum indoles iam satis bene diiudicari possit. Sic via fere videtur parata ad historiam mentis humanae in religione parienda et ad rationem, qua Numen Supremum religionem in hominibus excitavit , cognoscendam ; sic quoque facilius instituitur com- paratio inter illam, quae diu cognita Israelitis aeque ac Christianis habita est religio e fonte divino orta, et diversas illas recentius demum in lucem protractas Orientis religiones. £t profecto, si quid eximium habendum inter illa , quae accuratior Orientis investigatio attulit , hoc esse puto , quod ea probat caeteris omnibus longe praestare, nec tantum porissimam, sed vere divinam esse eam religionem , qua iam in summa antiquitate donati fuerunl Israelitae, quae servata et absoluta est a Christo Servatore. Sic illud maxime ni fallor elucet, summum bonum IsraeUtis ocHicessum ex Onente per Christum ad caeteras orbis gentes pervenisse. Hoc pro tem- poris angustiis paululum illustrare mihi est propositum; dicam eQim de MonotAeismo leraelitarum; divinae patefactionie teetimomo. Benignas ut mihi dicenti praebeatb aures, AA. precor, non quidem propter orationis elegantiam , quam exiguam esse sentio , sed propter argumenti gravitatem et dignitatem. . Ad Monotheismum Israelitarum heae cognoscendum » iustos maxime requiritur fontium usus. Fontes illi sunt V. F. scripta» diverso consilio a vfuriis auctoribu9 pw longam saeoulor.am sedem in suae aetatis homimun O R A T I 0. 171 iisiim exarata; quibiis oonaeqaens est» ut ad reUgionem , quae Israelitis foit singulis temporibus oognoscendam , maxime scriptorum , propositum , aetatis diversitatem rationemque dicendi distinguere nos oporteat Non enim solent illi scriptores systema» ut aiunt, religiones ezponere, sed potius eius prin« cipia tradere, per formas cultus externi symboUcas mentes hominum pieta- tis sensu imbuere, praeceptis suis officia religionis animis inculcare. AUi, qualem se Deus probet in fatis hominum, potentiam omnino, sapientiam, iustitiam , gratiam dirinam , tum in suae gentis historia tum in singulorum sorte conspicuam , ostendunt. AUis cordi est , ipsis effatis divinis populum , reges, sacerdotes, cives monere, castigare, exhortari, consolari. Alu, secundis et adversis rebus ezcitati id agunt, ut pios animi sensus ipsi Deum quaerentes» invocantes, celebrantes effundant. Ubivis euim haec leUgio ad vitam spectat, eamque regere» iUustrare, emendare et ad sum» mum suum fastigium, ad interiorem purioremque cum Deo communionem adducere studet. Porro in his scriptis maxime aetates sunt distinguendae. AUa enim fuit minus exculta iUa in vita simpUciore primorum hominum et Patriarcharum , de qua traditio fert, reUgionis forma; alia deinde multis iegibus ad totam vitam regundam expressa, ritibus sjmboUcis definita, Mose auctore tradita reUgio, verus Monotheismus dicendus; alia quae deinceps secuta a Pro« phetis magis expUcata, ad interiorem religionis indolem exoolendam propo- sita ; alia tandem quae post exsilium exculta est philosopha reUgionis trac- tandae ratio^ sive doctrina reUgionis cum legis praeceptis ad mutatam hominum oonditionem accommodandis coniuncta. In his vero omnibus maiores minoresve progressus conspicui, quibus spes excitata viaque parata est ad summam, perfectam, salutiferam, omnibus gentibus destinatam Ghristi religionem. Nec minus apud auotores saoros sermonis indoles et propositum, dicendi forma antiqua, figurata, popularis, e cogitandi ratione OrientaUum poetica nata, ad captum quoque rudiorum apta, distipguenda est a notionibus et formulis magis proprus, puris, veris; nam apud eosdem quoque in iis, . qoae de Deo docentur, ut in universi^ Ubris sacris, humana insuut divinis mixta. Qui ergo auctores sacios audit ex suo tempore ad iilos homines ioquen- tes, eam offendere nequeunt quae mintts digne recteque de Deo enuuciata 22* 172 H. C. HILLIES fideniiaf 3 aiithioppmQrpkiiQios et aDthropopftthUmos dioMit Bt tuioii Am- iwt, qqibufl affeMiooi eta^t ea, qoae de Dei ooiUii, mambiia, pedibiis, qiiao de Deo meditaate, reoordute, gaudente, doksle et similia legnntiir. X&lia vero in omnibas etiam coltiuimis religioaibaft ooomTODt , neqne omnia a naturn bumana petita piorsua evitare potest animna et sermo hominumi 9 Buae mentie modulo saepe sibi fingens Numeo Supremmn. Non ex 8in« gulia io religione dicendi Ibrmulie poetioiB diiudicanda eet notio de Deo^ led ei: iis , quae illie formulis ineunt , vel quae propne et puie de eo enunoiantur. In ilUt enim si subaiitimus, similes videri poseuat plurei ^ligiones, quia mena humana nbivtt eadem reperitur. Valet hoe maxime de Monotheiamo, cuius speeiea quaedam apud multas gentes ooeorrm videtur, veritatem tantum tonuere Hebraei. Habuerunt qooque Graed 8uum lovem, dominum, sed primum inter pares; habuerunt Indi suom Brahma, sed ita de eo loqai aolent, ut quas ei maxime proprias putarss virtutes^ eas mox quoque de aliis, Vishnu, ^iva, rel. praedieent, de multis diis oa enonciantes , quae tantum Summo Dei Numini sunt tribuenda. Ut qualis fuerit apud Israeiitas Monotheismus intelligamus , omnia ea sunt attendenda, quae de Deo proponuntur. Ne afferam antiqua Nominis noi* mina, quae ex sensu ma^ universo apud gentes ricinasper addita quoque epitbeta aliis etiam diis tribui solent, praeter eommune iliud Etehim iife diviuitatis nomen, quo virtutum superiorum complexus signifioatur, Mono- theismo proprium est illad, Mosi ut videturprimo cognitum, lahvae nomeo, quod ex antiqua interpretatione Numen quod maxime est^ immutabiie, aeternum, omnibus temporis vicissitudinibus superius designat, bene diatiii- guendum ab isto naturae perenois s^bok), quod in templo Saitioo oelebrabat Aegyptua* Cum hoc nomine iungontur notioqes maxime subb'* mes de Numine Supremo: nihil est niai lUe; quae exstiterunt, omnia per Eum, ex libera £ius arbitrio, ex aumma Eius potentia, si^ieiitia benigni- tate aunt orta; quae sont in eoelo et in terra, non tantum ex Eo originem ducunt, sed suatentantur etiam et reguntiv omnia; omnium quae exstitenmt» sunt aut erunt, lUe est cauaa^ f undamentum « vis; fuit ante omnia, eat in omnibus^ in aeternum eriit: lUe tantum eat Sic ab initia S. S. propoaitur in subUmi illa reium origiiiis historia , cuus interprete nunc gioriamur poeta nobUi Batavo ; hoo exprimit ipsa inde orla O R A T I 0. 173 Hebraeonim cogitandi loqneDdiqae ratiio; hoc innameris aactoram sacrcNram eflatis, Mqae aaqaam fortasse brevins^ fortius, palchrias quam ano illo Hannae carminis versicab enunciatam est; isf non est sanctas aeque ae lahve , non enim est praeter te , neque est rupea vel praeaidium sicat Deos noster." Non quidem ut apud philosophoa Indos mena Hebraeorum ad ittud eogitandi festigiam evehitur aut, si placet, tantopm inde delabitur, at Numen Supremom omnium virtutom eipers , tandem niAil dicatur , sed apud hos Deus prodit vivens, agens^ cogitatione et voluntate excellens, ipsius vitae perfectissimae fons. Ut temporis, sic omnium reram eet auctor» nihil fit sine Bo, ubivis omnibus rebus praesens adest, in omnibas suam oonsilium exseqaitur, omnia regit et moderatur. Qoaecunque ingenium hamanom saprema et optima cogitare potest, ea omnia superat mens iUa perfecta^ omni potestate, sapientia^ sanctitate, benignitate praedita. Adest ubivis locorum, versatur in finibus coelorum aeque ac in abditis animi motibus ; in omnibus naturae mutationibus et viribus Ille est efiicax , quae praestantissima videntur in naturae ordine^ in humani ingenii inventis, cuncta ab Eo eSiciuntur ; omnium omnino rerum Ille est principiam , vis , perfectio. Qui ubivis rebus inest easque regit, idem quoque ita t&¥ bq6nGi¥ et xw doff&ftw est superior , ut ipsi coelestes eios ministri immen* 8om quantum ab eo distent. Coelom enarrat eius gloriam et terra eius benignitate ert plena: sedet super sidera, praesens tamen adest miserrimis hominibus, eum invocantibus. Non enim naturae tantum auctor est et rector^ constituit etiam ordinem moralem, creavit hominem ad sui imagi* nem, intellecta, ratione, libero arbitrio praeditum, ei naturae divinae semina insevit, ut ab ipso excolerentur et perficerentur. Auctor mentis bumanae se cum ea non miscait, sed voloit ut ea sponte sua ad suum aoctorem perveniret, ad eius similitudinem eniteretor. Hanc ob causam non tantum per res terrestres sese humanis sensibus» sed etiam mente sua aese animis patefecit, vinculo conscientiae secum iunctos docuit^ admonuit, iisque viam mon&travit. Qoam vero defecissent ab Eo mortales, summum bonom in terra servare voluit , unamque sibi selegit gentem , sanctissima illa amoris necessitudine , quod foedus divinum dicitur, sibi devinctam, ad regnum divinum in terris condendum, cuius finis hic est: sancti estote, nam ^o Deus som sanctus. Sanctitas enim in Numinis notione apud Israe- 174 H. G. M I L L I E S litas est summam. Quaecunqoe sermone humano de Deo praedicantor, horum omnium summum est atque extremum: nihii ei esse oppositum, mancum, sed omnia bona, pura, perfecta esse, nam sanctus est. Sic quoque non nisi unus esse potest» non tamquam aliis superior, sed sanc- tissima sola omnium causa dicenda. Hinc in intimo tabemaculo vel in templo sanctissimum legis divinae testimonium Numen praesens significabat. Hinc nulla imagine, nuUa rerum extemarum forma^ quod maxime puram servavit Israelitarum religionem^ sed mente tantum humana agnoacendus, adorandus, colendus unus Deus. Praenunciant vero Frophetae etiam me« liora tempora; fore enim ut, sublatis illis signis extemis, Deus sese in mente hominum patefaciat» regem missurus illum divinum, sub cuios imperio omnes orbis gentes ad veri Dei cognitionem , cultumque salutiferum invitentur. Pura autem illa et subiimis de uno Deo doctrina, quam ezprimunt V. F. scripta , unde orta , quomodo nata sit , quaestio est gravissima. Ad hanc salvo historiae testimonio non aliter respondere possumus, nisi ag- noscentes Monotheismum non ab Israelitis excogitatum, neque ab aliia gentibus acceptum, sed divinitus illis patefactum fuisse. Ne dicam illam esse interiorem huius de Deo doctrinae rationem, at humanas cogitandi, meditandi, inveniendi vires longe superet, neque aliter quam ex suae veritatis luce in mentem humanam sese insinuare potuerit; spectanda imprimis est illius gentis Israelitarum origo , indoles , cultusque per omnem historiam ratio. Ex famiiia pastorum orta , post Mosen , Monotheismi oon- ditorem, demum agriculturae dedita, sedes fixas tenuit et ad quendam cultum pervenit. Non incertae et obscurae antiquitatis est huius gentis origo: post exitiim ex Aegypto una cum ipsius religione gens facta est, sine illa religione haec gens nunquam fuit. Quandam unius Dei cogni- tionem accepit procul dubio a maioribus suis: inter quos verae religionia semina inde a rerum humanarum primordiis servata fuerant. Fienam vero Monotheismi explicationem , eiusque cum religionis forma, cum gentis regimine, institutis, totaque populi vita coniunctionem ipsi patefactioni divinae in monte Siuai acceptam referunt. Procul dubio populi dux Mosea fuit vir eximius, doctus, sapiens, pius: quomodo autem ilie eius Mono- R A T 1 O 175 • theismi faisBet inventor , qaem nanqaam antea aat alibi mortaliam ingeniam exoogitaverat , nee postea excogitavitP Qaomodo autem novam illam doctri- nam, si non omnes, saltem malti, qain plarimi at veram accepissent^ probassenty nisi ad eam praeparati tanc divinitus illam constitutam esse agnovissent? Multo minus huius doctrinae origo explicari potest ab iis, qui, quum omnem fidem documentis historicis negant, Patriarchas veteres- que Israeiitas turpissimae idoiolatriae fuisse addictos statuunt: quando et quomodo ex summis istis tenebris lux purissima orta sit/indicare nequeunt. Quantopere haec de divina religionis suae origine persuasio multorum saltem mentibus ab initio infixa fuerit, docent tempora sequentia^ quum nec bella turbaeque intestinae, nec commercium cum gentibus idololatriae deditis^ nec quae deinceps irrepsere superstitiones morumque corruptela, nec gra- vissima illa ad excidium paene iis illata exsilii poena, quid dicam^ ne ipsa quidem reipublicae eversio populique per orbem dispersio, omnesque per multa saecula huius gentis vexationes, ad hunc usque diem illam ex animis evellere potuerint. Quod enim divinitus huic genti patefactum mentique instillatum, omnibus viribus terrestribus fuit superius^ perire non potuit Accedunt autem alia ex ipsa populi conditione petita. Si unquam, ilia saltem aetate gens Hebraea non fuit philosopha , non iis fuerant doctrinarum scholae, in lateribus ooquendis aut metalli fodinis Aegypti non iis fuerat meditandi, disputandi, et in summas res inquirendi locus: homines erant rudiores, et licet iam unius Dei cultores, ad idololatriam tamen omnesque superstitiones proni, neque artibus, neque poesi, neque doctrina valde exculti. Disciplinas artesque diu demum post a Davidis et Salomonis aetate colere coeperunt: antea multi saltem ita mente debiles, ut reiecta avita pietate^ negiectis signis divinis , facile ad vitulum aureum Aegyptiorum vel ad astrorum aliorumque Deorum cultum vicinis usitatam deflecterent. Si inter ipsos Israeiitas nescio qua aetate nata esset sublimis haec religio , nullo ut opinor modo explicari ppsset , nec quomodo illa inter tot tantaque , quae ei erant opposita , accipi et probari potuerit , neque historiam de gra- vissimo hoc invento nullum verbum aut vestigium reliquisse. Quaestionis difficultatem nemo fortasse melius perspexit, quam CI. Renan, qui ut illam solveret, Monotheismi originem ad ipsam gentem retulit et ex indole 1T6 H. CL H I L L I E S ^Mdfim Seniticia gentibus prciffia Mplicare atudiiit. Mslta ottniiio doct» aointeqQe ivoiiait; magia aotan qooinodo rei apeoiea eruditionis, ingeoii, dioeadiqiie ubevtate fingi, qnain ns ipaa prabari poasit, ostendit. Bl hiatoriap (e$timQniia et paychologiie legibua contrariam habemna fliam sententiam. Coi^tandi rationem plurimum pendere ex oonditione vitae, eoa« qni in syWia vivunt» venatui, qoi mari aoeolaat , piscatoi essa deditoa^ i^mum humMttm religtonia ease capaoem , omnet conMnkimit : ad peeulia* rem autem illam MonotheiaBa xeligionem quomodo ex omnibas gentiboai cognatis» vicinis, soia. mena laraditarum, vel n qm mavuk, qnod tamen maxime negandum puto, Semitarum {uropensa, ad aotiones iUas soa cond»* tione longe superiorea fingendas indoaea fuerit, non inteUigitur. OmoiM mienti humanae inest iUe Numinis riiinsdftm sensus, rive originis saperioris memoria, sive melioris eonditioms desiderium, qnemsenaum doh aceeperaaty verum ex natura hauserunt, sed hic quam kinge abestab ipsa veritatis luce , a Monotheismo ! Neqw hsift& doctrinam aliia com l^mtitis commu^ n^m foisse , probari posse puto. Si qua ohm cognatb getttiboa nota f uerint Monotheismi semiaa. ex rimib origine reliqua, ea non fioisse servata ek exculta^ sed mature interiisse historia docet. De Arabibus notum diu post multos ad ludaeorum et Christiaoatttm saera transitsse, multos aotrai strenue servasse iddolaAriam , <|uae pluiimoram ankiquitua reKgio fuisse videtur. Moootheismum aihil habere oommuiie com rita nomadica, nud- tarum gentium in media Asia et Alnca hiatoria pariter teatatur. I» univer- sum Monotheismus ,. uit ab initiis hukts gentia iam excultus et suUimis adest , neque ex extema ,. neque ex intema huius populi. eonditione expUcari potest. Qui hoc intelligebant, afiam ad quaeationem solvendan» tentanint riam et ad quamcunque fere cognatam ant vicinaan gestem eonfugerunt, ut ab eat religionem iUam IsraeUtis foiase traditam probaiant. Si vero hoc eAiqm modo probare possent, parum aane pioficevent, qnum tunc quoque in huius doetrioae originem. esaet iaqnnrendttmL Hunc autem omovnm rece»- tieris aetatia inveBtigationum. ibuGtam esse puto memoratu dignissimam, vA$ quo aeouratius aotiquae reUgbiiss innotuerint, eo minue eas qui(iq[oan* hsjbere commuoe cumi Monotheiamoi kroaUtamm apparoat; Quae boo saecule ex perpetuis qoae videhantur teimbcisi aUquoBiodO' rerivisoere coepe^ R A T 1 0. 177 runt veterum Aegyptiorum literae^ nuUum veri Monotheismi vestigium neque in antiquissimis, neque in recentioribus monumentis praebuerunt. Inter Cananaeos quae fortasse tenuis Deo Supremo fuit doctrina, brevi exstincta est et caeterae gentes, ex Abrahamo et Lotho ortae, aeque ac Ffaoenices, ad diversas idololatriae formas^ saepe nefandas et saevas^ de- lapsae sunt. Quae nuper enucleari coeptae sunt Assjriorum inscriptiones, ibi quoque^ ut. apud Babylonios, Indos, alios, polytheismum regnasse docent. In rebus naturae vires nonnullas divinas agnoverunt^ ad ipsum naturae auctorem non pervenerunt. Neque aliter statuendum videtur de Persis, qui licet ab idolorum cultu alieni in iis» quae natura fert bona aut mala, distinguendis substiterunt , neque ultra lucis physicae auctorem adscenderunt. Licet multa adhuc obscura sint in Orientis historia, eo iam pervenisse videtur aetas nostra, ut tuto affirmari possit, nullam in Oriente^ nuUam in tota antiquitate fuisse gentem, quae quidquam habuerit quod a Monotheismo Israelitarum non longe distaret. Illam religionem ipsis fuisse propriam , probat etiam Israelitarum historia. Ab initio ab omnibus gentibus cognatis vicinisque fuerunt distincti, eamque ob causam iis ad finem usque odiosi, quod religionem haberent propriam. lam in Aegjpto tractum separatum tenentes^ religione et institutis incolis facti sunt invisi, fuerunt- que mox gentibus Cananaeis» Syris, Babyloniis^ et deinde Graecis quoque et Romanis , ut odio esse generi humano dicerentur. Ab incunabulis inde nihil se in religione ab aliis accepisse , testatur etiam hoc , quod piis Israelitis omnia alia sacra erant exsecrationi , derisioni, eorum cultores impuri, barbari. Hinc cum hac religione arctissime coniuncta est spes , a prophetis magnifice expli- cata , fore ut aliquando omnes gentes unum Deum adorare discerent , ut eius cognitio» cultus, imperium ad ultimos terrae fines extenderetur ^ sol iusti- tiae totum orbem illustraret. Non alienam , sed suam esse hanc religionem , hoc beneficium eximium divinitus sibi esse concessum, non ex ingenio humano , sed tantum ex patefactione divina illam esse ortam , divina quo- que gratia inter gravissimos populi errores iteratamque defectionem perpetuo servari, confirmari, aliquando ita perfectum et propagatum iri, ut regnum divinum non tantum Israelitarum , sed omnium gentium esset futuium: fida haec persuasio, laeta haec spes ita piis Israelitarum animis infixae fuerunt, ut de nulla alia re essent certiores. Quod illi agnoverunt, hoc 23 I 178 H. C. MILLIES ipsa huias doctrinae indole confirmatar, qua nihil usquam verius, subli* mius , salubrius adfuit. Non quidem omnes ilia curiosi ingenii quaestiones solvit, sed quod frustra tentarunt gentium religiones, ipsa mentem luce purissima illustrat, animum firmat et consolatur, virtutis studium excitat et ducit, Deum toto pectore, toto animo omnibusque viribus, proximum ut semetipsum amare docet, homini extremum, quod cogitari potest, con- silium proponit, sanctus ut fiat similis Deo. Ut vero praeterito, sic quo- que posteriore tempore adest historiae testimonium. Quum suam religionem puram servarunt, felix laetaque fuit Israelitarum conditio: a Deo deficien- tes graviores deinceps luerunt poenas. Tandem veuit ille, ad cuius adven- tum verba et facta divina Israelitas praepararant , quem annunciarant prophetae perfecti regni divini auctorem , venit ille ipsius Dei filius , in quo Numen plene apparuit mortalibus, ipsum verbum divinum caro factum. Sustulit ille formam externam veteris^ Monotheismi et, puram religionem in mente et veritate positam esse tradens^ hanc ex involucris ad plenam lucem adduxit. Deum unum in salutem generis humani Filio et Spiritu Sancto agere, summamque eius perfectionem amore constare docens, ipse vita et morte gratiae divinae testis, mortales ad Deum reducere, verum regnum divinum, regnum caritatis^ veritatis, sanctitatis, omnibus homi- nibus salutiferum constituere coepit. Novo illo perfecti Monotheismi regno condito, evanuit pristinum. Dissoluta ludaeorum republica, ipsi, qui optimum Dei donum reiecerant, dispersi sunt per orbem, beneficiorum et iudiciorum divinorum ad hunc usque diem testes. Ab eo inde tempore est Monotheismus , qui vi sua divina res humanas regere , veterum et recen- tiorum gentium idololatriam morumque corruptionem devincere coepit, qui iux salutis, spes laetissima est saeculis futuris. Qui verus ad hunc usque diem dicendus est progressus gentium, nonne unice nititur firma illa persuasione de uno Deo sanctissimo^ de hominum tum redemptione per Christum, tum renovatione per fidem et caritatem? Frustra nunc praesidium quaerunt gentes in opibus, in militum tormentorumque bel- licorum numero^ in tyrannide aut libertate: non extra hominem salus sita, omnia superat vis divina in Christi regno fidei, veritatis, iustitiae, pacis. Frofecto nisi haec est Frovidentiae divinae via in terris, nuUa am- plius mortalibus erit lux, norma, spes. Hoc autem si non tantum cre- O R A T 1 0. 179 dimus, sed ipsius historiae testimonio ab antiquo aevo confirmatum esse intelligimus , certa laetaqae nobis erit persuasio: esse Deum perfectum, qui se mortalibus patefecit et opus suum ab initiis rerum inceptum ali- quando per Christum in terris sit perfecturus. Quod breviter exposuimus argumentum, AA. nostro tempore imprimis grave habendum esse puto. Quae enim hodie regnat ingeniorum libertas dicam an licentia, omnia in dubium vocanda, nihil certi habendum, sin- gula nova quadam ratione examinanda et explicanda esse censet. In multis rebus haec dubitandi ratio utilis f uit , in aliis , maxime in religione , noxia et periculosa, quum eo hodie pervenerint multi, ubi plurimi iam aerae nostrae initio dubii haeserunt Graeci et Romani , nullam ad verita- tem esse viam divinaque omnia dubia, incerta esse habenda statuentes. Qui in negando acquiescere nequeunt, ad diversissimas suo ingenio fictas sententias, imprimis ad varias Pantheismi et Materialismi quas dicunt for- mas confugiunt. Nos itaque homunculi, qui res terrestres ex parte tan- tum novimus, nostro ingenio arcana coelestia, viam divinam in terra^ Nu- minis regimen in rebus generis humani pro nostro arbitrio excogitare, fingere, invenire possumus, reiectis historiae testimoniis spretisque omni« bus, quae fuerunt et adsuntP Quam vani et irriti sint hi conatus, in ipsa sententiarum diversitate brevi apparere solet. Maxime hoc inde explican- dum, quod historiae testimonium negligitur. Disputant multi, num hoc illudve fieri potuerit, num aliquid hac vel illa ratione factum sit, res ipsas saepe non satis attendunt. Ab historia religionis Israelitarum multi oculos avertunt, quod eam investigare et agnoscere nolunt: rem potius obscuram, levem^ difiicilem dicunt, superbiam fuisse perhibent rudioris gentis, quae nonnullis rebus gloriata sit; quaenam autem sint illae res, quam graves, verae, sublimes, quanti ponderis in historia generis humani, non adver- tunt. Deum sese Israelitis istis immorigeris, stupidis, non autem gen- tibus cultissimis» Aegyptiis, Indis, Oraecis patefecisse, paene ridiculum eensent Sic tamen teste historia rem se habere» facta divina non nostro modulo esse metienda^ si omnia serio perpendunt, agnoscere debent. Qui enim quid ex historia de vera religione constet indagat, tanquam omnis veritatis fundamentum ex historia hoc, ni fallor^ discet: iam in summa antiquitate apud parvum , minus excultum populum exstitisse illam puram , 23* 180 H. G. MILLIES veram de Summo Numine notionem, quam mens mortalium nusquam sua sponte invenire potuerit, ille tantum* patefactioni divinae acceptam referat. Hoc est summum in terris bonum, quod parvus iste Orientis angulos accepit et servavit, donec ille venit, qui hoc fundamento superstruxit no- vum regnum divinum^ ad omnium gentium salutem destinatum. Hoc, ut puto^ omni dubitatione maius: ibi unam veram et salutiferam exstitisse religionem, hanc non huius gentis ingenio excogitatam, neque ab aliia acceptam esse, sed sua indole donum divinum probari. Firmator hoc ipsis buius populi factis ad hunc usque diem , hoc est fundamentum , quo superstructa est illa Christt Servatoris religio, quae, ut omnes homines ad eximiam suae naturae praestantiam , ad beatam cum Numine Supremo communionem adduceret, mortalibus est concessa. Lex et officium monent^ ut hodie de anno Academico {iraeterito dicam, eiusque fata laeta et tristia commemorem. Fuit annus^ quem non facile ex memoria deponas^ fatis agitatus iniquis durisque casibus actus. Nam bona, dudum promissa, iniquis artibus tandem sunt parta; amiserunt plures Europae gentes, quam longo et difficili labore sibi comparaverant^ libertatem; grave damnum subierunt humanitas et iustitia, victa iacuit pietas^ adeo ut interdum poetae illud in mentem veniret: viigo caede madentes^ Ultima coelestAm, tenas Astraea reliquit. Regnabat in patria nostra, maxime hac in urbe morbus letalis, quo saevior nuUus , viduans civibus urbes atque arva colonis. Lues etiam diris- sima maiore semper numeio armenta auferre perrexit, multis incoUs ruinam minitans. Et tamen nunquam animo satis grato gratiam divinam recor- dari possumus, quae tutam et incolumem servaverit patriam nostram, quae Academiam quoque nostram tranquillam florentemque esse siverit. Fro- fecto insigne est beneficium divinum, quod in hac ipsa urbe, ubi mors omnibus imminebat^ nullum neque Curatorum neque Professorum carum caput lugere debuimus, quin ex ingenti fere quingentorum Academiae civium numero, quorum vulgo quotannis nonnullos mcHrs atra sibi deposcit, R A T I 0. 181 hoc anno unam tantum amisimus, lohannem lacobum van Schaick, Rheno-Traiectinum , Theologiae studiis destinatum, qui Academiae nostrae potius ostensus quam datus, die 16 m. lulii avi aviaeque non minus quam praeceptorum et amicorum spei votisque est ereptus. Nec tamen nobis defuerunt alia tristia, quum plures vestrum oognatos, amicos desideretis. Amisimus omnes venerandam iliam coUegae desidera- tissimi Karstenii viduam^ cui non diu superstites fuerunt vidua coilegae coniunctissimi Visscher, et pater collegae aestumatissimi van Goudoever. Quam triste omen erat ille primus feriarum aestivarum dies, quo fidum nostrum apparitorem, Andream Guilielmum Holstege, in flore aetatis uxori et liberis repente ereptum audivimus, quam tristis viduae et pupillorum sors, quibus aliquomodo succurrere conati sunt et professores et studiosi. Deinde alii quoque vestrum acerba clade sunt afl9icti : tibi CI. Buys ademptus est filiolus , qui vix lumen adspexerat , tu , CI. Hoek , iterum dilectissimam sororem iam adultam^ CI. Loncq, coniugem carissimam, Cl. Opzoomer, patrem venerandum, Cl. Eoster, sororem unicam carissimam lugetis. Nu- per tibi, Excellentissime van Rappard, cita morte ablatus est frater dilec- tissimus, omnibus qui eum norant, carus, tibi vero coniunctissimus» pari- terque tu, Consult. van Hoytema, desideras fratrem, tibi liberisque suis ereptum. Renovare dolorem vestrum me non decet, sed vobiscum vitam meliorem hac vita defunctis vobisque omnibus optimum , quod Deus largi- tur, solatium exoptamus. In fatis vero humanis lux tenebris adiuncta esse solet. Hoc grato animo tu expertus es, CI. Miquel, quum tibi esset concessum memoriam celebrare nuptiarum per quinque lustra feliciter actarum. Sit ille dies tibi felix auspicium, diuque tibi serventur gaudioque esse pergant uxor liberique carissimi. Tale e^emplum vos facile excitare vel saltem foustissima quaeque vobis spondere potuit, tibi CI. Eoster, quum filiam oollegae carissimi Earstenii tibi uxorem legisti, tibique» CI. Doedes, quum in tuam et liberorum tuorum felicitatem secundas nuptias iniisti. Sint vobis uxores carissi- mae auxitio, solatio, gaudio, diuque fruamini sanctissimo illo amoris vincuk). 182 H. G. H I L L I E S Alias cam Academia nostra nuptiaa celebrare tibi licuit, CL Vreede, quum amici et discipuli tibi in memoriam revocarent quinque lustra, qui- bus cum Academia nostra ita fuisti coniunctus , ut eius decus et omamen- tum semper te praebueris. Utinam diu te nobis quoque servet D. O. M.« ut munere strenue ge>to fortiter fungi pergas I Nec minus tecum laetati sumus, CL Rovers^ quum dies ille tibi vix amplius notus , sed aliis memorabilis illuxerat , quo ante octo lustra munus academicum suscepisti. Quod profecto non multis contigit, per tam lon- gum temporis spatium tres patriae nostrae academias tua eruditione^ industria, virtute ornasti: innumeri fuerunt, ubique sparsi discipuli tui, quae tibi debebant« grato animo tunc maxime recolentes. Merita tua, dudum omnibus nota, Regem quoque Augustissimum palam agnovisse, multis gaudio fuit. Utinam D. O. M. diu tibi mentem iilam vegetam , maturam illam prudentiam^ sedulam illam industriam, teque ipsum diu Academiae nostrae servetl Nulius annus sine honore tibi praeterire solet, CL Donders. Non ergo eum mirati sumus, cuius nuncium annus praeteritus nobis attulit, quum Academia Vindobonensis sua saecularia agens te socium suum selegit lUo honore in te d^lato gaudet patria , academia nostra , maxime autem quod te socium nostrum servavimus^ diuque ut speramus academiae nostrae ornamentum servare possumus. Quod academiae nostrae non saepe optingit, Frofessorum numerus non tantum integer servatus, sed etiam auctus est. Nempe ex novis de arte medica legibus utile videhatur Academiae nostrae laboris divisione promo- vere disciplinam. Qui per multos annos duplex artes chirurgicae et obste- triciae tradendae munus praeclare gesserat/CL van Goudoever, ea qua est liberalitate alterum ultro deposuit Vocatus est vir Doctissimus Adolphus Ludovicus Sigismundus Gusserow in Academia Berolinensi de disciplina obstetricia iam optime meritus, cuius eruditionem et sollertiam quum rei pmti laudant, nos omnes animum eius candidum, ad omnia bona paratum iam ita novimus, ut de eo optima quaeque exspectare potuisset Academia nostra. Sed eheu! ex inopinato tristis nobis nunoius allatus eat, Tigurinos te , vir Ciarissime I nobis invidere et ad suam Academiam vocare. Quum longe maior ibi disciplinam tuam promovendi adesse videatur opportunitas « R A T I 0. 188 quis te reprebendet^ si iis morem geras novumque inter nos munus reliu" quas! Dolemus academiae nostrae iacturam, sed caram semper tuam servabimus mempriam. Frovida Curatorum cura quoque factum est, ut Laboratorio chemico novus datus sit adiutor, vir Doctissimus Albertus Reinecke Goettingensis » et spes est fore , ut brevi quoque novo Laboratorio physiologico talis adiu- tor addatur. Apparitori nostro vita defuncto successit lacobus Nicolaus de Kruyff, cui eandem alacritatem et industriam exoptamus, quibus diu- tissime in eo munere floruit pater venerabilis. Propositum erat studiosis celebrare Academiae nostrae lustruni quadra- gesimum sextum , sed mox vetuit tristis teroporis ratio. Qui ad laeta erant parati^ a gravibus seriisque rebus se non abhorrere brevi post proba- runt. Morbo pestifero inter nos grasaante, plures sese strenue optimis iUis civibus adiunxerunt, qui sponte sua pauperum et aegrotorum curam susceperant , nec vero minus Medicinae Candidati et hic et alibi aegrotan- tibus ultro opem attulerunt. Postea ex mutata deinceps rerum pohticarum conditione, multi bene perspicientes iis, qui pacem optent, belium esse parandum, nobisque Batavis, quibus libertatem vita cariorem esse oporteat, illam tueri sanctissimum esse officium, ad armorum usum discendum sedulo se converterunt. Quae ergo diversa esse solent, illi masculo animo arma cum studiis iunxerunt exemplumque dederunt , ubique inter nostrates imitatione dignissimum , ut omnes sine discrimine cives patriam , oommune omnium bonum, defendere discant. De institutis et subsidiis academicis pauca tantum mihi sunt dicenda. Quae plurimis^ professoribus » studiosis et huius urbis civibus usum suum praebet Bibliotheca, aucta iterum est» ut quotannis solet, libro- rum copia. Curatores, quod grato animo commemoro, illam partem, quae spectat literas orientales^ quaeque, ut aliae partes, gravissima inopia laborat^ paululum stipendio concesso sublevandam esse statuerunt. Utinam quod hac in re inceperunt, fortiter persequantur ! Quod prae- terea laudandum esse censeo, ut alios ad huius exempli imitationem incitem, nonnulli huius urbis cives amplissimi Bibliothecam nostram dita- runt libellis rarissimis ad initia Catechismi Palatini pertinentibus, quos- que ipsi auro cariorea habuerunt. His iam ita usus est collega coniun- 184 H. & M I L L I E S ctissimas Doedes, at huias in Ecclesia Reformata aurei libelli qoasi iiicu« nabula optime illustraret. Utinam omnibus easet persuasum, Bibliothe- cam nostram non, ut imperiti male spargunt, divitem, sed admoduDj pauperem esse! Non minus speramus et exspectamus novam Catalogom, diu promissum , ita tamen ut non in perpetuum omnium taedium novum volumen addatur prioribus, sed ut catalogus sit unus ad usum quae- lentium accommodatus. Laboratorio chemico summam tribuit laudem ipse maxime in eo laudan- dus dux, nibil ei defuisse, neque hodie deesse. Laudatur non minus absolutum nunc splendidum Laboratorium physiologicum , quod ut novum splendorem Academiae nostrae praebeat, disciplinaeque inde, te Cl. Donders duce, nova lux affulgeat, omnes optamus. Museum physicum et Obser- vatorium astronomicum non quidem valde aucta, sed satis bene instructa sunt. Idem quoque praedicatur de Museo anatomico, quod hoc potissi- mum nomine amplificatum est, ut et singula melius disponi possint et oon- clavia iam adsint auditoribus commoda. Hortus et Museum botanicum florere pergunt , non tantum plantarum exoticarum aliarumque permutatione acceptarum numero, sed etiam aliarum rerum ad institutionem utilium copia. Caldarium novum horto est additum. Museum geologico-mineralo- gicum specimine ferri coelestis seu Meteorologici ex insula lava ab Aca- demia disciplinarum Amstelodamensi . est ditatum. Museum zoologicum etiam auctum est partim donis, partim rebus emtione comparatis. Deest autem maxime adiutor ad novam omnium rerum recensionem instituendam , desunt porro conclavia ad studia practica et instrumenta nonnulla, quae nostra aetas flagitat. Speramus fore ut omnia» quae ibi desiderantur , brevi adsint. De novo Nosocomio optima esse exspectanda, saepe audi- vimus, nondum quidquam vidimus. £x multis autem virorum celeberri- morum consiliis paene confidere licet^ tandem aliquid perfecti exoriturum esse. Hoc quidem de hisce aedibus academicis vix nobis persuadere pos- sumus : speramus tamen , ut non quidem aedificium splendidum , sed plura et magis commoda conclavia nanciscamur. Quae bona sive nova sive emendata accepit Academia nostra, ea maxime curae et liberalitati Curatorum debemus. Scimus, non omnia simul per- fici posse, sed eorum diligentiae aeque ac professorum et lectorum in- R A T I 0. 185 dustriae tuto quae emendanda supersunt, committere possumas, ut ad maiorem semper vigorem Academia nostra extollatur. Non sine soUicitudine quadam Rectoris munus inii, laeto gratoque Bnimo nunc de eo decedo. A multis studiosis amicitiae, ab omnibus bene- volentiae et modestiae signa accepi. Vobis omnibus, Commilitones ! gra- tias ago maximas, quod munus gravissimum mihi leve reddidistis. Ad meliora et altiora nunc vocamini, Commilitones ! Etenim hoc anno in Academia nostra proponuntur quaestiones omnibus academiarum et athenaeorum in patria nostra civibus. Qui inter vos sunt erectioris animi honorisque cupidi aures arrigant, viresque naox intendant, ut studiorum aliquando fructus capiant. Praeleget vero illas senatus academici actuarius ^). Sed tempus est ut decedam tibique fasces academicos tradam^ quem Rex Augustissimus mihi successorem disignavit. Te ergo , Vir Cl. Guilielme Koster, huius Academiae Rectorem pronuncio, proclamo. Accedas, quaeso^ Vir Magnifice. Salve^ Rector, iterumque salve! Sit tibi munus gravissi- mum ieve et gratum atque ita te iuvet D. O. M. ut , te Rectore , non tan- tum tuta et incolumis maneat , sed crescat quoque et floreat doctrinae , humanitatis et pietatis laude Academia Rheno-Traiectina. 1) Cf. pag. 186. 24 PROGRAMMA CERTAMINIS LITEEAEII RECTORE ET SENATU ACADEMIAE RHENO-TRAIECTINAE DIB XXVI MENSIS MARTII ANNI CIOIOCCCLXVn 1 N D I C T I. Ex Regis Attgastissimi Guilielmi III liberalitate et munificentia, Rector et Senatus Academiae Rheno-Traiectinae omnes Academiarum huius Regni cives et Athenaeorum alumnos in proximum annum ad certamen literarium invitant, et quaestiones, a singulis Ordinibus Academicis positas, pro- mulgant hasce: AB ORDINB PHILOSOPHIAB THEORETICAE ET LITERARUM HUMANIORUM, I. Ex ipsis fontibus exponatur feminarum apud Romanos conditio domes- tica et civilis a priscis temporibus ad aetatem Constantini Magni. n. Variae sententiae de authentia Psalmorum^ qui Davidi auctori tribuun- tur, argumentis internis et externis diiudicentur. PR06RAMHA GBRTAMINIS LITERARII. 187 AB ORDINB MEDICO. I. Quaeritur commentatio de structura atque functione glandulae lacryma- iis, in primis ratione habita nervorum organon illud perreptantium eorum- que vis in secretionem lacrymarum. IL Historia duce novisque experimentis indagetur, quam rationem nervus vagus habeat cum spirandi motibus. Ad utramque quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. AB ORDINE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE NATURALIS. I. Quaeritur commeiitatio de Stratiote aloide Linn., in qua eius structura anatomica, morphologia, physiologia et distributio geographica exponiantur, propriis etiam auctoris indagationibus illustratae. II. Adbibeatur principium oonservationis energiae ad explicandas actiones varias fluxus galvanici. Ad utramque quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. AB ORDINE THEOLOGICO. Quid Faulus Apostolus de conscientia humana docuerit, ita exponatur, ut et huius doctrinae nexus cum universa Theologia Paulina^ et eius vis et efficacitas in rationero, qua Euangelium annunciavit, luculenter appareant. Ad hanc quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. 24» 188 PROGRAMMA CERTAMINIS LITERARII. AB ORDINE lURIDICO. Quae lure Publico hodierno dentur actiones civiles aut poenales, ubi vel contraxerint nomine civitatis Magistratus ac Praefecti s. inferioris gradus officiales, vel forte in errorem lapsi deliquerint, cum ex Legibus Inipeni ac Codicibus, tum ex historia aetatis nostrae^ praesertim patria, exponatur et illustretur. — Quae ad locum de Administris Regiis pertinent, in res- ponsione ad hanc quaestionem tangenda non erunt. Ad hanc quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. Commentationes , latina oratione conscribendae , nisi diserte patrii ser- monis usus concessus est^ et aliena manu describendae, ante diem x m. lanuarii a. cioiocccuviii mittuntor ad Virum Clarissimum Guilielmum Gerardum Brill, qui Senatus Academici acta curabit. Singulae lemmate inscribuntor adiunguntorque schedulae obsignatae, scriptorum nomina et praenomina integra continentes, eodemque lemmate extrinsecus distinctae. Ordinum de Commentationibus iudicia pronunciabuntur , optimarumque commentationum scriptoribus , disquisitione ante instituta , praemia tribuen- tur ipso die Academiae natali a. cioiocgclxviii. ACTA IN SENATU A. CIOIOCCCLXVI— CIOIOCCCLXVII, Rectore Magnipico HENRICO CHRISTIANO MILLIES, Graphiario OTTONE VAN REBS. Die 23 m. Martii 1866. Rector Magnificus laoobos Antonius Fruin, a Senatn Amplissimo in cathedram ductus, orationem habet: de pri- vati iuris nostri codidbus assidue corrigendis et eupplendis. Dein- ceps Academiae fata tum prospera tum adversa narrat Tandem, magistratum Academicum deponens, in proximum annum Recto- rem Magnificum renuntiat et salutat Virum Ci. Henricum Chris- tianum Millies. E Curatorum decreto Graphiarii munus in hunc annum man- datum est Viro Cl. Ottoni van Rees. Assessores declarantur: Ex Ordine Medicorum Vir Ciar. G. I. Loncq. tt ff Mathematicorum // » F. Harting. » » Theologorum ff 9 B. Ter Haar. if » lureconsultorum // // B. I. Lintelo de Geer. Die 22 m. lunii. Rector Magnificus cum Senatu communicat epistolam, qua Curatores, Viri Amplissimi, Senatui significant: Virum*Doc- tissimum Albertum Reinecke ez urbe Gottinga vocatum esse ut Chemiae Professori in exercitationibus practicis , quae in laboratorio habentur» auxilio sit. Deinceps Rector refert, se una cum Graphiario, Senatus no- mine, adiisse Virum Clar. G. G. Vreede, qui die 29 m. Martii memoriam celebravit muneris Academici , per quinque lustra quam felicissime et honorificentissime gesti. 190 ACTAIIVSENATU. Die 28 m. Novembris. Curatores cnm Senata commauieant, apparitorem Holstege die l^ m. lalii obiisse; 8e aatem die 36^ m. Septembrb eias saccessorem nominasse I. N. de Kruyff, apparitons emeriti eiusdem nominis filium. Epistola legitur a Curatoribus die 22^ m. Novembris data, qua significatur: Virum Doctissimum Adolphum Ludovicum Sigismun- dum Gusserow, Medicinae Lectorem in Academia Berolinensi, a Rege augustissimo Professorem Ordinarium in facultate medica huius Universitatis nominatum esse. Die 25 m. Januarii 1867. Vir Clar. Adolphus Ludovicus Sigismundus GusseroWy in Ordine Medicorum Professor Ordinarius designatus, a Senatu amplissimo in cathedram ductus, munus suum auspi- catur oratione, Latino sermone habita^ qua exposuit: Quemadnuh dum ar9 obaletrida et gynaecologia litterartm medicarum diaciplinae peculiares exstiterint. Die 6 m. Februarii. Designantur quatuorviri, ex quibus a Rege augus- tissimo Rector Magnificus in proximum annum eligatur: Ex Ordine Medicorum Vir Clar. G. Koster. // if Mathematicorum // # M. Hoek. if tt Theologorum w ^r I. I. van Oosterzee. // // lureconsultorum ^ 9 O. van Rees. Deinceps quatuorviri ex quibus in proximum annum eligatur Senatus Graphiarius: Ex Ordine Litteratorum Vir. ChiT. G. G. Brill. n u Medicorum n v Qi, Koster. n n Mathematicorum // ir F. A. G. Miquel. y if Thcologorum » # I. I. van Oosterzee. Assessores tandem designantur: Ex Ordine Mathematioorum Vir Clar. C. H. D. Buys Ballot. // // Theologorum // » I. L Doedes. if // Im^consultorum » // I. A. Fruin. if n Litteratorum # # H. van Herwerden. QUEMADMODUM AKS OBSTETRICIA ET GYNAECOLOGIA LITTERA- RUM MEDICARUM DISCIPLmAE PECULIARES EXSTITERINT. ORATIO AB ADOLPHO LUDOVICO SIGISMUNDO GUSSEROW PRONUNGIATA TRAIECTI AI> RHBNUM A. D, XXV M. lANUARII A. CIOIOCCCLXVII. ACADBMIAB BHBNO-TRAIBCTINAB CURATOEBS, VIRI NOBILIS. SIHI, AMFIilSSIMII QUI HIS AB ACTIS BS, VIE CONSULTISSIMB I MAGNIHCB ACADBMIAB BBCTOEl DOCTBINAEUM BT AETIUM PEOFBSSORBS, VIEI CLAEISSIMI, NEaNON LBCTOEBS DOCTISSIMII QUI IN FEOVINCIA AC UEBB FOTBSTATB BT AUCTOEITATB GONSFICUI ESTIS, VIEI HONOEATISSimi BBEUM DIVINAEUM INTBEFBETES, ABTIUM BT DISCIFLINABUM DOCTOEBS ET MAGISTEI, VIEI VENEEABILBS, DOCTISSIMII lUVBNBS UTBEAEUM DISCIFLINABUMQUE STXJDnS OFBEAM DAN- TBS, BXOFTATISSIMI, COMMIUTONBS AMICISSIMII VOS DBNIQUB CIVBS ET HOSFITES, QUOTQUOT HUC CONVBNIS- TIS, AUDITOEES OFTATISSIMIl Haud sine verecundia ac trepidatione quadam hunc locum solennem in- gredi et in medium Vestrum, unum omnium honoratissimum , procedere ausus sum. Neque haec haesitalio mihi vana videtur expendenti , num vires meae, quas sentio, quam sint exiguae, una cum proba mea voluntate strenuaque industria solae suffecturae sint, ut munus mihi honorificentissi- me delatom quoquoversus exsequar atque id, quod iure praesumitur^ com- modum afieram: uno verbo, ut quaecumque a me expectantur, cuncta plane expleam. Cuiusmodi oogitationes vel dubitationes nescio^ an unum- quemque sollicitum reddant, me autem cura eo maiore non possunt non implere, quod ego peregrinus, ex alia natione oriundus, huc deveni. Sed maximo mihi duxi honori, quod a Vobis, Viri amplissimi, huc vocatus sum, quamobrem patriam patriosque penates reliqui atque animo gratissi- mo iam hoc loco agnosco, quanta cum benevolentia et comitate ubique aooeptus sim. Nihilominus quispiam facile suspicari possit, me verbum vanum eloqui afiirmantem, iam nunc me esse Batavum perfectum, namque per se iudicare licet, qui e patria suo cito excedat eamque det oblivioni, 26 194 A. L. S. GUSSEROW eum Dullo pacto alius terrae civem bonum minimeque hominem probum, ergo nusquam aoceptum esse posse. Itaque impraesentiarum aequi , quaeso, bonique faciatis , quod animo candidissimo boc momento solenni summam meam fidem obligo, me omnem meam ingenii facultatem, omnem scien- tiam» omnem curam operamque in eo solum consumturum esse, ut hmc litterarum universitati totique HoUandiae quam maxime prosim, munere meo ratione tam theoretica quam practica religiosissime fungens. Atque hoc in cAmpo, auditores nobilissimi, sine dubio nos omnes statim coniunc- tissimi enmus, hic neque ego me sentiam alienigenam^ neque Vos, ut certo spero equidem, me habebitis. In litteris enim, in docendo discen- doque QiiUi sunt nationum Umites, sed omnes gentes poUtae unam consti- tuunt magnam familiam , in qua pariter et laborandum est et summam omnium laborum percipere licet. Litterae igitur nullam habent patriam, Utterae sunt mundanae. Nec illae differentiae, quae in litteris tractandis vel in singuUs discipUnis excolendis inter nationes diversas comparent natio- nes ipsas separant^ sed potius sunt documento, quantopere aliae nationes aUarum rationem habere debeant, ut ne harum aut illarum scientia manca et imperfecta evadat. Sic igitur de loco, quem inter Vos tenebo, equidem sentio» nec dubito, quin me eadem mente Ubenter reoeptnri aitifi. Atque ut sententiae meae signum quoddam externum ederem» praescripto ser- mone latino orationem hanc inauguralem habere non recusavi , qui quidem sermo antehac solus oommune commercium Utterarium eonciUabat, nnnc vero propterea minns usurpatur, qnod tempore procedente Utterae tanta incrementa ceperunt , ut ad eas exponendas Ungua latina firequenter non iam suffidat. Ceterum autem vos, viri ampUssimi, etiam alque etiam rogatos volo, ut germanicam meam verborum latinorum pronuntiationem benevole excusetis. Momenti haud levis mihi esse videtur» quod ego sum primus eo ded^* natus, ut hac in academia solam doceam artem obfitetridam» quod munaa adhuc praeceptori chirurgiae fiimul obeundum eiat. Grave profeeto doeu* mentum et exceUentis ingenii et rarae eruditionis sicuti mirae induatriaa collegae nostri illustrissimi iUud est, quod ambas discipUnas, quarum utraque ampUssima, est, una idque tam perfecte praeoipere potuit Foat* eaquam enim ars obstetricia tempore fiuperiori tantummodo pars qnadam O R A T 1 O. 195 vel caput chirurgiae habita et docta est, posterius quidem ut disciplina peculiaiis a ohirurgia separata est^ sed cum ea adbuc diu ratione externa oopulata permansit, id quod etiam in hac litterarum universitate hodieque factum est. Quae quum ita sint, forsitan boc loco, ubi nunc ipsum etiam modo externo chirurgia et ars obstetricia postremo in Europa disiungun- tor^ haud alienum videatur paucis contemplari: Quemadmodutn ars obstetrida et gynaecologia litterarum medicarum disci- plinae peeuliarea ewtiterint. Nostruin non est, universam artis obstetriciae historiam inde a tempo* ribus antiquissimis exponere, sed res modo singulas afferre nos oportet quibus factum sit, ut nostra disciplina a medicina reliqua seiungeretur. Temporibos vetustissimis medicina dumtaxat una erat disciplina, quare apud Hippocratem, auctorem illum quidem artis medicae, res obstetricias^ una cum mere medicis tractatas invenimus. Nobis non licet has res per- censere, quae saepe recta et falsa mire commixta, interdum tamen inge- niosissima continent, sed iam hic fontem illum prindpalem silentio prae- terire non possumus, qui erat in causa, ut tota ars obstetricia per tempus longissimum locum maxime humilem teneret, id quod protinus etiam in arte obstetricia antiqua reperimus. Dico illam consuetudinem , ex qua partus naturales soUs feminis obeundi permittebantur ac medici non ad- vocabantur, nisi partus essent, ut ita dicam, praeternaturales , aut tales obstetricibus esse viderentur. Itaque etiam medici opem modo pernicio- sissimam et periculosissimam ferre poterant, quippe quibus processus nor- malis plane igootus esset, ita ut partum naturae convenientem et patholo- gicum omnino non discriminare possent. Yeluti Hippocrates, quod mirari licet, parttts pedibus praeviis praeternaturales duxit, ubi versio in caput aut coQcisio foetus requiratur. Parturientes igitur medicos quam maxime verebantur, quoniam eorum auxilium tam matri quam infanti persaepe exitioaum erat. Sic in universum ars nostra usqae ad aetatem Celsi sese habebat. Hio aoctor illam primus nonnihii separatim praeoepit et eo quidem looo, ubi moha per saecula remansura erat, nimirum inter chirurgica. Idem ergo Celsos generatim censebat atque Hippocrates, scilicet partus, ubi obste- 25* ^ 196 A. L. S. GUSSEROW trices nihil pioficere posseut , medicis et iis quidem , ut auctor putat , prae- cipue tradendos esse qui potissimum manus et instrumenta adhibentes opitularentur , id est, chirurgis. Ceterum praecepta Celsiana tantum ad foetus emortuos spectant, ita ut medico obstetricio dumtaxat vita matns servanda sit. Omnino tum demum^ quum doctrina Christiana magis ma- gisque propagaretur , vitae infantilis respectus habebatur. De reliquo apud Celsum antiqua foetuum concisione collata iam nonnullos artis progressus invenimus, praesertim quod doctrinam attinet de versione in pedes^ de proctothesi in podothesin commutanda et extractione instituenda. At M progressus sane non leves , perbrevi , ut videtur , rursus oblivioni 'dabantur ; certe tota ars obstetricia imprimis speciem crudelem ex aetate Hippocratia adhuc diu retinebat. Altera autem gravis causa , quod ars obstetricia illo tempore atque etiam posteriore locum tenebat infimum, manca erat cognitio anatomiae orga- norum genitalium feminearum, quapropter Galeni eiusque antecessorum Sorani et Moschionis nobis mentio facienda est, utpote qui saeculo post Christum secundo artem obstetriciam multum promoverint. Fraecipue Galenus, quamvis directe ad artem obstetriciam practicam nihil contulerit, egregia tamen nitidis suis partium genilalium feminearum foetusque descriptionibus anatomicis praestitit. Verumtamen haec doctrina omnino longum per tempus non eo progrediebatur modo, quem laeta illa initia spondere videbantur. Una cum imperio Romano corruente etiam omnes litterae de fastigio, quod florentes adeptae erant, plus minusve deiiciebantur , id quod maxime medicinae accedebat, quae mirabilem in modum superstitione perversissima restinguebatur. Vetustum Hippocratis praeceptum de foetu concidendo rursus in positionibus exercebatur, quae tale quid aut oronino non aut perraro tantum exigunt. Quid quod Tertul- lianus, quum antea modo de foetibus emortuis dissecandis ageretur, pri- mus diserte praecepit^ foetum^ ne vivus dilaceretur, in ventre materno prius occidendum esse, quod pravum praeceptum auctoris aetate commu- niter valebat. Imo hoc crudele agendi genus per complura saecula reti- nebatur, tauto id quidem crudelius^ quod plerumque, ut iam diximus» concisio foetus omnino vitari poterat. Profecto etiam mirari lioet, quod ipsis primis doctrinae Christianae, temporibus vita infantilis parum respide- R A T I 0. 197 batur, qui despectus ex illa doctrioa veterum philosophorum praesertim Stoicorum fluxisse videtur, infantem in ventre materno nondum anima praeditum esse , quam doctrinam idem Tertuliianus , pater ecclesiasticus refutat. Froinde etiam abortum artificialem antiquitus usitatissimum ad- huc continuatum esse facile est intellectu nosque quasi in transcursu com- memoratum volumus. Extra cancellos enim nobis constitutos longe egre- deremur, si» quomodo litterae omnes, ergo etiam nostra disciplina plane substiterint vel potius interierint, latius persequeremur. Usque ad exitum saeculi septimi ad praecepta Hippocratis, Celsi^ Galeni nihil utique novi accessit. Naturae contemplatio , in quam illi patres arlis medicae diligen- tissime iticumbebant , prorsus negiigebatur et abolebatur. Quae ad scripta horum auctorum interpretanda et iihistranda afferebantur , ea in tenebricosa tantum superstitione constabant. Soii Arabes, quorum mirabiles expedi- tiones victrices in illud incidebant tempus, et bene meriti sunt, quod lit- terarum patrocinio suscepto saitem res traditas diiigenter coluerunt, etsi eas novis vel magnis inventis non iocupletarunt , quod idem in artem ob- stetriciam cadit. In universum igitur locum a Graecis traditum obtinentes Arabes singulatim modo rationem mitiorem saltem experti esse videntur, namque ad partus difficiles absoivendos medicamina numerosissima propo- suerunt, et his demum, quod sane pierumque acciderit, frustra impensis, ad antiquum . foetus discecandi modum confugerunt. Studium autem Ara- bum tradita conservandi tanto magis coiiaudandum est, quod in terra occidentali Christiana litterae medicae labem maiorem contraxerant , atque adeo in coenobiis, ubi colebantur^ propie nihil erant, nisi astrologia et caeca superstitio. Ars obstetricia per multa saecuia, uti antehac, ab im- peritis obstetricibus factitabatur , quarum auxiiium aeque matri atque* in- fanti damnosum erat, simuiac partus a normaii aiiquantulum modo rece- deret. Medici videntur saecuio tertio quartoque decimo ab arte obstetricia exercenda omnino exclusi fuisse. Saecuiis prioribus, iam memoravimus^ medici saltem ad partus .difficiies acciebantur , sed ex scriptis huius aetatis clarissime elucet , medicos omni naturae contemplatione caruisse , et de par- tubus soium ex narrationibus mulierum imperitissimarum iudicare et com- mentari. Propterea minime mirandum, quod in libris Alberti Magni aiio- rumque maximae opinionum perversitates cum argutiis ineptissimis temere 198 A. L. S. GUSSEROW confasae sunt, quae legentibus taedium afferunt. Saeculo quinto decimo bic statuB fere non immutatus est, attamen secundum disquisitiones a Siebold editas saltem chirurgi ad partus difficiles denuo arcessiti esse vi- dentur, quamquam in plerisque scriptis iUius aetatis totius artis obstetriciae mentio nulla facta est. Omnino usque in saeculum sextum decimum pro- cessum artis obstetriciae nobis non licet historice adumbrare , quia ea plane non exstare videtur, quam ob causam liber anno 1613 ab Euchario Boesslin medico Francofurtensi , editus , qui inscriptus est : tfDer Swangeren Frawen und Hebammen Rosengarten" in historia artis obstetriciae gravem constituit epocham. Auctor quidem tantummodo praecepta antiqua cum onuiibus vitiis erratisque repetivit^ sed libri gravitas historica in eo inest, quod primus est, in quo ars obstetricia ut disciplina peculiaris tractata repetitur. Illa deinde terra, ubi hac via primum amplius procedebatur , Hollandia erat. Hic scilicet anno millesimo quingentesimo vicesimo quarto alterum huius- modi librum peculiarem lason a Pratis conscripsit de uteris et de pariente et partu, quo tamen libro perinde nihil novi continetur. Res igitur gra- vissima ea fuit, quod ars obstetricia iam seorsum tractari coepta est eoque animi medicorum aequalium ad eam conversi sunt. Quae hac de disciplina adbuc perscripta erant^ ea illi auctores» ad quos in Germania Rueff aliique accedebant, in conspectum quendam redegerunt, quo vitiosa facilius cc^- nosci poterant. Meliori autem artis obstetriciae processui tunc quoque id potissimum obstabat, quod parlus adhuc perpetuo obstetricibus administrandi erant. Plurimum tamen commodi litteris medicis medio saeculo sexto de- cimo ex Italia allatum est, cuius auctores erant Andreas Vesal, Realdus C!oIumbus« Gabriel Fallopia, Bartholomaeus Eustachius, quorum nomina conditorum anatomiae humanae simuique proprie medicinae theoreticae splendore sempiterno fulgent et saeculum sextum decimum illustrant. Na* turae rei consentaneum erat , quod praecipue chirurgia anatomia locupletata permultum promovebatur. Quoniam vero ars obstetricia etiamtum para chirurgiae ducebatur, quoniam etiam a viris exercebatur, chirurgis sem- per partus difficiles absolvendi erant^ sperare licebat fore, ut una cum chirurgia procedente etiam ars obstetricia procederet. Itaque chiruigi proximis decennis artem nostram in speciem meliorem redegerunt opemque auxerunt atque emendarunt. Eo sane factum est, ut tum ars obstetricia R A T I O. 199 cam chirurgia etiam magis coalesceret magisqae pars chirurgiae haberetur, tum semper tantum ratione mechanica disciplina nostra excoleretur, a quo vitio ea hoc demum tempore prorsus liberata est. Praeterea medici proprii discipUnam artis medicae parum respiciebant , quae solis mulieribus trac- tanda erat» quibus non suflScientibus chirurgi auxilio vocabantur. Tali modo ars obstetricia eiusque cultus chirurgis prorsus obtigit, neque mirandum videtur» quod tali modo imprimis pars artis obstetriciae , quae vocatur operativa , excolebatur atque eadem ars per decennia plurima chi- rurgica manebat. Proximi deinde maximique progressus in arte obstetricia otique etiam in illa terra facti sunt , in qua tum , ut etiamnunc , chirurgia quam maxime pertractabatur , in Francogallia. Ibi Ambrosius Fare in libris Buis obstetriciis de anno millesimo quingentesimo quinto decimo et mil- lesimo quingentesimo septuagesimo tertio gravem illam et salutarem doc- trinam de foetus versione in pedes cum eiusdem eitractione subsequente proposuit. Haecce versio eo auctore in cunctis partubus difficilibus fieri/ aut certe tentari debet. Infantes dissecari non concedit, nisi ii iam exstincti sint, aut mater in summo vitae discrimine versetur. Quibus regulis exinde parturientes innumerae servatae sunt-> nec possunt eae crude- libus praeceptis auctorum superiorum collatis satis praedicari. Quanta sit dignitas doctrinae de foetu in pede convertendo , iam hinc patescit , quod eadem etiamnunc, dum nobis numerosa subsidia alia suppetunt, multis in casibus valet. Quod omnino viri in artem obstetriciam studiosissime incumbebant» eo primum in Francogallia obstetrices magis magisque sum- movebantur, quae nec litteris nec parturientibus ullum commodum parabant Simul autem cum doctrina de foetu in pedes convertendo etiam sectionem caesaream in feminis vivis faciendum potissimum ex scriptis auctorum Rousset et Caspari Bauhin in artem obstetriciam receptam esse hic solum memoraverim, ne a proposito longius digrediar. lam totius artis obstetri- ciae amplior processus diu ex chirurgia et arte obstetricia apud Francogallos procedente suspensus erat. Postquam vero foetus versio in pedes, neque minus sectio caesarea a Franoogallis inventa est, exeunte saeculo sexto decimo medici etiam in rebus arti obstetriciae admodum cognatis magnum studium ooUocarunt. Dom enim iidem auxilium ad ipsum partum spectans adhuc solis chirurgis permittebant, animos suos potius ad graviditatem , ad puer- 200 A. L. S. GUSSEROW periam maximeque ad morbos mulierum applicarunt. Quod studium mul- tis ex operibus coUectivis elucet, quae de morbis mulierum a medicis terrarum diyersissimarum « nominatim Franoogalliae , Germanjae» HoUan- diae, composita gynaecia nuncupata sunt Tum saeculo septimo decimo ac praesertim altero eius dimidio maximi gravissimique artis nostrae prpgressus tam theoretici quam practici rursus Francogallis auctoribus reperiuntur. Prae ceteris bic nobis Franciscus Mauriceau nominandus est , quippe qui anno 1668 in magno suo opere de arte obstetricia morbisque gravidarum et puerperarun scripto (seu //des maladies des femmes grosses et acoouchees") quum fundamenta huius artis ut disciplinae peculiarisiecerit, tum praecipue longius in tempus regulas artis obstetriciae practicae constituerit. In hac disciplina elaboranda imprimis sententia ductus est, accuratam partium genitalium muliebrium earumque functionum scientiam omnium praecepto- rum obstetriciorum fundamentum esse debere. Proinde etiam ad opinio- nem, viribus naturae in partubus longe plus, quam adhuc factum sit, permittendum esse, adductus est primusque videtur certo iudicasse, par* tum esse actum physiologicum , qui per se nuUam artis auxilium requirat. Magni etiam momenti ad artem nostram promovendam, illud est, quod Mauriceau pelvim mulieris osseam ad partus decursum multum valere pri- mus animadvertit ; imo primordia doctrinae gravissima de pelvi angustiore ut partus impedimento iam videtur divinasse. Tametsi Mauriceau de arte obstetricia sine dubio egregie meritus est^ eo tamen in progressum huius disciplinae vim minus prosperam exercuit^ quod ob maiorem auctoritatem eius praescripta longius per tempus tamquam norma observabantur^ ideoque praecepta haud dubie praestantiora diu negligebantur , aut falsa habeban- tur. Hac ratione praecipue Paulus Portal a monte Pessulano laudandus est^ qui secundum diligentes observationes partuum naturalium et difficilium longe confidentius quam Mauriceau sententiam tulit: partus nullo modo nimis properandos, nec praematuro artis subsidio decursum normalem con- turbandum esse. Quam regulam etiam severe ad partus facie praevia ad* hibuit, at haec sententia rectissima auctoritati clarissimi Mauriceau, qui docuit contrarium, cum damno mulierum et foetuum diu succubuit. Idem de partubus et clunibus praeviis et pedibus praeviis dicendum est, quos Portal pariter viribus naturae permitti voluit. Haec tamen placita medidi O R A T I 0. 201 Hollandici, minus ii quidem ex auctoritate magistri Mauriceau pendentes, amplius persecuti sunt. Hic quoque chirurgi artem nostram administrabant et obstetrices iam dudum a chirurgis observabantur , qui adeo publice in- stituebantur , ut difficilibus in partubus opitularentur. Ex altero dimidio saeculi septimi decimi imprimis scripta Henrici de Roonhuysen Amsteloda- mensis et Gornelii Solingen Hagani pluriumque aliorum memoranda sunt, qai praecepta Francogallorum prudentia et utilia diligenter pertexebant. Huic studio a chirurgis HoUandicis in arte obstetricia coUocato res in 6er- mania plane contrariae erant, ubi adhuc fere solae obstetrices partus pro- curabant. Illo autem studio ars obstetrica in HoIIandia celeriter ad florem summum et certe ad idem fastigium adducta est atque in Francogallia , ubi haec ars fundamentis theoreticis suppositis perquam salutaris exstitit, posteaquam opinio praeiudicata , qua tempore superiore viri ab arte obste- tricia exercenda exclusi erant , prorsus sublata atque obstetrices paene om- nino summotae sunt. Splendidissime vero ars nostra ab Henrico de Deventer exculta est, qui desiderio aetatis suae bene perspecto opus ratione maxime theoretica compositum anno 1701 foras dedit, quod propemodum per unum saeculum classicum habebatur et multis partis etiamnunc habendum est. Confidenter ratus , nullam scientiam tam firmo veritatis fundamento gaudere quam artem obstetriciam ^ nominatim fundamenta nostrae disciplinae ana- tomico-physiologica diligentissime corrigere et constituere nisus est. Ad quod efficiendum primum magno numero observationum suarum exactarum idoneus reddebatur. Deinde tamen praeserttm magnis illis inventionibus in idem tempus incidentibus adiutus est, quarum sant auctores Harvey ac praecipue eius populares Johannes de Horne, Regnerus de Graaf, Johannes Swammerdam, decora eruditionis HoUandicae immortalia. Maxi- mum et gravissimum» quod Deventer arti obstetriciae praestitit, eius est doctrina de pelvis effectu ad partum, cuius doctrinae aeque ad theoriam atque ad praxin permultum valentis auctor est immortalis. In^uper quae de effectu pelvis tam normalis quam abnormis, et angustioris^ tradidit, ea non sunt abrupta et solitaria, sed bene expensa et disposita, ex exacta naturae consideratione oriunda , ita ut generatim perpetuo vera et in immu- tabili nostrae disciplinae possessione in aeternum mansum sint. Sic saeculo decimo septimo exeunte artemobstetriciam» ut disciplinam peculiarem^ eximiis 26 202 A. L. S. GUSSEROW laboribiifi nuUius fere pojiuli nisi Francogailoruni et Batavorum valde flo- rentem splendideque ex turba et caligine saeculorum antegressorum pro» gressam videmus. Etiam ratione practica ars nostra praecipue in HoUandia magis magisque fiebat^ namque eam solam viri eminentes plus plusque eiercebant, ita ut illa revera non amplius chirurgiae appendix duceretur. Itaque iam anno millesimo septingentesimo undevicesimo Lugduni Bata* vorum erat coUegium ad negotia artis obstetriciae , constans id quidem ex uno professore medicinae , quatuor medicis urbanis et uno medico obstetricio pubUco , qui obstetrices erudiebat. Sub finem igitur saeculi septimi decimi FrancogalUam et HoUandiam, quod artem nostram locupletandam attinet, de praemio concertantes cernimus. Quod in Francogallia a Mauriceau, de la Motte aUisque inchoatum et conditum erat, id in HoUandia accurata modoque perquam theoretico pertexebatur. 'lam vero ex nationibus aliis primum etiam Anglica in arenam desoendit et quidem inventionem secum ferens, quae una omnium ad praxin obstetriciam gravissima completam conversionem huius discipUnae novamque epocham adduxit. Dicimus in- ventionem forcipis obstetriciae. Hoc instrumentum ob usum expeditissi- mum omnium medicorum commune factum est, et nescio, an tmitum ex eius abusu tam priore quam hodierno explicandam sit quod dignitas hu- iusce inventionis non modo circa theoriam artis obstetriciae , verum etiam circa hominum salutum parum agnoscitur. Non deerunt forsitan, qui gubrideant veritatisque superlationem subesse arbitrentur^ si inventionem Ibrcipis obstetriciae in maxifnis numerandum esse censeo, quae in medi« oina omnino prolatae sunt, neque minus infitior^ alterum esse instrumen* tum, quod pari sit dignitate practica atque hominibus tantumdem pro« fuerit, siquidem vitae humanae conservatio semper summus medicinae finis iudicatur. Quod assertum quoniam nonnemini primo obtutu modum ex- cedens, aut adeo poeticum videri potest, licet sit verissimum, per Vos, Auditores Honoratissimi^ denuo accuratius contemplari mihi Uceat, qualis fuerit status artis obstetriciae operativae ante forcipis inventionem, quo dignitas huius instrumenti magis patescat. Neque historia inventionis for- cipis voluptate caret, ut mihi non verendum sit, ne Vos nimis defatigem, praesertim quum postea in argumento meo persequendo patientia Vestra non abusurus longus esse noUm. O R & T I O. 203 Temporibus antiqttissimia ad partum absolvendam , si mater in vitae diacrimine versaretur, medicis obstetriciis nihii nisi foetus condrionem re- stitisse iam supra exposuimus. Itaque saeculo sexto decimo maximeque «eptimo decimo, quum foetus versio in pedes cum extractione sequente introdttceretur , ars obstetricia permultttm proficiebat, nam tali modo fieri poterat» ut, ubi foetus propter situm suum uasci nequibat» aut ubi res periculosae partum requirebant^ non solum matris, sed etiam infantis vita servaretur, quem finem duplicem ars obstetricia semper habet. Tametsi jnedid iHins aetatis illam foetus versionem soUertissime exsequebantur ac sine dubio etiam ibi suscipiebant , ubi nos eam non iam fieri posse puta*- mus, hanc tamen alteram operationem persaepe et foetus mortiferam et matri capitalem existere utique necesse erat. Praecipue iis in casibus, ubi praecedens caput infantile iam in pelvim vel pelvis exitum firmiter^ ut ita dicam, incuneatum erat, foetus nullo pacto in pedes converti poterat et his in casibtts , qui sunt frequentissimi , ubi partus accelerandus est , vita infantis semper perdebatur^ neque mater sine summo periculo a foetu liberari poterat^ et ob artem imperfectam creberrime animam efflabat Omnibus illis in casibus nobis nunc forceps suppetit, aeque simplex ac periottli expera instrumentum , ut matrem infantemque servemus , primarium medici obstetricii officium , quo medicis ceteris antecellit , duorum hominum vitam una servandi exsequentes. Quantopere saeculo septimo decimo exeunte instrumentum , quo illi partus difficillimi feliciter finiri possenti iam desideratum sit, verbis probatur, quibus de la Motte usus est, tale instrumentum iam arcano exstare memorans. Si quis, ait, tale instru- mentom prosperum possederit et eo non divulgato mortuas sit» eom poena aetema dignum esse, aliter agentem omnia saecula omni praedicatione camulatura fuisse. Ipsa verba haec sunt: //11 meriteroit qu'un ver lui devorast ses entrailles pendant r^rnite, par raport au crime qu'il fercut d« ne pas donner un mojen de sauver la vie a un nombre infini de pau- vres enfants^ qui la perdent par le defaut d'un tel secours; tonte la scienoe n'ayant pu le trouver jusqu'a present." Dolendum est, quod forcipis inventores gloria magnifice praedicta se ipsi privarunt; etenim lucri studio inducti hoc instrumentum diu ut arcanum in rem suam verterunt et Inhoneste vendiderunt , ut iis gratia nalla ha« 26» 204 A. L. S. GUSSEROW benda Bit Sub finem sciiicet saecoli septimi decimi medicufi quidam Chamberlen cam tribus filiis Londini vivebat, qui omnes artem obstetri- ciam diligenter factitabant. Horum trium filiorum unus, Hugo Chamber- len, anno 1670 Parisios profectus academiae regiae instrumentum emen- dum obtulit , quo partus difiiciles cum pommodo matris infantisque tempore brevissimo conficerentur. Mauriceau illi feminam parturientem tradidit, quam putabat non enixam interituram esse, dum Chamberlen se eam onere suo feliciter liberaturum esse poUicebatur. Sine dubio hic sectio caesarea indicata erat , neqlie ex nostra scientia usus forcipis , nam post conatus a Chamberlen frustra captos parturiens periit. Hoc infausto specimine ex- hibito academia oblatum arcanum emere non potuit, et Chamberlen re infecta Londinum rediit. Fosterius idem in translatione operis a Mauri- ceau editi instrumentum commemorat, quod ipse suusque pater et fratres habeant, idoneum id quidem ad partus difficiles prospere finiendos, ac magna industria famiiia Chamberlen ex hoc arcano sibi grandem pecuniam comparavit. Quum Hugo lacobi secundi assecla esset, anno 1688 ex Anglia aufugdre coactus Amstelodamum migravit, ubi de arte obstetricia scholas habens arcanum suum Henrico de Roonhuysen pretio magno ven- didit. Exinde usque in medium saeculum duodevicesimum hoc arcano medici obstetricii HoUandici inter se perpetuo negotiabantur , et vix ac ne vix quidem perspici potest^ quemadmorum hocce instrumentum , quum permultis innotesceret « tam diu occultari potuerit. Anno quadragesimo sexto saeculi praeteriti a collegio medico-pharmaceutico Amstelodamensi adeo lex lata est, ex qua nulli medico artem obstetriciam exercere licebat, qui arcanum examinatorum non possedebat , a quibus id pretio magno emi poterat. Hac autem violenta pecuniarum exactione animi vehementissime commoti sunt tandemque duo medici HoIIandici^ lacobus de Visscher et Hugo van de FoII eo bene meriti sunt, quod vitia antecessorum emen- daturi arcanum nostrum divulgabant. Unde etiam cognitum est, emtores eius longo ex tempore valde deceptos esse, quippe quibus tantummodo alterum instrumenti dimidium^ quod vectis vocabatur RoonhuysenianuSi venditum esset. Rectum tamen instrumeatum paullo post ab Anglis et studio medici Gandavensis notum factum est, ita ut ex medio saaculo praeterito forceps omnibus medicis obstetriciis communis esset. Ab in- R A T I 0. 205 ventione igitnr osuque commnni huius instrumenti principium novae artis obstetridae summo iure repetere possumus, nam quantumcunque perfec- tionis adhuc deerat, quantumcunque regularum usus instrumenti adhuc desiderabat^ tamen ex momento^ quo iliud publicatum est, perpetuus in disdplina nostra progressus originem cepit nihilque pari gravitate communi rursus inventum est. Dum vero in Francogaliia pars artis obstetriciae operativa magis magisque elaborabatur , Angli potius in via exspectativa aocuratae observationis naturae progrediebantur , donec Germani commoda utriusque scholae paullo angustiores conciliare nitebantur. Finis autem httius orationis longe excederem, si processum artis obstetriciae modo levi- ter periustrarem , quare mihi tantum res primarias breviter recensere liceat, ttt postremo^ quae medicis obstetriciis adhuc praestanda sint, paucis ex« ponam. Primo saeculi duodevicesimi dimidio in Francogallia maxime auctore Levret medici obstetricii imprimis in partem artis nostrae operativam, no- minatim in usum et emendationem forcipis cetera fere negligentes incumbe- bant, dum in Anglia secundum auctores Smellie et Hunter partus mecha- nismus et ante omnia situs infantiles diligentius observabantur et explora- bantur, qua ratione fortasse pariter angustiore factum est, ut pleraque viribtts naturae permitterentur. Quomodo tamen haec quoque methodus cum auxiiio operativo optime coniungi queat , aeque audace atque ingeniosa partus praematuri artificialis cogitatione declaratur^ quam iam Denman illo tempore concepit et explanavit. Sane eadem altero demum dimidio saeculi dttodevicesimi patrata est eamque posterius Germani utiliorem reddiderunt et divulgarunt, quod eis honori singulari vertendum. Tunc quidem ars obstetricia in Germania , si Francogalliam , Angliam , Hollandiam compara- verisy adhuc conditione misera utebatur. Adhuc enim potissimum ab obstetricibus ibi exercebatur partemque operativam soli chirurgi exsequeban- tur, quorum auxilium ferendum, semper modo in foetu confestim extra- hendo constabat, quare tota ars obstetricia in plane mechanicam redacta erat. Itaque ea ibidem etiam adhuc diu pars chirurgiae manebat et tum demum, quum primum lechodochium anno 1751 Gottingae a Roe- derer conditum esset^ status ille melior exstitit, quia nunc demum me* dicis et medidnae studiosis partus naturales observandi facultas data 206 A. L. S. GUSSEROW mX , quod in leobodochiis Pariaieasi , LondiDeQsi , Eblanensi , alliis iam da- dum fi^ri poterat. Mox illud institutum aliaque utilitatem maximam affera* bant et ^ ut probemus , quantum experientiis medicorum obstetriciorum Francogallicorum et Anglioorum sapienter conciliatis ars obstetricia in Ger* mania profecerit^ nobis solum auctor doctrinae de pelvi angustiore Stein et dexteritate sua operativa clarissimus Osiander nominandi sunt. Videmui igitur altero dimidio saeculi praeteriti artem obstetriciam apud omnea gentes politiores a molestis chirurgiae vinculis liberatam et ubique iocam disciplinae peculiaris obtinentem, ex qua pnstinae operationes horribilaa exterminatae erant, et quae singulis praeceptis ratione systematica elabo- ratis fundamentum tutum et dilucidum acceperat. Ubique in aoademiia munera doctorum artis obstetriciae condabantur» et lechodochia ad medicoa et obstetrices erudiendos instituebantur. lam artem obstetriciam ab initiia suis ad id tempus usque, quo disciplina plane peculiaris &cta est, perse* cuti hoc loco subsistere possemus» quum res nobis proposita ad exitnm adducta sit , sed aetatis recentioris perbrevem adhuc mentionem nobis hcGse liceat, ut cognoscamus^ quae medicis obstetriciis nunc praestanda sint, qua data occasione aperiam, quomodo equidem munere meo honorificen- tissimo fungens illis postulatis pro viribus satisfacturus sim« Quamvis ars obstetricia sub exitum saeculi praeteriti, ut modo expli- cuimusj incrementa caperet iaetissima^ tamen ^t metuendum, ne via inita procedens omnino in conditionem opificii abiret. Fost misernmom statum vix praeteritum naturae rei plane consentaneum erat, quod pars huius discipUnae mechanica, cultura modorum operandi maximi aestamaF batur, at modus excedebatur. Neque solum operationes, imprimis auc- toritate clarissimi Osiander et partem Baudelocque FrancogaUi inducti, medici obstetricii omnino nimis frequentabant ibique suscipiebant , ubi iis plane non opus erat , verum etiam a naturae eontemplatione prorsus reoe- debant, utpote gloriam suam in instrumentis artificialibus novisque me« thodis pro fictis difficuitatibus inveniendis quaerentes. Quo in genere alii artis obstetriciae praeceptores alios superare kborabant seque hamnlo qoo- dam vel cochlea ad forcipem applicanda sibi monumentum aere pereniiiuB exigere opinabantur, Hanc quidem perversam agendi rationem studiumque lerum minutissimarum partim iam ipse Baudebcque et magis etiam Fetrua O R A T I 0. 207 Oaaiper Batavus et Saxtorph Hafniensis refutabant, natarae potius obser- wtionem praeeipientes , sed praecipue exeunte saecnlo duodevicesimo et iDeante undevicesimo Locas loannes Boer Vindobonensis omni vi et scien- tiae suae et ingenii hanc viam pemiciosam impugnabat atque artem ob- stetriciam ad accuratam naturae contemplationem theoreticam revocabat^ qua praeclarissime meritus est. In Germania eius vestigia Wiegand et Naegele secuti sunt, cui alteri fundamentum nostrae scientiae, doctrinam de partus mechanismo prorsus excultam debemus, dum in Francogallia auscultatio obstetricia, quae non satis aestimanda est, primum exerceba- tor. Initio autem huius saeculi arti obstetriciae illud accidit mirabile, qttod ei vindicatio in libertatem adhuc recentissima tempore brevissimo incommodum quam maximum parabat. Summus sane progressus nostrae disciplinae eo commovebatur , at in hoc probo et utili studib medici obste- tricii longius processerant seque penitus separantes , nexum cum tota medi* eina, ut videbatur, postremo perdiderant. Itaque periculum imminebat, ne ars obstetricia in merum frrtificium mechanicum converteretur ; aut de rebus longe latiore ratione physica tractandis in modum angustiorem dis- ceptabatur. Huc sane res excellentes , quibus ipso huius saeculi principio ars nostra permultum elata est, non minus contulerunt quum vitia» ex qoibus tunc medicina omnino laborabat. Quum enim in arte obstetricia pugna longa pugnata simplex naturae consideratio , ratio mechanica, for- sitan ea quidem nimis mechanica technicaque, tandem superior evasisset, BiediciDa in vastis praeceptis somniisque philosophiae naturalis sepulta iace- bat, eique ram aeterna nebula superstitionis perplexae rursus o£Pusa esse videbatur. Nostrum non est hic enarrare quam splendido modo medicina sub lumine litteranim physicarum , anatomiae et physiologiae ex hac cai&- mitate fere phoenici non dissimilis emerserit ; attamen illud silentio transire nequeo, diu artem obstetriciam medicinae altius escendenti non succedere visam esse» quippe quum illa seorsum staret et opificium fieri inciperet. Qaum statum artis nostrae medici Vindobonenses et Pragenses primum emendare conabantur , cum ea magnos successus chemicos et physicos , in« venta microscopica , explorationes physiologicas connectentes. Hic tamen aexus initio tantum exteraus erat, quoniam ad artem obstetriciam ea tantom adhibebantur , quae ad res respondentes pertinebant. Verumtamen 208 A. L. S. 6US8ER0W non satis est» capita qoaedam histologiae» physiologiae , historiae evolatio- nis, anatomiae, cetera, quae ad disoiplinam nostram momento magno esae possunt» in eam simpliciter transferre, sed multo est gravins, in praeoepta obstetricia et in praxin huius disciplinae eas rationes introducere, ex qui* bus in iliis litteris insignis locupletatio scientiae nostrae prodiit, ita ut eaedem methodi, quibus iliic multum profecimus, etiam in res obstetricias perscrutandas transferantur. Cuius generis initium iamiam factum eat, sed multa adhuc restant addenda. Vinculum gravissimum et maximum, quo nexus artis obstetriciae et medicinae recentioris restituatur, sicut adiumen» tum illius artis primarium ideoque praestantissimum eius augmentum no- vissimum gynaecologia exstitit. Doctrina de morbis mulierum usque ad postrema decennia perparum aut omnino non^tractabatur, et quantum ea ad vitam valeat, non magis agnoscebatur et perspiciebatur , quam nexus eius cum arte obstetricia arctissimus. Haec autem sine g}maeoologia non magis potest recte concipi et excoli, quam gynaecologia sine .exacta artis obstetriciae cognitione proficere aut omnino tantummodo oonstare potest, id quod paucis mihi persequi lioeat, quia hanc ipsam rem muneris mihi delati cardinem existimo. Morbos mulierum generatim eos intelligimus , qui in organis genitalibus femineis reperiuntur. Nemini, nec vulgo dubium esse potest, quanto mo- mento sint aegrotationes partium genitalium in ipsa femina. Apud feminam enim functiones organorum genitalium non tantum ampliores sunt quam apud marem, nec tantum apparatus multo plures ad eas adhibentur, sed nobiiissimae proprietates muliebres cum his functionibus arctissime cohae- rent. Felicitas innumerorum matrimoniorum , imo salus civitatupi inde pen- dent, quod femina summum suum finem explens sub laboribus et doloribus pariat et infantulum pectori suo apprimens sensu omnium iucundissimo perfundatur. Non est, cur gravitatem gynaecologiae hic fusius comprobem, quae quidem nunquam ignorabatur^ sed ultimis demum decenniis recte aestumari coepta est. Cuius rei causa per saecula haec fuit, quod nec anatomia nec physiologia organorum genitaUum muUebrium satis nota erat, ut eorum aegrotationes recte cognosci» nedum sanari possent. Fraeterea, quominus haec disciplina medica elaboraretur , diu naturalis pndicitia , decos mulieris pulcherrimum, prohibebat, donec incresoente sensu morali intel* R A T I O. 209 lectnm est, necessitate explorationis medicae pudorem apud homines bene moratos non laedi. Attamen accuratiore demum affectionum cognitione, quibus functiones partium genitalium feminearum implicantur, ars obste- tricia rectum suum locum in medicina adepta est. Illam in momentis vitae genitaiis muliebris gravissimis opitulari oportet, et quamquam iam dudum medici obstetricii sibi non solum foetum in lucem proferendum putabant^ sed etiam graviditatem et puerperium sibi vindicabant, tamen graviditas, partus et puerperium nihi) sunt aliud, nisi omnino organorum genitalium femineorum functiones, certo quodam modo excitatae. Summo igitur iure ars obstetricia nuperrime tantum pars quaedam gynaecologiae haberi coepta est. Quantumvis vero de utriusque loco mutuo disceptetur, hoc certo constat, alteram allera carere noh posse, nec in tractatione theoretica, nec in traditione et praxi medica. Cognitio et cura morborum muliebrium respectu graviditatis , partus et puerperii non habito imperfecta et manca ent, neque magis hae res physiologicae cum commodo feminarum sine cognitione functionum partium genitalium muliebrium cum omnibus illa- rum turbationibus administrari queunt. Ex hacce expositione fortasse iam nonnemini appiu*uit^ qua ratione equi- dem munere meo honorificentissimo functurus sim^ sed quo magis id-pa- tescat, pauca adhuc addere non supersedeam. Me medicinae studiosos pro viribus sic erudire oportebit, ut et scientia et praxi obstetricia locum huic aetati convenientem occupent et opem illam salutarem ferre possint^ quae arti obstetriciae amplissima suppetit. Ad quod assequendum, ut mea quidem fert opinio, una dumtaxat via patet: dico exactam naturae observationem I quocirca meum erit prope lectos parturientium et puerpe- rarum docere, quo quis modo ipse observare ipseque perscrutari possit. Non doctis orationibus, non speeioso lusu hypothesium splendidarum ani- mos tironum ad disciplinam meam applicabo, sed hi magna eius gravitate commoti studio assiduo ipsi iudicare et postremo ipsi agere discent. Tali modo mihi continget, ut medici evadant, qui non in eo supremam suam superbiam ponant, quod operationes curiose ex libris cognitas secundum praecepta auctorum exsequantur, aut ubique temere in verba magistri iurent: sed qui omnibus in casibus quamvis difiiciilimis propria medita- tione et contemplatione adsueti ex suo ipsorum iudicio agere idque recte ^ 27 «10 A. L. 8. 6USSER0W ogere poterunt Quem flcopiim aUiorem at oontingamus , tatam arteiD pb&tetrieiam Datione vere theoretioa, quiun aemper coniiinctam cum buo- oeBaibus litterarum naturalium et medicinae reliquae^ tum mente nimquam praeoceupata , qua medicinae partes reliquae egregie promotae sunt, tmo- tari necease ert. Tota igitur institutio potissimum e scholis clinicis pendet^ quas quidem adire non debent , nisi qui traditionibus thetMretieiB ceteriaque ex^itationibug necessariis bene praeparati sunt, ut iam antea oognitum habeaftt» quibus de rebujB in schoUs dinicis agatun In his ipsis exacta disquisitio mulierum gravidarum docenda est et primum quidem senarum^ quod idem de observatione et partuum normalium per totum suum decui^ 8um et puerperii normalis valet. Omnino illud e^ artis obtfetriciae pto- prium, quod in difficilibus rarisque partubus aocurata decursus communis edentia magistra est optima. Propterea meum erit in scholis clinidis, ot iam res ipaae secum fenint, ante omnia animos tironum ad ea, quae quo- tidie ustt veniunt, convertare et eis etiam atque etiam explanandis nou defetisci. Casus , qui dicuntur rari , primum in institutis minoribus nobis omnino minus offeruntur, et deinde ex illia minimum disoimas. Cuius generis exemplis disserendis animos quidem exdtare et tenere possumus, sed ita medici non fiunt soUertes. Qui partus et puerperii proeessus quo- tidianos oognitos habet, is etiam in difficilibus rariaque partubus recte agere potent, dum vice versa commodum est perexiguum. Per se autem intdi- ligitur, etiam anomalias et turbationes decuraus partuum et puerpmorum vulgaris diligenter respiciendas esse, sed talia nobis non unice notabilia oensere licet. Verumtamen ut iUo modo clinicum stationarium singulia medicinae studiosis utile existat, complura instituenda sunt» quae por angustias nostri nosocomii vix instituere licet. Tanto magis gaudeo , quod tempore proximo nosooomium exstruetur fine suo dignissimum, simul qm- dem aegrotorum refugium atque artis medicae templum. Insuper, ut tirones iu arte obstetricia amplius erudiantur, instituto opus est nondum, quod sciam equidem, hic conditum: dico policlinicum obstetricium. Tale institutum, a quo parturientibus pauperioribus opem domesticam peteie licet, non modo ubique, ubi exstat, perquam salutare et beneficum esae praebuit, verum etiam disciplinam clinici stationarii in modum inaignem aupplet. Frimum enim sic numerus partuum in conspectum medicinae O R A T I 0. 211 stadiosomtti Teaie&tium permultam augetor, quoniam vulgus, ex falaa^ qoadam opinioDe praeiadicata , etiam dubc atque ubique nosoGomla omnino plus minuBve . aversatur ac praeBertim partorientea vel pauperrimae domi- cilittm auum aoofique cognatos aegetrime relinquunt, auxilium tamen do^ mesticum ammis gratissimia accipiunt. Tironibus vicissim hinc id commodi, quod in ipsa arta obstetrida maxime &cieadum est, semper evenit^ at procesBUs partaum et puerperii eo modo iisque in craditionibus extemia iam conspiciant^ ut postmus artem obstetriciam factitantes. Ibi (Mnnibua nostris commoditatibas posthabitis in conditionibns saepenumero iniquissi- mia patientia exercenda, ibi partorimtium et magia etiam cognatorum opinionibus praeiadicatis prudenter repagnandum; ibi operationem efflagi-* tftutibus, quod iis status parturientis periculosissimus esse videtur, omni illa securitate resistendum^ quam accurata partus praesentis observatio praestat. Ad haec vero efficienda iudicio libero ac tuto opus est» quod tiro in ipsis iUis conditionibus addiscere et comprobare potest. Ad partus tamen pdliclinicos administrandos per se putet eos solum medicinae studio-^ S06 adhibere posse^ qui iam in clinico stationario &oultatem neceBsariam ostasderint. Ceteram ut tale institutom et partorientibas et discentibuii revera utile existat, medicus assistens utique requiritur. lam bonum cM- nicam sollerti medico asBistente, qui in eo habitans omnea res cMnicaa diKgenter observet notetque et qaovis tempore medicinae studiosos emdiatj vix carere potest, sed ad policlinicum regundum opera medici assistentid pernecessaria est. Praeceptor nequit simul ubique adesse» attamen nec parturientes nec medicinae studiosos sibimet ipsis permitti ficet. Ipsum etiam munus medici assistentis. eo atiUssimum est, qaod hic studiis ab-> solutis quam accuratissime et suapte ingenio artem obstetriciam pertractare potest, quo flt, experientia copiosiore ornatus ad praxin medicam aggre- diatur^ aut sese ad docendum convertat, id quod in Germania persaepe asa venit. Idcirco tote spero, ut a Curatoribus huius academiae maxime . SpectabiUbus benevde adiutus illa institata cum commodo academiae om- mnoque litterarum, sieuti ad salutem huius urbis pnbUcam tempore pro« cedente condere queam. Quod pono ad gjnaecologiam spectat, magnam eius gravitatem iam supra exposni. Itaque meum etiam erit , hanc ittscipfinam non tantum 27* 212 A. L. S. GUSSEROW ratione theoretica, sed etiam practica» praecipere. Quem ad finem non solum consultationes de pauperibua feminis aegrotis in nosocomio coram medicinae studiosis habebo, verum etiam tales aegrotas, quae operationem requirunt, aut longiorem desiderant observationem « nosocomio ipso red- piam , quo modo spero me magis magisque totam gynaecologiam medicinae studiosis patefacturum esse, etiamsi pudore mulierum necessarie respecto nobis multa inferantur impedimenta, quae sensim sensimque demum sa- perari poterunt^ quum cognitio magis percrebuerit, quantam exacta dis- quisitio localis atque cura eiusmodi prosint. Omnino de docendo solum nunc loquens clare edicam, nosocomium prae ceteris euoi esse locum, ubi medico tironi discendum sit, medicum modo aegrotorum gratia adesse^ neque vice versa aegrotos] ipsius gratia. Nosocomium ante omnia semina- rium praestantissimae humanitatis esse debet, qua carens medicina doctrina et ars est tristissima. Salus aegrorum semper locum teneat principem, ne- cesse est et finis docendi supremus eo semper et plane spectare debet. Hae normae tanto sanctiores habendae sunt, quod medicus tiro in noso- comio plerumque pauperes tantum aegros tractat, neque satis tenere po- test^ unumquemque aegrotum miserum esse, pauperem vero aegrotum dupliciter miserum , omnemque nostram artem , nisi humanitate vere liberali exerceatur, leviculam esse atque nos hac mente etiam tum aliis hominibua magna praestare posse^ quando dira necessitas artem nostram subaistere iubeat. Sed haec hactenus, Nunc ad vos me converto, Curatores huius litlerarum universitatis peril- lustres. Pauca illa, quae, quod mihi summo duco honori, cum nonnullis Vestrum partim coram , partim per litteras transegi , mihi satis ostenderunt , Vos commodo huius academiae insigniter prospicere semperque- studio in- defesso id agere, ut ad litteras studiosae iuventuti aditum patefaciatis. Si igitur me omnem meam scientiam omnemque ingenii facultatem in finem eundem insumturum esse bacce hora solenni religiosissime promitto, vobis promissum meum sanctissimum^ tam acceptum fore, ut suo tempore studia mea huic almae musarum sedi dicata liberaliter sublevetis, non spero so- lum , sed confido etiam. Quid , quod Vobis , Viri amplissimi , auctoribus a Rege Clementissimo iam huc vocatus sum ; Vobis ergo hunc locum per- O R A T I 0. 213 quam honorificum , Vobis munus mihi optatissimum debeo , pro qua excel- lentissima erga me coilata benevolentia Vobis me eo gratiam optimam reia- turum existimo, quod Vestrae voluntati convenienter cunctas meas vires in oommodum huius academiae quacunque ratione impendam. Quod enixe intendens Vos, Viri Iliustrissimi ^ quos nunc coUegas meos primum appello, mecum» ut scio certissime» plane consentientes habebo. Imo Vos mihi facem praeferetis et si forte initio, quae est humana imbe- cillitas» Vestrae contentioni non omnino respondeam, me^ quaeso^ consiiio benigno prosequamini. Quod imprimis Vos coUegae medici, IUustrissimi , decentissime rogaverim. Unumquemque Vestrum summopere reverens in ordinem Vestrum praeclarissimum ingredior. Faxit Deus Optimus Maxi- mu8, ut tali ordine sat dignus iiam, cuius quisque socius me scientia et experientia adeo superior .est, ut ferme omnes mei praeceptores esse pos« sint. Ac profecto ingratissimus dici haberique deberem, nisi hoc ioco candide profiterer, Te, IUustrissime Donders, scriptis Tuis immortalibus dudum magistrum meum eximium exstitisse^ antiquam mihi contigerit, ut Te ipsum adire raraeque Tuae liberalitatis particeps fieri possem. Aeque Tu^ Illustrissime van Goudoever^ noli mihi impense petenti in ea disciplina docenda egregio Tua et consilio et auxilio deesse , in qua Tibi succedo, Tibi, inquam, recondita scientia et copiosa experientia ibi non regnanti, sed dominanti. Equidem maximopere contendam, ut illud fas- tigium^ in quod Tu artem obstetriciam in hac litterarum universitate extu- listi , semper obtineam. Fraeter Vos vero , collegae lilustrissimi Donders et van Goudoever, etiam Vos collegae Illustrissimi Loncq et Koster, me per breve tempus nostri commercii tanto amore tantaque comitate amplexi estis, ut me peregre Vos adiisse paene prorsus oblitus sim. Pergatis^ quaeso» eadem mente erga me affecti esse, per quam solam mihi sperare licet^ me societate Vestra in labore communi haud indignum fore. Fostremo Vos, medicinae studiosi honoratissimi , ex animo intimo saluto. Fari, quod a Vobis omnibus peto, fiducia parique animi propensione me accipiatis, qua ego Vos complectar in modum amplissimum, quo facto opera mea successus laetissimos et prosperrimos habebit. Equidem Vobis eam viam munire assidue studebo^ quam hominum saluti ac felicitati con- ducturi ingressi estis; equidem Vobiscum optima communicabo, quae mihi %U A. L. 8. GUSSEROW ORATIO. comparavi et posaideo, meam scientiam et ezperieDtiam. Aetate a Vobia nondam tam remotus sum , ut iam omne vestigium divini ardoria iuvenilia in me extinctum sit^ quamobrem Vos a me in penetralia discipltnae mihi praecipiendae tanto facilius introductum iri spero. lUud temptts, quod in labore communi» consumemus^ cum voluptate discendi transigamos, ut hinc subsidia ad studia ampliora et vitam medici practici crdxro molestia^ simam apta petere possitis. Ad quem scopum oontingendum mihi Veatra opus esse perpetua assiduitate et constante voiuntate , « sane non ignoro , sed certo etiam scio , Vos illas virtutes mihi exhibituros esse , quia meum erga Vos studium nunquam refrigescet. Quod Vobis candtde promittens simul etiam Vos rogatos volo, ut me benevole excusetis, quod non statim sermone vernaculo scholas habere potero. Ut ideo cuipiam specie extema peregrinus videar, tamen non nescio^ vincula nostra arctiasima et intima ea esse, quae communi litterarum studio nectantur» atque omnium virium nostrarum contentionem salutis humanae gratia terminos inter divQrsas nationes constitutos longe longeque superare. 8EEIES LECTIONEM, IN ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA IIIDI AB BXAGTIS FBRnS AISTIVIS ANNI GDI3GGCLIYI DSQDB AD FBRIAS ABSTIVAS ANNI Gi3l9GGGLXVII A PR0FSSSORIBUS £T LECTORIBUS HABBNDARUM , BBCTOBB HENRICO CHRISTIANO MILLIES. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITBRARUM HUMANIORUM. Logicam dooebit c. g. opzoomer ^ diebus lovis ^ Venens et Saturni , hora II , ad librum suum, cui titulus: het wezen der kennia^ editum Amstelodami a bibliopola I. H. Gebhard, anno 1863. Metaphysicam docebit c. g. ofzoomer, diebus lovis, Veneris et Satumi, hora I. Historiam Phiiosophiae veterie explicabit c. g. opzoomer, die Lunae, hora II et III aliave eommodicNre. Antifuitaies Bamanas exponet i. a. c. rovers ^ die Martis , hora X et I , diebus Mercurii et lovis, hora X, die Veneris, hora IX. JBietoriam Oentium enarrabit i. a. c. rovers, diebus Martis, Mer- curii et lovis» hora XI, die Veneris, hora X. Hiatoriographiam veierem tradet i. a. c. rovers, hora auditoribus commoda. 216 SERIES LEGTIONUM. Literas Hebraicaa docebit h. c. millies, tum Grammatica explicanda, tum parte I libri Samuelis legenda , die Martis , hora XII , die lovis et Ve- neris, hora I. Literarum Jrahicarum initia tradet h. c. millies, diebus Mercuni et Saturni^ hora XII. Jntiquitates laraelitarum explicabit h. c. millies, diebus Martis, Mer- curii et lovis, hora IX. L0CO8 selectos Scriptorum Arahicorum^ Chaldaeorum et Syriacorum cum provectiorihus leget h. c. millies^ die Mercurii, hora V. lAterarum Orientalium Jtistoriam enarrabit h. c. millies^ horis audito- ribus commodis. Bationem Linguae Patriae et Literarum Patriarum tradet g. o. brill, die Lunae, hora I, die Martis^ hora II, die Satumi, hora XI. HiatoAam Patriae enarrabit o. o. brill, die Lunae, hora X, die Mar- tis, hora IX, die Mercurii, hora X. Lectiones de Literis Graecis habebit h. yan herwerden , die Lunae , hora XII, die Mercurii, hora II, die Veneris, hora XI, interpretaturus Oedipum Beffem Sophoclis et Herodoti atque Homeri locos selectos. Literas Latinas docebit h. van herwerden, die Lunae, hora XI, die Mercurii , hora I , die lovis , hora XII , legendo Ciceronis orationem pro S. Roscio Amerino et Horatii Odas selectas. Antiquitates Graecas tradet Scholasque Paedagogicojs habebit h. van herwerden, horis auditoribus commodis. IN FACULTATE MEDICA. Materiem medicam et praecipua Therapiae generalis capita exponet o* i. LONCQ, die Lunae, hora II, diebus Mercurii et Veneris, hora IX. Pathologiam et Therapiam specialem tradet o. i. loncq, diebus Martis et lovis, hora IX, die Veneris, hora VII vespertina. Exerdtationes clinicas in arte medica quotidie moderabitnr g. i. riONCQ, hora XI, in Nosocomio Academico. Physiologiam docebit f. c. donders , diebus Lunae , - Mercurii et lovis , hora X, die Martis, hora IX. SERIES LEGTIONUM. 217 Histohgiam exponet p. c. dondebs, die Martis, hora XI» die lovis, hora IX. Ewperimentis et indoffotionibw phyeiologicia et microacopicis in Laboratorio physiologico quotidie praeerit f. g. donders. Ophthalmologiam docebit et ewercitationes cUnicaa in ophthalmiatria mo- derabitur p. c. donders» diebas Mercurii, lovis et VeneriSf hora II, die Saturni, hora XI. Theoriam artis chirurgicae tradet l. c. van goudobvsb, diebus Martis, Mercurii et Veneris, hora VIIL JEwercitationee polyclinicas in arte chirur^ica, diebus Lunae, Mercurii, Veneris et Satumi, hora IX; clinicaa, diebus Martis, lovis et Satumi, hora X, moderabitur l. c. van ooudoeveb, in Nosocomio Academico* Operationibus chirurjficis , in cadavere instituendis , qualibet oblata occa- sione, praeerit l. c. van ooudoevsb. Deliffandi ewercitationes moderabitur l. c. van goudoeveb , die Satumi , hora VIII. Jrtis obstetrieiae theoriam exponet l. c. van ooudoeveb , diebus Martis , Mercuni et lovis, hora I; morbos mulieram et neonatorum, die lovis, hora VIII. jEwerdtationibus obstetriciis practicis praeerit l. c. van goudobveb , die Lunae, hora I — II, die Veneris, hora I, et ad parturientium lectulos qualibet oblata occasione. Anatomen tum systematicam , tum topoffraphicam docebit g. kostbb, die« bus Lunae, Martis et lovis, hora I, die Mercurii, hora X. Fatholoffiam ffeneralem docebit g. kosteb, die Lunae, hora X, die Veneris, hora X et XI. Medidnam forensem exponet g. kosteb , diebus Lunae et Martis , hora II. Exercitationes anatomicas practicas moderabitur g. kosteb, quotidie hiberno tempore. Sectionibus cadaverum praeerit g. kosteb, qualibet oblata occasione. Jrtem diaffnosticam physicam tradet p. q. bbondgbest, Medicinae Lector, diebus Mercurii et Veneris, hora VI dimidiata. Artis diaffnosticae prqpaedeuticam exponet p. q. bbondgbbst, diebus Mer- curii et Veneris, hora I. 28 918 SERIB8 LBCTIONUM. IN PACULTATB MATHESBOS BT PHIL080PHIAB NATURALIS. Physicam ewpenmentalem exponet r. van ribs, diebnfi Lanae, Martis« Mercarii, lovis et YeQeris, hora I. Mechamcam a$udyiicam tradet r. van rbbs, diebas Lanae, Martis et lovis, hora XI. Chemiam anorganMom docebit o. i. mxLDBR, dieboa Lonae, Martis et Mercurii, hora XII. Chemiam orgamcam ffenerakm docebit G. i. muldib » die lovis , hora XTI. Historiam corporum organiomm tradet o. i. mvlbbr , die Veneris, hora XII. CoUoquia chemiea habebit o. i. injLDBR, die Satami» hora X — XII. Zaologiam exponet p. hartino, diebas Lunaey Mercarii et lovis , hora XI, die Martis, hora X. Anatomiam, Phyiriologiam et IKstoloffiam con^aratam tradet p. hartino, diebus Martis et lovis, hora IL JEwercitatioMibus zootomids et ndcroacopicis quotidie praeerit p. hartino. Meteorologiam et Moffnetimum terrestrem docebit o. h« d. buts ballot, bis per dierum hebdomadem. Algebram , Stereometriam et IVigonometriam sphaericam explicabit c. h. d. BVTS ballot , diebus Lunae , Martis , Mercurii et lovis , hora VIII. Calculum differentialem et integralem in usum provectiorum exponet c. H. D. BUTs BALLOT, diebus Msrtis, Mercurii, lovis et Ven^eris, hora IX. JBlementa Mathe^oe et Algehrae docebit m. hobk, diebus Lunae et Satumi , hora IX , diebus Merourii et lovis , hora VIII. Calculum differentialem et Geometriam analgticam exponet m. hobk, diebus Martis , lovis et Veneris , hora IX. Astronomiam popularem exponet m. hobk , die Mercurii , hora IX , diebus Veneris et Saturni, hora X. Astronomiam tkeoreticam tradet m. hobk, diebus Martis et lovis, hora X. Astronomiam pracHcam tradet m. hobk, die Veneris» hora XII et I. Artis observandi exercitiis quotidie praeerit m. hobk. Botamcam generalem dooebit f. a. o. MiauBL, diebus Lunaeet Mercurii, hora X, die Martis, hora XI. SERIIS LECTIONUH. tl9 ThjfWjJogiam pianianm tradet f. ▲. o. MiauiL, die loviB, hont X. Oecanomiam ruralem doceie paratus eet f. a. g. loauxL, horis auditori« biiB oommodis. Geokgiam tndet f. k. o. miqusl, diebos Lunae et Mercurii, hoia II. JUineraloffiae primas lineas ezponet f. a« g. niQuUk , die Lonae , hora IIL Chemiam pracHcam quotidie in Laboratorio diemico exponet x. muldxb» Frof. Extraord. Ciemiam aaudytkam docebit x. hulbxe, die MartiB, hora IX. ChenAam Umcologieam tiadet x. muldxr, die Veneris» hora IX. \ IN PACULTATB THEOLOGICA. Historiam librorum Novi Foederis sive Introitum in Novum Foedua tradet B. TXB HAAB, diebns Lunae, MartiB et Meicurii, hora X. Bistoriam Ecdesiae ChrisHanae enarrabit b. txb haab, diebue Lunae et MartiSy hora XL Historiam doffmatum exponet b. txb haab, die lovis» hora X. Mhicen Christianam docebit b. txb haab, diebuB Meicuru et lovis, hora XI* Fxercitationes oraiorias moderabitur b. tbb haab, horia et sibi et auditoribuB commodis. Fncyclopaediam Theologiae Christianae exponere perget i« i. doxdxs» hora postea indicanda. Doctrinam de Deo {Theologiam naturalem) exponere perget i. i. dokdxs , diebus Lunae et Martis, hora IX, Mercurii, hora IL Criticen textus Ubrorum N. F. tractaUit i. i. doxdxs , die Mercurii , hora VIIL Fxeffesin librorum Novi Foederis tradet i. i. doxdxs, cum lesu dicta et sermones interpretando j tum Paulinarum epistohrum arffumentum exponendo, diebus Lunae , Martk et Mercurii , h(«a I. CoUoquia de rehus Theolofficis et JScdesiastieis habebit i. i. doxdxs» horis vespertinis et sibi et commilitonibus eommodis. • Fwercitationes catecheticas moderabitur 1. 1. doxdxs , die Veneris , hora IIL Theologiam Hblicam Nom Foederie tradttbit i. i. vah oostxbzbx, die Martis, hora XII. 28* 8S0 SERIES LEGTIONUM. Theologiae dqgmaticae partem materialem exponere perget i. i. van 008TSRZEK, diebus Mercurii, hora IX, lovis, hora VIII, et Veneris, hora IX. Theolqgiam practicam tradet i. i. van oosterzes, diebos Mercurii, hora Xn, lovis, hora IX, et Veneris, hora X. Ewegeein Feteris Foederis tradet h. c. milliss , interpretando lobi librum , die lovis, hora XII, die Veneris, hora XI. Commilitonibas , orationes sacras habentibus, praesides aderunt, atque publicis disputandi exercitationibus praeesse parati sunt Theologiae Pro- fessores. IN FACULTATE lURIDICA. Disciplinae luris naturalis fata et praecipua placita tradet o. g. vreede , diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora IX. lus publicum Batavum exponet, dein lurisdictionis administrativae ^ quae dicitur, caussas selectas tractabit g. g. vreedb, die Lunae, hora X, die Martis, hora VIII, die Mercurii, hora I. lus Gentium Europaeum tradet g. g. veebde, diebus Martis et Satumi, hora X. lus criminale docebit g. g. vresde, diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora VIII. Codicem Quaestionum criminalium explicabit g. g. vreede, die lons, hora XI, die Veneris, hora I, die Satumi, hora VIII. lus Pandectarum enarrabit b. i. l. de geer, diebus Lunae, Martis, Mercurii et Veneris, hora XI. Htstoriam luris Bomani tradet b. i. l. db gbsr, diebus Lunae et Ve- neris, hora I, die lovis, hora X. Institutiones Ittstiniani intrepretabitur b. i. l. db gbbr, diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora VIII. Bncyclopaediam luris exponet b. i. l. db gebr , diebus Martis , Mercurii et lovis, hora I. lus civile Nederlandicum dooebit i. a. muin, diebus Martis, Mercurii, lovis, et Veneris hora IX. SERIES LEGTIONUM. 221 Iu8 mercatorium et maritimum exponet i. a. fruin, diebus Mercurii, lovis et Veneris, hora X. Lej/em ludiciorum privatorum explicabit i. a. pruin , die Veneris , hora XII , die Satumi» hora XII et I. Exerdtiis forensihus praeerit i. a. fruin, hora deinde indicanda. Oecanomiam politicam docebit o. van rebs, die Lunae, hora XI, die Martis, hora X, die Mercurii, hora XL Eam Statisticae patriae partem , quae publicos reditus et sumtus spectat {de Nederlandache Staxitebegrooting) ^ explicabit o. van rees, diebus Martis, Mercurii et lovis, hora XIL Hietoriam Buropae politicam enarrabit o. van rees , die Lupae , hora XII , diebus Martis et lovis, hora I. Publicis disputandi exercitiis praeesse parati sunt luris Professores. i. H. HisoEN, literarum Germanicarum Lector, diebus et horis postea indicandis, e Literie Germanicis tum Goethii tragoediam, quae Faust in- scribitur» tum etiam aliorum scriptorum selecta carmina interpretabitur ; Literarum Germanicarum histariam inprimis inde a saeculo XVIII exponet. i. VBNNiNO, literarum Anglicarum Lector, Literas Anglicas docebit, hora auditoribus commoda. M. A. B. ROBERTi, literarum Francicarum Lector, praecipuorum acripto- rum saeculi XVII selecta opera enarrabit , et Literarum Francicarum Ais- toriam saeculorum XVII et XVIII tractabit, diebus et horis auditoribus, commodis. BibUotheca Jcademica diebus Lunae , Martis , Mercurii , loms , Veneris et Satumi , ab hora XI ad IV, /eriarum autem tempore iisdem diebus , ab hora I ad III, unicuigue patebit. Museum zoologicum , mineralogicum et botanicum , nec non Hortus Academicus quotidie patebunt. NUMERUS STUDIOSORUM IN ACADEMIA RHENO-TKAIECTINA, DI£ XXXI M. DECSMBRIS A. CIOIOGCOLXTI. fn Facoltate Phil. Theor. et liter. Ham. 10. # n Medica 58. » 9 Mathes. et Phil. Natur. ... 55. » if Theologica 174. 9 » luridica 182. "479. Praeterea in Album Academicum nomina Studiosomm in Athenaeifl studiis opwam vacantiumi relata sunt, eo tantum consilio« ut hic pubfioe progressus probent et Doctores creentur, quorum In Facultate Phil. Theor. et liter. Hum. 2. » V Medica 8. n 19 Mathes. et Phil. Natur. ... 8. n u Theologica 9. , if n luridica 14. DOCTORES CREATI IN AGADEMIA RHENO-TRAIEGTINA, A, D. XX7I M. MABXn A. CIOIOCCCLXVI AD D. XXVI M. MABTII A. CIOlOCCCLXVn. IN PACULTATB PHILOSOPHIAB THBORETICAB BT LITBRARUM HUMANIORUM. D. 25 lonii. Bebnabdus albxbtus lasondeb , GroUenBis , privatim defenso specimine exhibente: JHsquisHioms de linguae Paulinae idiomate lom. I, Phil. Theor. Magister, Lit. Hnm. Doctor, cum laude. D. liB Octobris. Amtonius qebabdus cobnelius dodt, Rheno-Traiecti- nus, privatim defenso specimine : De Philopaemene eiusque in Achaeo- rum rempublicam meritis, Phil. Theor. Magister, Lit. Hmn. Doctor, eum laude. IN FACULTATE MEDICA. D. 26 Martii. Henbigus gbeve^ ZwoUanus, pubUce defenso specimine, cui titulus: Over gezweUen in het oog , Medicinae Doctor, cum laude. D. 9 Maii. Anne bebnabdus iustus lulofs , Lugduno-Batavus , pu- bUce defenso specimine cui titulus : lete over projectielen en vreemde lichamen in toonden, Medicinae Doctor, cum laude. D. 16 lunu. Cabolus eebdinandus gustavus van woebden , . Rheno- Traiectinus^ Medicinae Doctor^ privatim defensis thesibus, Chirur- giae Doctor, cum laude. 224 DOGTORES GREATI. D. 26 lunii. Matthias van thisl, Harlemensis ^ publice defenso spe- cimine cui titulus : Over de normale menstrmtie der vrouw en de decidua menstrualis, Medicinae Doctor^ cum laude. D. 26 lunii. Iohannbs iacobus obrarbus martinus van dieren, Gra- vensis, privatim defenso specimine^ cui titulus: De mtetehinff mn den voorhoofdsboezem en de eecundaire aandoening van het oog \ Me- dicinae Doctor^ magna cum laude. D. 28 lunii. Iohannbs iacobus maats, e pago Schagerbrug, Medicinae Doctor, privatim defensis thesibus, Chirurgiae Doctor, cum laude. D. 29 lunii. Fbtrus adrianus van dbr laan, Medicinae Doctor, e pago Spanbroek, privatim defensis thesibus, Chirurgiae Doctor, cumlaude. D. 30 lunii. Guiijelmus rive, Amstelodamensis , privatim* defenso spe- cimine cui tituius : De sphggmograa/ en de sphygmograjische curve , Medicinae Doctor, magna cum laude. D. 21 Novembris. Iohannes iacominus cornblius van woerdbn, Rheno- Traiectinus, Medicinae Doctor, privatim defensis thesibus, Artis Obstetriciae Doctor. Eodem die. Carolus ferdinandus gustavus van wobrdbn^ Rheno-Tra- iectinus, Medicinae et Chirurgiae Doctor, privatim defensis the- sibus^ Artis Obstetriciae Doctor. D. 3 Decembris. Ianus petrus kloos, . Amstelodamensis , publice de- fenso specimine cui titulus: De cholera onder het gamizoen te Utrecht, Medicinae Doctor, cum laude. D. 16 lanuarii. Hermanus iohannes prangiscus oibsbbrs , e pago Heumen, Medicinae et Artis Obstetriciae Doctor, privatim defensis thesibus, Chirurgiae Doctor^ cum laude. D. 17 lanuarii. Carolus snellen, e page Zeist, Medicinae Doctor, pri- vatim defensis thesibus, Chirurgiae Doctor, magna cum laude. IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAB NATURALIS. D. 11 Maii. Albertus brbstbr, Haganus, privatim defenso specimine cui titulus: Electrolytische onderzoekingen , Matheseos Magister, Philosophiae Naturalis Doctor, magna cum laude. D0CT0RE8 GREATI. 225 D. 27 IimiL Carolus bisdebicus schonfeld, e pago Nitago, privatim defenao specimine coi titolus: De omgekeerde kegelsneden, Mathe- seos Magister^ Philosophiae Natoralis Doctor, magna cum laude. D. 28 Novembris. Fstrus dh bosr^ e pago Holwerd^ privatim defenso specimiiie , cui titalus : De coniferie Jrckipelagi Indici , Matheseos Magister, Philosophiae Natoralis Doctor, cum laude. D. 8 Deoembris. Carolus hbnricus thisbout, ZwoUanus, privatim defenso spedmine , cai titulas : De waterstqf in etatu nascenti , Ma- theseos Magister, Philosophiae Naturalis Doctor, cum laude. D. 4 Februarii. Fbbdbricus hbnricus iulius, Rheno-Traiectinus , pri- vatim defenso specimine , cui titulus : Bereieninff van den loopbaan der Komeet 1863, VI, Matheseos Magister, Phibsophiae Naturalis Doctor, mayna cum laude. D. 20 Martii. Rudolphus hbrmanus christianus oarolus schbffbr, e pago Spaamdam, privatim defenso specimine, cni titulus: de Myreinaceis Jrchipelagi Indici, Matheseos Magister, Phiiosophiae Naturalis Doctor, moffna cum laude. IN FACULTATE THBOLOGICA. D. 16 Aprilis. Samubl crambr, Medioburgensis , publice defenso speci- mine, cui titultis: ZwingWs leer van het godsdienstig geloof , Theolo- giae Doctor, magna cum laude. D. 28 Maii. Christophorus martinus tos, Amstelodamensb , publice defenso specimine, cui titulus: De leer der mef uitersten, Theolo- giae*Doctor, magna cum laude. D. 19 Tunii. Gbrardus iacobus van dbr blibb, ex oppido Nijkerk, privatim defenso specimine , cui titulus : HistoriscA kritisch onderzoek naar de ecitheid van Bom. XV en XVI, Theologiae Doctor, magna cum laude. D. 25 lunii. Bbrnardus albbrtus lasondbr, GroUensis, privatim de- fenso specimine, exhibent: Disguisitionis de linguae PauUnae idio- mate Tom. II, Theologiae Doctor, magna cum laude. 20 % 226 DOGTORES QREATI. IN FACULTATB lURIDICA. D. 4 Maii. Iohannbs arinus hofkss» ex urbe Almelo, privatim de* fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. D. 16 Maii. Abnoldus guilielhus van beeck oalkoen, Rbeno-Traiec- tinus, privatim defensis tbesibus» lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 1 lunii. Henricus van maanen, e pago Noordeloos, privatim de- fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor» magna cum laude. Eodem die. Guilielmus henricus iohannes van heemstra, e pago Irnsum» privatim defensis tbesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 6 lunii. Iacobus mauritius van halmael, Amstelodamensis , pri« vatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 13 lunii. Gisbertus van tienhoven^ e pago de Werken, publice defenso specimine, cui titulus: Beschoutoingen over regteperaoon^ lifMeid, lur. Rom. et Hod. Doctor^ magna cum laude. D. 16 lunii. Guilielmus van citters, Haganus, privatim defensis the- sibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 20 lunii. Elisa cornelius unico de balbian van doorn, e pago Jutfaas, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 26 lunii. Carolus theodorus van boetzelaar» e pago de Bilt, privatim defenso specimine, cui tituius: Schets der handelingen vcai de Londensche Couferentie , ter vereffening der geschillen, tusschen Nederland en Belgie, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 27 lunii. Didericus de fetfer, e pago Steenderen, privatim defenso specimine, cni titulus: Verhandeling over den kindermoord, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. Eodem die. Eduardus quilielmus van raaltb, Amstelodamensis, pri- vatim defenso specimine, cui titulus: Over de magt van den pre^ sident van het Hof in Slrafzaken, volgens het Fransche en Neder^* landsche Begt, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 28 lunii. Fredericus henricus van notten^ Amstelodamensis , pu- blice defenso specimine , cui titulus : Be eerste kamer in het licht der geschiedenis , lur. Rom et Hod. Doctor, magna cum laude. DOGTORES GREATI. 227 D. 29 lunii. Alexamder constantinus wessnhagbn, Sarinamensis , pri- vatim defenso specimine , cui titulus : De gehuvode vrauw in eiraf^ eaien, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 80 lunii. Adrianus ionathan rethaan MACARii, Medioburgensis, publice defenso specimine, cui titulus: De leer der Jssignatien. Eerste gedeelte , lur. Rom» et Hod. Doctor , magna cum laude. D. 2 Octobris. Iacobus ouiliblmus van dbr biesbn , Amstelodamensis , publice defenso specimine, cui titulus.: Beschoumng over artikel 2014^ Burgerl. Wetb., lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 28 Novembris. Ioannes RoeLL, Harlemensis, publice defenso speci- mine, cui tituius: Onderzoek naar het bestuur van den waterstaat in Nederland, 1795—1848, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 11 Decembris. Theodorus iacobus van everdingbn, Tielensis, pri- vatim defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. Eodem die. Gustavus guiliblmus mollerus , e pago 't Zand , privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 18 Decerobris. Carolus anne van der leeuWi Amisfurtensis , pri- vatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 21 Decembris. Arnoldus db iong, Rheno-Traiectinus , privatim de- fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 22 Decembris. Iohannes doornik, natus in freto Caletano, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 12 Februarii. Fredericus xosephus maria anton reekers, Amste- lodamensis» publice defenso specimine, cui titulus: Bet accoard, volgens het Nederlandsch Begt, lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 18 Februarii. Hbnricus dbutz, Amstelodamensis , publice defenso specimine, cui titulus: Beschoumngen over art. 1919 Burgerl. Wetb., lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 16 Februarii. Guiliblmus rtnhardus van ltndbn, Noviomagensis ^ privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 19 Februarii. Theodorus schibp, Arnhemiensis, publice defenso spe- cimine, cui (itulus: De strafbepalingen in de Nederl. Bpoorvoegvoet , lur. Rom. et Hod. Doctor. 29» 228 DOGTORES GREATL D. 20 Febraarii. Ianvs ouiLisiJfos henbious db xoulin, Bredanos, publice defenso specimine» coi tituius: leta aoer artikel \B der wet van 29 Juni 1S64 , lur. Rom. et Hod. Doctor. D. 26 Martii. Christianus sohbhbbing rbblvs, ex orbe Paramaribo, publice defenso specimine , cui tituluB : Het ShnrinaamMche BefferinffS" reffkmeni van 1866 , lur. Rom. et Hod. Doctor. ACADEMIA GR0NIN6ANA. NOMINA PROFESSORUM. INDE A D. XI OCTOBHIS CIOIOCCCLXVl AD D. X OCTOBEIS CIOIOCCCLXVII IN ACADEMIA GRONINGANA DOGENDI MUNUS OBIERUNT. RECTOR MAGNIFICUS lANUS GUILIELMUS ERMERINS. SENATUS AGADEHICI AGTUARIUS GUILIELMUS ADRIANUS ENSCHEDfi IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. H. C. TAN HALL. 6. A. ENSCHED]^. L G. ERMERINS. P. L tan KEKCKHOFF. N. HULDEB (rude donatus, obiit M. SALVERDA (munus anspicatus d. 4 Maii 1867). d. 6 Deo. 1866). IN FACULTATE THEOLOGICA. P. HOFSTEDE si GROOT. G, MUURLING. L. G. PAREAU (obiitd. 26 Oct. 1866). E. L DIEST LORGION. IN FACULTATB PHILOSOPHIAE THEORBTICAB ET LITERARUM HUMANIORUM. L L P. VALETON. B. H. C. K. tan der WUCK. G. UECKER. H. E. MOLTZER. C. M. FBANCKEN. 282 NOMINA PROFESSORUM. IN FACULTATE lURlDICA. L H. PHnjPSE (rade donatus m. Fe- B. D. H. TELLEOBN. bruario 1867). W. IIODUEBMAN (niiiiuis auspicatos B. I. GBATAMA. d. 6 luiiii 1S67). G. OIEPHUIS. IN FACULTATE MEDICA. L BAABT OK LA PAHiLE (rude donatus, L H. lANSEN. obiitd.l9Maii I- ^an DEEN. 1867). S. S. ROSENSTEIN. P. Z. EBMEBINS. T. H.\LBEBTSMA. lANI GUILIELMl ERMERINS ORATIO QUA COLLEGARUM, PROXIMO ANNO DEPUNCTORUM LUDOVICI GERLACHI PAREAU, NICOLAI MULDEB, lACOBI BAART DE LA FAILLE, MBMORIAM Ri:aoL.inT, HABITA D. X OCTOBBia CIOIOCCCLXVn, QUUM MAGISTRATUM ACADEMICUM SOLEMNI BITU DEFONEBET. 80 ACADEMIAE GRONINGANAE CDKATORES, PR0FE8S0RES, CIVE8, QUOTQUOT AD SOLEMNIA CELEBRANDA CONVENISTIS, AUDI- TORES HUMANISSIMI ! Qnam solemnis hic anni mei dies appropinquaret, quo magistratum aca- demicum depositurus ad Vos verba facerem, orationis argumentum elege- ram, ex naturae quam profiteor doctrina petitum, quod uti a populari tractatione haud alienum arbitrabar, ita perdignum mihi videbatur in quo explicando coram hac doctorum corona virium periculum facerem. Quum vero in coUigenda disponendaque eius materia aliquamdiu versor, ecce in ea incidimus Academiae nostrae tempora acerba et luctuosa, quae utrum plus detrimenti intulerint civitati literatae^ an iusti doloris inusserint col- legis ex optimorum virorum morte, haud facile dixeris. Atque ea quidem res ad omnes pertinet qui Academiae Groninganae bene cupiunt, in me tamen ex hoc communi doloris fonte inprimis in hunc diem quasi proxi- mum confluxisse curarum atque sollicitudinum vim non est quod diffitear. Publicam quippe Rectoris personam gerens, intelligebam iure quodam vestra Vos a me postulaturos , non ^t in amoenis doctrinae meae hortulis vobiscum exspatiarer, verum animos revocarem ad temporis acti, quae recenti omnium memoriae inhaerent insignes, quas Academia nostra ex- perta est calamitates^ ne ingrati in defunctos, eorum merita ac laudes in oblivionem misisse arguamur. Accedebat legis, impiam istam tacitumi- tatem prohibentis auctoritas. Quare cum persuasum esset illa praecipue referentem, si vel breviter in alio argumento commoratus essem» horas ad dicendum concedi solitas me longe multumque superaturum, consilium mihi mutandum esse existimavi, ab incepto itinere desistendum, et velis contractis alio mihi cursum esse dirigendum. Itaque comprimam me, et tristi necessitate coactus, me ad necessaria huius diei munerisque officia revocabo. 80* S36 I. G. E R H E R I N S Ne vel sic tamen existimetis A.A.I mihi leve impositum esse oniis. Nam dicendum mihi est de triumviris, qui de Academia nostra, de do- ctriiiarum studiis, atque uuiversa societate optime meruerunt; quorum mortem, etsi ad provectam aetatem pervenerint, plurimi lugent. De his mihi dicendum est coram propinquis. amicis^ coUegis, discipulis: ita vero dicendum, ut virorum praestantissimorum , quae menti adhuc plurimorum inhaeret, imago ob oculos auditorum sistatur, et quasi reviviscat; ut.ea afferam, quae commemoranda esse illi puteut, et contra silentio premam^ quae huius loci et sermonis non esse videantur; verbo, ut more maiorum eos celebrasse» iisque rite parentasse dicar. Neque minorem mihi euram attolit orationis forma et stili grata quaedam varietas^ qoa praedpue dicam an unice huiusmodi sermones commendari solent. Quid vero addam de moerore et tristitia^ quae oratoris mentem oocupant totam et paene confundunt. CoUegae aestumatissimi , quorum vitam mo- lesque recolere c^ortet^ mihi fuerunt carissimi; eorum famiiiaritate et ami- dtia per longam annorum seriem frui mihi contigit. Gum Muidero vel a prima inde iuventute, per quinquaginta annos intimo amioitiae vincab iunctoB vixi; primum Leidae^ deinde Franequerae, tandem hic Groningae. Numerum sic crevisse video aequaUum meorum, qui paucis admodom Buperstitibus , eo abierunt quo equidem fortasse brevi eos sequar. Num miremini AA.HH. me, vultu parum hilari animoque in sericMti oonverao, ad Vos produsse , cum tristia huius diei solemnia in memoriam mihi reYO- cent oarissima illa capita, quibus a latere meo divulsis vitae quam in terris d^imus iucunditates fere evanuerunt, cognatoe, uxorem, affines, amicos, quorum mortem nunquam lugere desinam. — Sed finis sit que« rimoniarum, neque instantis senectutis fortunam recusare veUm, aut acca* sare. Qui ad septuagesimum fere aetatis annum pervenit, non hao con* ditione se natuw esse arbitretur, ut quibuscum vitae cursum inchoaverit, quive Divinitus ipsi accesserint vitae comites et fidissimi sodalesi eoadem ad metam usque secum habeat et saivos adspiciat. Omnium versatur uma serius ocius sors exitura. Sortem vero humanam moderari scio et admi- nistrare Deum .0. M. , cuius sapienti arbitrio quidem meam meoramque salutem placide submittam: quidni benignitatem eius et gratiam ex intimo pectore laudem, qui tot et tanta mihi reliquerit bonaP Dum aequalea V O R A T I 0. 237 fere omnes amisi, iuniores mihi snpersuDt» qui tanta me beDivoleutia et caritate prosequuntur, ut vitam amici iDstaDte seDectute exhilarent, quoe indulgeDtia atque amicitiae officiis id agere dixerim , ut obliviscar , nie ad provectiorem perveuisse aetatem. , Ad hauc tamen et vitae adeo fiDem uti dod iDvitus accedo, ita me re vera appropioquare admonet cogitatio, quod vixdum huins Academiae regi*- miue iD successorem trauslato, post brevem aliquot mensium decursum, mihi ipsi munus erit deponendum , quod per duos et quadraginta annos pro virili, utinam probabiliter , administrare conatus sum. Sed reprimam me; non enim est, ut hic animi mei sensum aperiam; aliorum intueri oportet vitam ac mores. Itaque proximum est, ut ad Paravii vitam deli- neandum accedamus. Ludovicus Gerlachus Pareau natus est die 10 Aagusti anni 1800, Da-* ventriae, ubi pater eius, lohannes Henricus Pareau, id temporis munere fungebatur Professoris Linguarum Orientalium ; sacri item codicis interpres erat in Coetu Wallonico. Qui cum anno huius secuh quarto eandem vitae stationem commutasset cura Academia Harderovicena , tandem earundem maxime disciplinarum tradendarum causa Uitraicctum vocatus est. Hio vero anno 1833 diem supremum obiit. Noster igitur Paravius anno aetatis decimo cum parentibus Uitraiectum venit. Ibi cursu in celebri Gymnasio absoluto, anno 1816 albo civium academicorum inscriptus est, studiis Theologiae destinatus. Per decem annos civis Academiae Traiectinae fuit, et laurea doctorali ornatus est die 29 Septembris anni 1826. Anno proxime insequenti V. D. M. munus suscepit in pago Neerlangbroek ; ubi matrinionium iniit cum virgine ho- nestissima Cornelia Catharina Susanna vaii Staveren, quae cum duobus liberis adhuc superstitibus optimi mariti mortem iam luget. Ad obeunda et vero ornanda eadeni officia deinde in pagum Vorburg discessit. Tan- dem GroniDgam vocatus, Professoris iu OrdiDe Theologico muuus suscepit habita oratio ue inaugurali, die 16 Novembrisanni 1831. Per 35 annos hic ia Academiae omameutum et civium academicorum commodum monere suo fuiictus erat, cum die 26 Octobris anni praecedentis inopinata morte nobis eripitur. 238 I. G. E R M E R I N S En A. A. I quasi numeroa , sive vitae a Paravio bene honesteqae actae brevem conspectam. Multum vero abest, ut haec prima lineamenta nos doceant, qualem quantumque virum amiserimus. Imago quippe ob oculos versatur viri in paucis egregii , in Literis ac Theologia celeberrimi , cuius nomen , ut augurari licet , ad seram usque posteritatem propagabitur. Uti- nam eam digne referam, neque huic Academiae nostrae lumini ingenii culpa quicquam oflSciam. Vel me tacente intelligitis , A. A. ! me in congerendis iis quae de viro desideratissimo dicam, usum 6s8e sermonibus quos coUegae aestumatissimi de Groot et Muurling de Paravio habuerunt, quibns ex omnium sententia ipsos Paravii indolem et merita egregie et ex veritate expressisse oonstat. Neque id graviter molesteque feretis Viri amicissimil quos honoris causa saluto, quod hac solemni opportunitate in celebranda amici nostri me- moria praestare mihi visum sit» Vestra legere vestigia, iisque polissimum tutum insistere. lis autem quaedam adiungere licuit ab aliis defuncti amicis mecum communicata : pauca praeterea ex mea cum viro eximio con- tracta consuetudine succurrunt. Quae quidem omnia veluti in compendium redigere conatus sum, ut certe, si in aliis deficiat, brevitatis laude com- mendetur oratio. Per decem annos, ut vidimus^ Paravius Academiae Traiectinae civis fuit. Vita autem academica inprimis respicienda est; nam haec praebet imaginem vitae universae: quare illa probe cognita et perspecta, facile intelligimus quis postea fuerit. Academiae Traiectinae id temporis insignem exstitisse fiorem inter omnes constat; utpote quam multi in vario doctrinarum genere Professores cele- berrimi ornarent. Quod ut pateat in memoriam revocare nobis sufficiet nomina eorum^ quorum scholas frequentavit. — Primum patrem appello, lohannem Henricum Pareau , tum vero Viros Clarissimos van Groudoever, van Heusde, Simons, Schroder, Heringa, Royaards patrem et filium, Boumao, MoII. — Quo modo vero horum virorum institutione usus est? Quamquam egregiis mentis dotibus praeditus, non ea tamen erat ingenii celeritate ut, quae accepisset a praeceptoribus , tamquam satis intellecta mox sua faceret^ eaque probaret. Maturitate ei opus erat in doctrinarum studiis , atque nimiam adeo festinationem semper aversatus est. Quo factum O R A T I a 239 (qaod pleraiDqae aDimadvertimas) at accurjate omnia perscrataretor , neqae in stadiis sabsisteret et pedem figeret, donec omnia rite intellexisset. As- sidaitate igitar ac diligentia sapplevit qaod fortasse alacritate ei deesse nonnallis videretar. Tbeologiae destinatus primum in Literas et Philosophiam incubuit, quae ipsi viam ad Theologiam pararent. Cum vero maxime ingenii cultum spectaret, etiam Mathesi se applicuit, neque altiores eius disciplinae partes aversatus est ; semper autem his ita delectatus est , ut vel provectiori aetate saepius de Mathesi cum quadam animi oblectatione loqueretur. Lectionibus omnibus diligens interfuit auditor; atque uno ore testantur eius c^mmilitones , . neminem audita accuratius adnotasse. Ita materiem sibi coUegit ulterius elaborandam. Nam, ut superiora declaraDt, praece- ptorum opinionibus non annuit , nisi eas ad iudicii sui lancem exactas , omni- busque veluti perpensis veras comperisset; neque se facilem praebebat ad assentiendum , quod a viris fide dignis aut rerum peritis eas acceperat» sed quoniam inita subductaque ratione veras esse intima mentis persuasione sentiret. Perspecta autem veritate eorum quae audiverat, aut in doctorum scriptis legerat, illa coniunxit et tamdiu pertractavit , donec ea susciperet ipse^ et in succum ac sanguinem converteret. Aliorum igitur quae fuerant opiniones sic demum suas reddidit , sibique , ut medici dicere amant , assimilavit. Ex hac autem veri investigandi religione intelligimus quare Paravius de sententia, -quam semel 6ibi informasset, non facile discesserit. Universe quidem in iuvene miram animi constantiam animadvertebant sodales^ et qualis in iuventute fuit, talem nos provectiori aetate ipsi cognovimus. Paravius principem praeceptorem et ducem habuit patrem» virum accu- rata doctrina^ studii ardore et labore indefesso conspicuum. Praeside et patre auspice, ut tunc temporis mos erat, scripsit et defendit specimen de Tograii Carmine; quod testibus idoneis iudicibus adolescentis peritiam in Literia Orientalibus abunde probavit. Ex ceteris praeceptoribus duorum potissimum institutione usus est; Sehroderi innuo et Heusdii scholas. Schroderus initio Mathesin solam tradiderat, eiusqus lectionibus etiam de Mathesi subUmiori interfuit Paravius. Quum autem dein PhUosophiae 240 I. 6. E R H E R I N S quoque ei institatio mandaretur, ParaTius etiam has Viii Glarisaimi lectioii69 frequentavit, Ueet antea iam Haismannum et Roasynium de Philoaophia audivisset. Psychoiogiae et Pbilosophiae morali inprimia operam navavii. Schroderus, vir magna eruditione et ingenio philosopho oonspicaus« cum Faravio ooUoquia saepe et privatas scholas habuit de argumentis philoso- phis, praesertim de Philosophia Eantiana. Hac itEttioBe Philosophiae co« gnitione imbotus iuvenis, eam cum Literis humanioribos ixmiungere mox didicit ab Heusdio , e cuius institutione de Literis Graecis et Latinis atque de Historia uberrimos fructus percepit. Platonis quippe aublunia principia ab Heusdio ipsi tradita , et Platonis lectione illustrata , toto animo amplexus est, iisque superstruxit illa quae deinceps in quovis dootrinarum geneie praestitit. Sic ingenium Paravii, natura sua philosophum, ab his viris cultum adolevit. Ne tamen existimetis eum reliquarum doctrinarum studia levius traotaase. Hos praeceptores prae aliis memoravi, quia plurimum valuerunt ad exoi- landum in iuvene doctrinarum amorem, quo per omnem vitae curanm ad altiora semper incitaretur. Omnibus adeo disciplinis strenue se ap^- cuit quae ad liberale Theologiae studium ducere possint, omnes eodem numero ac pretio habuit, pef se quidem expetendas, sed et hoc nomine utiles quin et ipsi necessarias, quod ad ingenium acuendum excolendum- que eas facere mature perspexerat, viamque patefacere, qua demum in aliarum doctrinarum recessus penetraret. Ex iis quae hactenus memoravimus satis apparet, Paravium rectam in disciplinaruro studio viam secutum esse. Maxima JEisfiiduitate sibi doctrinae copiam comparavit, et praestantissimorum praeceptorum methodum secutus ^st: optimorum adeo magistrorum optimus discipulus dioendus est. Hoc enim tenendum est; eum tantum germani discipuli nomen mereri qui praeceptoris mentem perspiciat, eaque utatur ipse tamquam sibi propria. Qui praeceptoris exemplum sequitur, non ut eum imitetur, sed ut opti- mam doctrinae virtutumque effigiem perpetuo intueatur^ in huius demum vitam et mores ex magistri praeceptis vera redundabit fructuum ubertas. Hoc summum sit in praeceptore ut discipulos informet, qui suam ipsi ha- beant opinionem, neque in verba magistri iuretit: discipuli vero ad eun- dem tendant finem. Ex Paravii autem vita plura afierre posaem quibas O R A T I 0. 241 ad mentem praeceptoram ipsam se accommodasse probarem, multam vero abesse ut eos simiaram instar imitatam dixeris. Sic Heasdii principia facile agnovimas in iis qaae de interiore conianctione et commani adeo origine doctrinaram saepe referebat; et in Dissertatione inaugarali procul dabio principia deprehenduntar et veluti emicant exegetica Cl. Heringa; sed Paravium tamen aadivimus et legimus, non vero eius praeceptores. Hac ratione sola iam iuveuis eam adeptus est ingenii firmitatem, quae maturioris demum aetatis propria censetur^ et haec demum illum ad sum- mum in doctrinis fastigium perduxit Anno 1818, cum vix per biennium inter cive^ academicos eius nomen relatum esset, Commentationem scripsit ad quaestionem ab Ordine Literarum humaniorum Groningae propositam, de Migrationibus Hebraeorum , quam honorifica mentione dignam censeri, satis sibi honorificum ipse existimabat. Anno vero 1820 tam egregie respondit ad quaestionem Traiectinam instituta Cofnparaiione inter Vonde^ lium et Tra^icos Graecos, ut summus ei honor tribueretur. Quibus haec Paravii commentatio, ut par est, tam mirifice placuit, vix opinati fuerant conscriptam esse a iuvene vixdum viginti annorum; tanta in auctore eminet tragicorum Graecorum et nostratium cognitio, stili elegantia et dictionis vere latinae bonitas. Adhibuit formam Dialogi; hanc vero a Ciceronis vel Erasmi CoIIoquiis non multum abesse iudicarunt harum rerum periti. Studiis academicis peractis Dissertationem scripsit de Epiatolae prioris ad Corinthioa Capite 18, ubi de amore christiano agitur. Primum sibi sum- serat Dissertationis argumentum: de amore fraterno secundum Euangelium; sed quum hoc argamentum nimis late patere comperisset, a proposito de- stitit. Dissertatio ab eo edita ad optima eius generis scripta refertur. Quum defensa Dissertatione Theologiae Doctor creatus esset, eodem die Senatus Academicus Traiectinus, ad celebrandos eius in Literis progressus eum honoris causa titulo Literarum humaniorum Doctoris condecoravit. Brevi post Urbi Traiectinae valedixit, ut in pago Neerlangbroek Concio- natoris sacri et Pastoris euangelici munus obiret. Huias officia religiose explevit: id enim egit, ut in vitae commercio cum coetus sociis, in in- stituenda iuventute et in sermonibus se, quantum fieri posset, ad captam omnium accommodaret. Itaque hoc potissimum nomine dignum est quod afferatur integritatis documentum, qaod oborto dubio si sibi ipsi in hac 81 242 I. G. ER SrER IN S re Don satis confideret^ alios expertiofreS' sibi visos, oonsnlere solitus erat, iDprimis ooliegam, aetate ac prodentia proyectiorem , caius adeo experi- entiae iudioioque magis subacto, sermones quos babere in animo esset, aut iam babuisset, submitteret. Orationes autem ipsae plerisque valde placuerunt. Nam etsi externae quae dicitur eloquentiae dotibus non ex- celluerit Paravius, in concionatore tamen omnes facile agnoscebant virum de gravitate argumenti penitus sibi conscium atque unide auditorum salu- tem spectantem^ neque suam existimationem , ne dicam inanem boni ora- toris gloriam, sanctis illis officiis anteponentem. Has viri boni et probi virtutes nunquam non animadverterunt quicumque in coetibus Christiano- rum Paravium graviter verba facientem audiverunt. Cum per tres fere annos in prima hac statione elaborasset / in pagum Vorburgum vocatus est ad idem illud Euangelii interpretandi * munus. Vorburgenses tamen, quod vehementer doluerunt^ non diu eo vitae ma- gistro atque amico usi sunt. Quum enim in Academiae nostrae Ordine Theologico» mortuo V. CI. A. Ypey, cathedra vacaret, Paravius brevi post Theologiae Professor huc vocatus est. Itaque in id meritis sibi paratum pervenit honoris fastigium, quo eum aliquando perventumm esse commi- litones ab ineunte iam adolescentia augurati erant. Nec sine causa multos tantam de Paravio exspectationem tenuisse ex ante dictis facile consiabit. Profecto, si quis alius, hic certe cathedram academicam ornaturus erat. Orationem habuit inauguralem, de animo non minua Tkeologorum quam ingenio academica institutione informando. Si cui fortasse dubium videri potuisset, num, qui ad Academiam accederet Doctor, muneri ipsi imposito plene satisfacturus esset, nae is, audita hac Oratione, non tantum omne dubium ita seposuisset, ut virum integrum, doctum, probum eundemque vere amabilem venerari sponte et amare incepisset. Etenim descripto sublimi et sancto Theologi munere et commonstrata academica institutione qua ad illud perveniret, his verbis concludit: ^Quales reddere discipulos volumus, tales necesse est ut simus ipsi, veri amore ardentes, boni san- ctique amantes, vere liberales ingenioque et animo ad Divina intento." Hoc sibi proposuerat vir eximius, cum munus suum inter nos auspi- oaretur; nos vero experientia 85 annorum edocti sumus, eum a proposita sibi via nunquam deflexisse; nam donec corporis vires patiebantur talem O R A T I O. 243 86 prafettitit Doctorem, :«t tales informavit diacipulos oomplnres, qnales in oratione descrtpserat. Duas haboit Orationes cam magistratom aoademicam deponeret: priorem 'anno 1843 de religiania ckristianae ni in doctrinia diaeiplinisque iumania, alteram anno 1868, de perfectionia ckristioMae in antigua phUoeophia prae- eensumibua et deeideriis. Compendia edidit de Hermeneutica Codicis sacri et Theologia morali, atque cum CoUega auo de Groot, de Doymatica et Apoloyetica christiana ^t de JSncydopaedia Theologi christiani, qaibus uterque in lectionibus suis disserendi fundamento uteretur. Mirum quantum inter hos disciplinae Tbedogicae Doctores fuit opinionum sententiarumque consensus; quod profecto eoram discipulis ad studiorum fructum noD potuit iioo admodum prodesse. Hi enim a praeceptoribus non ad diversa vocati et veluti dis- tracti, sed recta via ad certiora» quae iis plurimum arridebant» doctrinae fitudiorumque placita adducebantur. Quicumque . porro merita Paravii in Theologia ex eius scriptis numero quidem multis sed argumento tameo gravioribus cognoscere gestit^ is meo praeconio atque indicio non indige- bit; quid enim enumerare adtinet volumina a Theologis Groninganis edita, omnibus notissima, quibus continentur commentationes , quae deinceps a Paravio conscriplae sunt. De praestantia vero operum deque dlus meritis in Theologiam universam praestat nihil quam pauca dicere: et vero quae- nam quaeso mea sit in iis aestimandis auctoritaa? Idonei iudices haec acripta praeclara pronunciant et Paravium de Theologia adeo meruisse eensent, ut principibus aetatis nostrae Theologis iure meritoque adnume- retur. Cui quidem sententiae libens equidem adsentior; de ouius enim virtutibus, ingenii animique dotibus tam praeclara praedicari possunt, qua- rum splendorem quum nobis Paravii vita literata det intuendum, eum de numero praestantissimorum disciplinarum cultorum esse oportet. — Quid mirum eum a Rege ornatum fuisse ordine equestri Leonis Bel^ici, et ptures Societates literatas eum socium adsumsissel — Pcaeterea novimas omnes , eum f uisse • virum probum et iategrum , id uniee spectantem ut officiam, qood a Deo omniam rerum Moderatore sibi iinpoaitum persentiret^ pro virili expleret; neque anxie quaereret utrum inter nosbene aotorum eompribatiooem , an vero vituperatores sibi pararet iniquos. 31* 244 I. G. E R H E R I N S Quemadmodum in studiis suis semper ipse perseverabat , donec argu- mentum quod tractaret satis ab omni parte ponderasset, sic etiam in in- stituenda iuventute academica nunquam cessabat, nisi omnia probe ab auditoribus intellecta esse animadvertisset. Denique in docendo methodo utebatur quae vulgo dicitur socratica, ut rogitando respondendoque audito- rum sententiam de argumento proposito eliceret, sibique bene cognitam perspectamque comprobaret. Ceterum vitam placidam domesticam cum uxore et liberis inter nos degit, doctrinarum studiis occupatus et quantum poterat amicorum disci- pulorumque commodis inserviens. Quid vero pluraP Stabilem et ad senectutem perpetuam ei adprecabamur collegae, vitae multis tam fru- ctuosae felicitatem , cum ante sex fere annos subito morbo affectae corporis vires animo quoque aegritudinem parerent^ quae mentis quidem aciem non obtunderet prorsus, at ingenii tamen alacritatem et vigorem ita saepe impediret, ut partim tantum gravissimi muneris officiis sufficere sibi vide- retur. Ipse enim huius mali probe sibi conscius erat^ at submisso tamen in Deum animo hanc tulit vitae calamitatem^ qua baud scio an nuUa gra- vior viro docto possit accidere; tulit fide vere christiana in Dei O. M. sapientia et caritate spem omnem et salutem reponens. Sic igitur vere vixit, id est vitae suae munus explevit vir eximius, qualem Vobis in mentem revocare conatus sum. lam animus, qui dum in corpore vivebat mortali, saepe ad excelsiora enitebatur, ad coelestia adspirabat, certo confidimus, e corporis vinculis evolavit in domus Patris aethereas, ubi adspirante Divino afflatu, Christo duce ad omnem quam adsequi iicebit virtutis excellentiam informetur atque perveniat. Ad Mulderi mei celebrandam memoriam cum pergo, in alia omnia se convertit oratio. Quod sane non in hanc sententiam accipietis A. A.l quasi me solum latuissent praeclarae ingenii animique dotes^ quibus om- nibus comprobantibus et vero suspicientibus vitam ipse suam vel maxime ornavit, quasi levior ex integerrimi amici, pectoris illius candidi meique amantissimi decessu in me redundasset calamitas! Vitam universam cogito vitaeque varias vicissitudines ^ eiusque praesidia et opportunitates ad sus- dtanda, alenda perficiendaque artium doctrinarumque studia. Quae a O R A T 1 0. 245 pueritia inde Paravio arriserunt, iis orbatus Mulderus infaustam ne dicam infestam vitae sortem expertus est; quae studiorum impedimenta, nisi mens indita intrepida molem profligasset aerumnarum et superasset, nun- quam sane ab aequalibus eas impetrasset praestantiae laudes, quas iure meritoque consecutum novimus. Ex brevi vitae conspectu de his, nisi fallor, Vobis facile constabit. Natus est Nicolaus Mulder Leovardiae» die 6 mensis Octobris, anni 1796. Pater eius lohannes Mulder, Chirurgus dexterrimus et nuUius non Medicinae partis peritissimus^ eo tempore Leovardiae erat Lector Anato- miae, Chirurgiae et Artis obstetriciae, quo munere olim in urbibus qui- busdam honorari meminimus viros de arte Medica bene meritos. Cum vero sequenti anno in Academia Franequerana Professor crearetur, eo migrans cum uxore, Nicolaum nostrum^ vixdum anniculum secum tulit. Anno 1807 Mulderus Professor Anatomiae, Chirurgiae, Artis obstetriciae et Physiologiae in nostra Academia creatus est, hac autem provincia per triennium egregie administrata ^ die 18 Novembris anni 1810 Groningae diem supremum obiit. Itaque Mulderus noster a primo inde ad decimum aetatis annum Franequerae vixit, quod supererat pueritiae tempus exegit Groningae; hinc vero patre mortuo et amissa iam ante carissima matre Hyke Sophia Saagmans, Franequeram revocatus est puer quatuordecim annorum^ utroque parente orbatus. Etenim propinquorum decreto Mul- deri, fratrisque eius ac sororis, aetate ipsi paulo minorum / educatio per- missa fuit affini Cornelio Ekama Viro CI., Logicae Metaphysicae et Astro- nomiae Professori Franequerano , qui ibi cum matre sua ac sorore coelibem degebat vitam. Huius igitur domo receptus brevi post, i. e. mense lanuario anni 1811 inter Academiae Franequeranae cives nomen dedit quindecim annos natus. Brevissima tamen fuit commoratio, nam cum anno 1812 tiranni iussu atque imperio perimeretur Franequerana literarum sedes, et Cl. Ekama Leidam abiret Professor Matheseos et Astronomiae, Mulderus quoque Leidam se contulit, atque albo civium academicorum inscriptus est, studio medicinae destinatus. Per septem annos Academiae Leidensis civis lectionibus interfuit Viro- rum Cl. Medicinae Professorum^ Oosterdyk, du Pui, Brugmans, Sandi- fort, Erauss et Ypey. Nondum ab initio curriculi Academici norma erat 346 L G. E R » E R I N S descripta, qua Edietum regium 2 Augusti anni 1815 cursum stadiomm ordinavit. Diseiplinam quam nunc vocamus propaedeuticam nondum se- gregare visum erat ab ipsa Medicina. Quam ob rem Mulderus immunis disquisitione propaedeutica virium periculum fieicere non coactus est in do- ctrinis Mathematicis Physicis et Cbemicis. Has tamen Mulderus , qua erat ingenii perspicacitate summo mox studio appetivit: lectiones potissimum de Botania, Chemia et Historia naturali frequentavit , iisque merifice de- lectatus est. Nec mirum; iis praefectus erat Brugmansius. Medicinam tamen universam, quam cum illis coniunxit, non minore studio coluisse eum testantur cum commilitones et praeceplores omnes, qui optimis eum ordinis medicorum alumnis adnumerare solebant, tum vero maxime examina quibus ad finem properans peritiam minime vulga- rem adeo probavit, ut si ex huius temporis instituto diiudicentur , summis iaudibus comprobata fuissent. Absoluto tandem curriculo Academico ad Doctoratum qui dicitur Medi- cinae consequendum conscripsit et publice defendit Dissertationem inau- guralem de functione hepaiia in disquisiiione anatomica illiuS viseeris niwa. Hunc quem delineavi vitae iuvenilis cursum Muldero haud uno nomiae in£Eiustum exstitisse, parumque favisse studiis doctrinarum, non est quod longa oratione repetam. Ne enim dicam post patris obitum optimo iib duce caruisse, cuius exemplo et monitis ad bene instituendum et gnaviter persequendum bceehi ¥aM Aemttei:" qaae pariter ao P. L L. Haefe de hoc argamento^ pmemio digna iadicatai sertibQfl iaetii, aoxeam leportavit nammaou (Li Ann. Aead. Bhenop-TraL l»19^18S0w) Spedmen academicnm continens commentationem de Tograii canmne, qoam praeiide patre^ L Q. Paieatt^ L. Ot. ProL d. 4 lonii 1824 ad pablicam disoeptationem proposait aactor L. O. Pareau, TheoL Cand. CemMitati0 cntica exegeAica ia Tanlinae epifltolae prioriB ad C<»intliioa eapat XIII, qnam pablico ac solemni examini sabmittit K O. Pareaa^ d. 29 Sept. 182«. Tnieeti ad Bhenvm. Oratio de animo non minas Theologoram qaam ingeoio academioa iMtitatione in- formando. (Aim. Acad. Oron. 1881 — 1832.) Encyclopaedia theologi christiani. In scholaram saaram asam breviter delineata a P. Hofetede de Oroot et L. O. Paieaa, Theol. Proff. in Acad. Oroningana. Ed. prima: Oroningae 1840; tertia aacta et emendata: Oroningae 1861. 84» 268 I. 6. ERHERinS . Lmeamenta theologiae christiaiiae uniyeisae , rive brevis conapectiu dogmatices et apologetices christiaiiae. In acholanun aaaram uaam scripsenmt L. G. P^tieaa et P. Ho£stede de Groot, Theol. Pro£F. in Acad. Groningana. Editio piima: Groningae 1840; tertia aacta et emendata: Groningae 1848. Initia institationis moralis ed. L. G. Pareaa. Groningae 1842» Oratio de religionis christianae vi in doctrinis disdplinisqae hamanis, hahita d* 12 Octobris 1843. Groningae 1848. Hermeneatica Codicis Sacri ed. L. G. Pareaa. Groningae 1846. Oratio de perfectionis christianae in aniiqaa philosophia praeeenrionibos et deside- riis, habita d. 14 Octobris 1858. Groningae 1868. Leerrede over 2 Timoth. I: \Q\ Groningen^ 1883. Christelijke leerredenen over Elia. Groningen, 1836. Tpespraak aan de leden van het godgeleerd geaelschap onder de zinspreak: fGh)ds woord is de waarheid'', bij deszelfs vijftigste veigadering den 28 April 1840. Groningen. Herinnering van de Apostolische leer omtrent de ware Christelijke eenigheid, ait- ' gelokt door het Adres aan de algemeene Sjnode der Ned. Herv. Eerk over ds Formalieren, de akademische opleiding der predikanten, het onderwijs en het kerkbestaar. Eene leerrede over Ephese lY: 8 — 7. Groningen^ 1842. Leerrede over 1 Chron. XXIX: 6^ 7*. Groningen, 1844. Het geloof in Jezas Christas ons licht, onze kracht en onze rast, ook in dezen zorgvoDen tijd. Leeawarden, 1848. Leerredenen over het leven en het werk van Jezas Christaa onzen Heer. Leeawar- den, 1851. Leerrede over Mattheas IX: 16, 17. 'sGhravenhage, 1852. Yerslag namens het bestaar der afd. Groningen van het Ned. B^belgenootschap in de alg. vergadering van 20 October 1858. Groningen, 1853. Levensberigt van J. F. van Oordt, Jnz. in de Handelingen der Maata. van Neded. Letterkande te Leiden, 1853. Evangelisohe preken. Eerste jaargang 1863, n^. 7. Beschoawing van Jezas in zijn werk. Groningen, 1853. Onze redelijke Godsdienst in hare voorbereiding, haar wezen en hare zegepraaL Leerredenen. Groningen, 1856. Yerslag van het Bestuar der afd. Groningen des Nederl. Bijbelgenootachapa in de alg. vergaderingy 20 Oct. 1869« O R A T I 0. 269 In diario theologioo cni titiilas: Waarheid in Liefde, has commentationes edidit: 1837« 0?er waarheid in Uefde, bL 11. Gedachten. De aaid van het Evangeliei bl. 851. In hoe vene volgens Faulus, behalve de Joodsche wet, er nog onder de Lnraeliten eene andere voorbereiding bestond voor de verlossing, die er door J. C. gekomen is, bl. 562. 1888. Over de nitstoriing des Heiligen Oeestes onder het Nieuwe Yerbond^ vol- gens eenige vooistellingen der onde Profeten, bl. 8^8. Beantwoording der vraag: j^Waarin vindt Paalns de verlossende kracht van Jezns Christnsr bl. 487. Beantwoording der vraag: /^Welk nut heefk de voorstelling van Paulns, vol- gens welke de verlossende kracht van Jezus Chiistus in de geheele daad- zaak zijner verschijning gelegeu is, voor onS| ter regte kennis, waardee- ring en aanwending van het EvangelieP" bl. 655. 1889. Gedachten over Jezus gezegde^ dat Hij niet gekomen is om vrede te geven op aarde, maar veeleer verdeeldheid^ bl. 133. De aard der christelijke hemelsgezindheid door de voorst^lling^ dat de Christelijke Gemeente is eene Kolonie des hemelschen Vaderlandsi bl. 342. 1840. Wenken omtrent Jezus wijsheid in de opvoeding zijner Apostelen in het algemeen, bl. 64. Over de veieeniging van de hier op aarde door Jezus Christus verlosten met andere heilige wezens^ nu reeds en hier namaals, volgens Paulus voorstellingy bl. 482. 1841. De verzoening door het kruis van Christus. Naar de leiding van Paulus uitspraak, Col. I: 19% 20, bl. 314. Oveizigt van de wijze, waarop zich Paulus de ontwikkeling der menschheid voorstelt, bl. 697. 1842. De leer van Paulus omtrent deu aaid van Jezus kerk, bl. 711. 1848. Wie is God naar de meening des beschuldigenden gewetens, en wie is God naar de waarheid des reinen EvangeliesP Eene overdenking van Jezus woorden: Lukas XV: 18—24, bL 87. Over de waarde en het regt gebruik van de Heilige Schriften des Ouden en des Nieuwen Testaments voor ons Christenen, volgens eenige Apostolische uitspraken, bl. 554. 1844. Beantwoording der vraag : irHoe schetst Johannes het wezen van GodP'' bl. 441. 1845. Gedachte over het geloof in Jezns op anderer getuigenis en het geloof in Hem op eigene ondervinding gegrond, bl. 123. Over de rigting tot het catholieke in Evangelische Godgeleerdheid onzer dagen, bl. 656. 870 I. G. E R li E R I N S 184<^ QT«r h$t vKgi^ God., mijn God, waarom hebt Gij mij verhitenP'' bl. 119k Aanwijsing vaii het verschil , dat er beeiaat tAaecheii d» ber en de toeiw^n van Jezus bij Johannee en van Jobanne» aeLteSj vooraL in b^m brieven, U. 4Z& 1848. Het Christendom zijne eigene Apologie in zich drageiide, U. 441. 18^. Hoe^ er bij Cbriatenen van m«er r^tEinnige ea van meer vi^zimigtt b^rip- peo overeenstmming i& de waarbeid bestaan kan, ala grondelag hnnner onderUnge^ yereeniging in de liefd^, U. 417. 1861. Een woord over EvangeUsche opbonwiag der keike; of beantwoording der vraag: «Waarvan moeten wi} in da Hervormde Kerk utgaanP'' U. 669» 1858. De leer der Schriften dee Nieawen Yerbonde omtrent Chriatiia VQortdurende werkzaamheid ter volmaking van het menachckmif bl. 420« 1854. De groote verBcbeidenheid der knAgeai vaa menecheDi waaiaan Jezas zich wilde mededeelen, U. 118. Beantwoording der vraag: fHoe kan en moet onze Frotestastaohe Qodge^ leerdbeid zich verder ontwikkdenP^ bL. 716. 1)857. Over opbouwing van de EvangelisGh-Catbolieke Kerk der toekomat, bl. 16. 1869. Over het voorgevoel der Christelijke volmaaktheid en het veBkiigeH daamaar in de oude W^abegeerte, U. 86« 1860. Wondergeloof^ wondervrees en wondererkenniiig, bL 240. ly&Q4* Eei^ Uik op Jezna peraoonlqkheid vdgena Emest Benan, U. US« O R A T I 0. 271 ADDITAMENTUH II ORATIONI REGTORIS M. SCRIPTA EDITA A V. CL. NIOOLAO MULDER. 1818. Bettchtii plaDtaram^ qtiae prope urbem Leidam nasca&ttit, Praemio orn^ttCB aact. II ic. Moldery Med. Cand. in Acad. Lugd. Bat. Dissertatio medica inaogaialis: De fnnctione hepatis in disqmsitibne eoSto- mica illias visceris nixa, pro grada Doctoiatas in medieiaa, d. 18 loniu Lagd. Bat. 1821. Yoorlezing over de ongelijkmatige ontwikkeling onzer vermogens, eene alge- ^ meene bron van 'smeaschen ongelak op aarde; en de gelijkmatige ont- wikkeling van alle dezelve, het toppunt van aardsch gelids:. fiec. d. £ec« xvm, bi. 1. /f Proeve eener beschoawing van het menschemk ligchaaam als geschikt ter inwoning der ziel, Letteroef. 2® st. bl. 787. ^ Proeve over de voortreffelykheid der inrigting van 'smenschen ligchaam en deszelfe doehnatigheid voor een hooger einde. Letteroef. 2^ st. bl. 441. 182S. Oratio de meritis Davidis Meese cam botanicis tum aliis, habita Frane- querae d. 1 Octobris 1822« 1824. Handleiding tot de Scheikunde, ten gebruike bij mqne lessen en voor eigen oefening van Apothekers leerlingen en liefhebbers der wetenschap. Amst. 2 dn., 8 st. Overzi^ oter de voomaamste gevallen, welke in het Heel- en Yroedkundi^ Akademisch Ziekenhais te Chroningen van 1800^1810 asijn waargenomen, door Johannes Molder; opgemaakt oit de nagelaten papieren enz. met een leven^berigt; door CHaas Mulder. 1826-1828. Proeven over den invloed van vergiften op tdogenaamde gevbcilige planten, n^ 1 en S. Bijdr. tot de Natuurk. Wetensch. dl. 11, 1« st^ 1627. Over een zoogenaamden zwavelregen in Yriesknd gevallen. Amst. 1828. Over Eelpstof, lodium. Meyl Biblioth. Jacob Ybsmaers Apothekers Woordenboek, na des schrijvete dodd vertolg^ door Claas Mulder. Zutphen. 1881. Over het rood wo^den Van sommige spijzen. f Achffle BichaTd, Niettwe B^inselen der krddkunde en der planten natuur- leer, vertaald door H. L. van Altenaj met vootredo, aanteekeningen A bijvoegsels door CI. Mulder. 272 L G. ERMERIN8 1832. Oyer de tanden yan den Narval of Eenhoom^ Manodon Mcnoeerai. Ttjdachr. Yoor Nat. Gesch. dl. 11, st. 1. ff Nader berigt wegens den DelpAintts Orea aan de Vriesche koat gerangeii. Eunst- en Letterb. 18S2, bl. 800. jT Nog een woord over Ihlphinui Orea, Ibid. bL 818. 1888. Een woord over Camper^s Prijsverhandeling yaa 1783. Bepertoriam Tijd- Bchrift voor Geneeakande, dl. II, bl. 232. 1836. Eenige proeven over kristallisatie in gesloten vaten, waargenomen in het laboratoriom te Franeker. Meylink^s Nieuwe Bibliotheek, dl. I. 1836. Over aardappels aan de steng boven iea grond. g Eroidkundige aanteekeningen : N^. 1. Invloed der zaadlobben op den groeL Bijdr. tot de Nat. WetensdJL, di. vn, p. 9. if 2. Over warmtegraad in bloemen. Tqdschr. voor Nat. Oesch. dl. UL f ff Opwekking tot betere rangschikking en omschrijving der kanst- aitdmkkingen. Ibid. dl. III. if 3. Over den bijzonderen groei van het loof van eene rammenas en van eene radijs. Ibid. dl. III. ff 4. Over verschillende misvormingen. Ibid. dl. YI. ff if Waaroeming van den groei eener bloemknop van Caetue grandifiorue in den kraidtuin van 'sBijks Athenaeam te Franeker. Bijdr. tot de Nat. Wetensch., dl. IV, 4. Waameming van den groei van een blad van Urania ipeeioia. Ibid. dL IV, 3. 1836. lets over Walvischaardige dieren op de kusten van Nederland van tijd tot tijd gestrand of gevangen. Kanst- en Letterb. Proeven en opmerkingen over den invloed van de in verschiUende stoffen gewikkelde metalen op metaaloplossingen. Kanst- en Letterb. 1840. Oalvano-polytypie. Kunst- en Letterb. Over de kruidkundige verdiensten van Bencker Andreae, achter een stakje van J. J. Bruinsma over dat onderwerp, Tijdscbr. voor Nat. Gesch. dL V. 1841. Over Dodonaeus. Kunst- en Letterb. 1844« Eenige denkbeelden over de overeenstemming tusschen het scheppingsyerhaal en de natuurkundige wetenachap. Amst. Solpke* 1846. Populaire scheikundige lessen gehouden b^ het Genootschap ter bevordexing der natuurkundige wetenschappen te Groningen. Amst. 1, 2 en 3. 1848. Over den groei van de vrucht van Olaueium luteum. Nat. Tijdschi. Amh. 5e jaarg. 5 st. R A T I 0. 273 1849. Berigt ▼bb een NoordBcheii Vmmek^ den 8 Noy. 1848 op Boikam gestruid. Prov. Oron. Conr. 9 Nov. 1849. jT 0?er eene reigiftiging van hoenders dobr rattekmid. Nat. I^jdach. Arnh. 6« jaarg- 1860. Toespraak gehonden in de bnitengewone vergadering van het Gtenootachap ter beTordering der natnnrknndige wetenschappen te Groningen, over de Essai-balans, ten geschenke aangeboden aan de Hoogeschool. 1868. Aanteekeningen over de gemeene SeorpiaeiM)lieg. Panorpa eammmnii. Alg. Ennst- en Letterb. 1866. Aanteekeningen over groote zwermen van Olazemakere, Konstr en Letterb. g Koolzaad-insecten. Prov. Ghron. Conr. n^'. 17. g Een woord over de Nederlandsche Yereeniging ter bevordering van de kennis van Nederlandsche insecten. Prov. Gron. Conr. 6 Dec. 1866. B^drage tot de kennis der Biinaalden. Landb. Gonr. n^. 46. 1867. £en woord over het vliegen en de vlengels. Blikken in het leven der Natnnr* 1861. Handschriften en teekeningen van Pieter Lyonnet. Knnst- en Letterb. n^ 26 en 60. f Over het SopUa-iaanife , Coluplus Bophiae. Landb. Conr. rfi. 22. 1862. Onderzoek van een zoogen. Meteoorsteen, gevonden 8 Jnlij 1862 te Wedde,^ Prov. Oroningen. Yerslagen en med. dl. XIY. 1865. Oyer het bnitengewoon nitgroeijen van de snijjtanden bij verschillende knaag- dieren. Yersl. en med. dl. XYI. if Kleine Aanteekeningen. Klanders. Landb. Conr. n^'. 7. if De zijdernps Cfniiia. Alman. voor het Nnt v. HAlgem. 1864. Een woord over het spinnen en de spintnigen der insecten. Heeft Zwammerdam de Kikvorschen onder de insecten gerangschiktP Tijdsch. voor Entomologie. f Becensie van het werk van Dr. J. Wttewaall, Yolksleesboek over schadel^ke en nbttige insecten. Landb. Conr. n^. 17. f Bijdrage tot de ontleedknndige kennis van Safumia Cjfntiia. 1866. Wandelende bladen. Ahnan. tot Nnt v. 'tAlgem. g Jan van Geni, of Baaaaner Boiepeliiaan. Prakt. Yolksb. n<>. 6. ir Mededeeling over Toxodera detUleulaia. Yersl. en med. 2« reeks, dL 1. g Bijdrage tot de kennis van den Veenmol. Ibid d1. YIII. f Een Boer en zijne schapen. Yolksonderwijs. Jaarb. van Nat. Art. Mag. 86 «H L6. ERHERINS AQDiTAMENTUM lU ORATIONl REGTORiS M. SGBHfA Ylfil OL lAGOBI BAAtT l^E LA FAILI{E. Bifliflrfario philpBophiea in qua Ehitelieflonii gcrmanft ienteutia d» senmi monH snii- matim ac strictim explicatov. Groningaa 1812. Dissertatio physiologico-medica inaBgaxaUs de ksphpaA, iBprimis neonatonm. Gro* ningae 1&17. QratiQ de noxia, qaas recentiori praesertiai tempcxre varia syatemata medidnae fbee* mnt^ habita Groningae, d. 21 m. Decembris 1882. Qratio qaa disqairitur, nam generi humano maior Titae ooHua sit oaaaa perpetoa increaceotis debilitatis et degmieialionia tam corporia qaam mentiay an yero ho- manam genas per ipsam ilhim caltam hacasqae progressam Iberit et in posteram nlterioB sit progressanimi habiia d^ 14 m. Octobmi quam Sectoriii magmfoi provinciam deponeret. Eenige opmerkingen betreffiende de Bapporten OTer de geneeskandige Staatongeling, ingediend door de Commissie, benoemd bij Z. M. Beelait van 20 Nov.^1841. Groningen 1842. BuUe aan Vtaof; Q. Bakker. Groningen 1828. Ter nagedachtenis van M'. H. de Banitz. Groningen 1847; DE BETEEKENIS VAN ABISTOTELES VOOB DE ONTWIK- KELING DEB NATUUBLIJKE GESCHIEDENIS. REDEVOERING, lEB AAlTfAASDING YAN HET HOOGLEEBAASSAMBT AAN DE HOOGE- 8CH00L TE GEONINQEH, DEN 6/ /rgeiapt is ak die van het rund." £n wat kon er woiden van biologiache beschonwingen , waar aan deii grondslag der anatomie z66 veel ontbrak. Op dat gebied deed dan ook het zoeken naar /reind-oorzaken", niet zelden gevonden in krachten (gelijk vooral de warmte)» die men niet kende en waarvoor de hulpmiddelen van onderzoek veel later eerst zouden worden verschaft» dwalingen op dwalin^ geii hoopen» en resultaten verkrijgen, waarin van de inductieve methode geen spoor meer te herkennen was. Wil men een enkel voorbeeld? Wanneer eene vrouw, lijdende aan zekere ziekte (Lewes maakt er acharlakenkoorta van) in eeneo spiegel ziet, zal de oppervlakte van deaen met eene zoort van bloedigen wasem beslaan. -— tfDat komt /' zegt Aristo- teles» romdat het oog niet alleen indrukken ontvangt van buiten, maar ook op de dingen buiten reageert en die in beweging brengt. Het oog is vd bloedvaten, en daar het bk)ed gedurende de koorts onatuimig en ontstoken is, zoo is ook het oog, al kunnen vnj dit niet aantoonen, koorts- achtig en geagiteerd ; de lucbt geraakt daardoor in beweging en brengt de bewegiog over op de oppervlakte van den spiegel. De gepolijste opper- vlakte nu van het glaa is in hooge mate gevoelig voor aile bewegingen, en dtarom worden zij daarop zigtbaar." Of is het volgende beter? ffDe dieren^ die te vele en te dikke vezelen hebben in het bloed, zijn van nature aard-achtiger (jy$ia8iin9Qa) en heftig van karakter en geraken ligt van toorn buiten zichzeiven. Want de toom maakt warm, en het vaste verwarmt , wanneer het warm geworden is , meer dan het vloeibare : de vezels nu zijn hard en aardachtig, zoodat er a. h. w. dampbaden (iwd^i) ontstaan in het bloed en in het gemoed eene opwelling doen ontstaan. 288 M. S A L y E R D A Daarom zijn stieren en evers toomiger en geraken zij ligt in woede; want het bloed dezer dieren * is het rijkste aan vezelen {iv&diaraTOv) en dat van den stier stolt het spoedigste van allen. Maar misschien zou Cuvier u er op hebben gewezen, dat deze redene- ring toch nog beter is dan van Hehnonfs betoog over de giftigheid van het stiervleesch « die — nog in 1660 — schrijven kon: «^Wilt ge wetcD, waarom het bloed van een' stier giftig is, maar dat van den os gezond en onschadelijk , ofschoon hij de broeder is van den stierP De reden is deze : de stier is , als hij wordt geslagt vol heimelijken weerstand en wraak- zucht, en deelt het karakter der wraak mede aan zijn eigen bloed. Eeo stier sterft met grooteren gloed van wraakzucht dan eenig ander dier/' Dezelfde onvolledigheid van waarneming nu, dezelfde overijling in het maken van gevolgtrekkingen , waarvan wij zoo even enkele voorbeelden hebben bijgebragt, vinden wij bij Aristoteles in zijn ontleedkundig onder- zoek van dieren terug. En het is Lewes niet tegen te spreken» dat hoe- vele op zichzelve staande bijzonderbeden ook worden vermeld, ook daar eene ware ontleedkunde in de meeste gevallen ontbreekt. Het is inderdaad onbegrijpelijk , hoe een waarnemer als Cuvier zich kon laten verleiden tot overdrijvingen als deze: «^AIIes is verwonderlijk , alles is kolossaal in Aristoteles. Slechts twee en zestig. jaren heeft hij geleefd en duizenden waarnemingen werden door hem gedaan tot in de kleinste bijzonderheden toe: waarnemingen , waarvan de naauwkeurigheid zelfs door de strengste kritiek niet kon worden verzwakt." Maar veel ook staat hiertegen overl Hoeveel afbreuk de gebreken, waarop ik wijzen moest, aan de waarde daarvan ook mogen doen — de menigte der bijzonderheden , hier uiteen- gezet , is in der daad verbazend , en waar is het , dat //bijna iedere regel in Aristoteles' werken een feit bevat, niet zelden eene hoogstbelangrijke opmerking, waarin een aantal feiten worden gegeneraliseerd. Dat Lewes ongelijk heeft in zijne bewering, uAsX er niet e^ne goede beschrijving daarin te vinden zou zijn, mogen die van den CAamaeleoH, van den Hippelaphm (onzen Nijlghau) bewijzen. £n vinden we niet in dezelfde verhandeling , waaruit de meest zonder- linge misgrepen door ons konden worden aangehaald, het bewijs, dat J REDEV0ERIN6. 289 Aristoteles de beteekenis der zodtomie als grondslag der biologische weten- Bchappen heeft begrepen , en — ^^ al was het op nog zoo onvolkomen wijze — naar de algemeene wetten des levens heeft gezocht? — Daarin hebben zijne navolgers verre bij hem achtergestaan , en het is nog niet zeer lang geleden, dat men op nieaw heeft ingezien, wat Aristoteies voor tweeeu- twintig eeuwen niet ontging. En worden niet^ onmiddelijk na opgaven over de galblaas — ik beken het — sterk pleitende tegen zijne autopsie^ over 't verwaarloozen waarvan reeds Vesalius hem heeft aangevallen, naar aanleiding van zijn beweren, dat de mensch slechts een achttal ribben bezit; — worden niet onmid- delijk daama eenige regelen aangetroffen over de beteekenis der uitschei- dingen in het organisme, die zelfs voor eene kritiek als die van Lewes ireen tegenwigt" heeten, #tegen de vele formele teleologische verklaringen , die in de schriften van Aristoteles worden gevonden/' en a. h. w. een begin zijn van philosophische anatomie! Vinden we niet in den aanhef van het tweede boek der verhandeling i^over de deelen der dieren'' onze weefsela, onze organen op 't duidelijkst niteengezet, nadat vooraf op de chemische samenstelling is gewezen? — de eerste sporen eener algemeene ontleedkunde en weefselleer, gelijk die later door Bichat en anderen tot een' afzonderlijken tak van wetenschap zouden worden verheven '). En spreekt Aristoteles niet', in de inleiding der HMtoria afdmalium de theorie der i/homologe deelen" uit, eerst sedert Goethe en 6eoffroy St. Hilaire tot regte waardering gekomen? *). Zulke inzigten , bewijzen van z66 ruimen blik , had men » na onze aller- eerste kritiek, welligt niet verwachtl Toch zijn ze waarlijk niet de eenige. En ook van uitnemende waamemingen en niet minder juiste waarderingen van hare beteekenis hebben wlj voorbeelden genoegl Ik zou u van Aristo- teles' kennis der Cephalopoden willen verhalen ^); het schijnt, dat zij eene soort van /rspecialiteit'' van hem waren — gelijk onze moderne on- derzoekers hunne lievelingsstudien (en soms ook wel eens hunne ^nzijdig- heden) plegen te noemen — indien ik niet prijs stelde op uw oordeel, 4rdat ik ten mihste de verdienste had, van kort te zijn geweesfM Ik zou u 'er op wijaen, hoeveel voortreffelijks er is in de verhandeling 37 SeO H. SALVERDA over de toortpkuitiDg voorall Moeten wij niet erkenneni dtt ArirtoteleB de ontwikkeling van het koiken in het ei met eeoe voor tijnen tijd en lijne holpmiddelen verwonderlijke naauwkeurigheid gadegeslagen heeflP Zijn lijne waamemingen omtrent de eigenaardige plaatsing van den dojer bij het Cephak>poden-embryo en vooral sijne waardering van het waaige- nomen feit niet in der daad verbazend? ^) Zijn niet de eoogenoemde /rplaoentale vis8chen"> eerst in 1840 door de raderzoekingen van lohannes Miilier nader bekend geworden, door bem ontdekt? Had hij niet reeds kennis van de opvolgende ontwikkeling der organen , en wordt de bekende leer der epigenese niet reeds door hem nit- eengeaet? ^) Bn ook^ al meenen we Lewes ongelijk te moeten geven, waar hij in Aristoteies' opvattingen aangaande de werkiDg van het saad- vocht de hypotheae van fiisschoff wil blijven terngvinden aangaande het tot stand komen van eene katalytische werking ') ; heeft hij daarentegen de hoofdzaken van het zoo merkwaardig voedingsverband van moeder eo vrncht (bijzonderheden daargelaten, waarvan hij bovendien een deel niet waarnemen kra) niet met verwcmderlijke juistheid beschreven ? Zijne overal doorschemerende opvattingen aangaande spontane generatie verwijte men h^m nietl Ben onnoemelijk aantai waamemingen zijn van noode geweest, om die voor de magt der feiten te doen terugwijken , mi oog is het niet dan stap voor stap geschiedl Wordt de leer der aatogenese niet thans nog verdedigd, en moet het niet — met Leydig b. v. -~ worden erkend, dat haar a-priori te verwerpeni g^U^ b^' ^^^^ zeldra wordt gedaan, minstens ongeraden schijnt? Eene behngrijke vraag» door de u bekende nitspraak van Cuvier ak nitgetokt, ia het nog, 6f en in hoevme Aristoteles aanspraak maken kan op den naam van grondlegger eener wetenschappelijke verdeeling dea die- renrijks. Hare beantwooording ievert niet geringe moeijelijkheden op; vooml, omdat de waarde van een goed deel der door bem aangenomen groepen niet aal kunnen word«i bepaakl^ v66r men omtrrat de beteekenis zijoer benamingcB voldoende zekerheid heeft verkregoi; en hiervaA is het op het oogenbiik nog verre af. Voor zoover men eehter thans een oordeel iiebben mag, schijnt mij de opiMrking vatt Lewes gegraid, dat| indiett 'er tn de werken van Ariato- RBDBYOERING. . Ml tefes van een bq^mald stelsel Bprake ware, dit ODgetwijfeld door navolgert als Albertns Magnus, Geener en anderen niet sou eijn onopgemerkt ge* laten. Zij hebben in de gegchriften van hunnen meester geen sjsteem gesien; wat aou 6nfl verpligten, daarin een Bysteem te zoekenPI Bn de 200 uiteenkx^pende gevoelens van verschiUende schrijvers» — ons door Bona Meijer in sdjn bekend geschrifl; over de dierkunde van Aristotelea uiteengezet — kunnen wel niet nalaten, onzen twijfel grootelijks te ver* Bterken. Te meer, waar juist diegenen onder hen, die zich, zonder rhe» torische overdrijviQg, lieten leiden door eene zorgvuldige kritiek (wij noe- men alechts Whewell en Agassiz) tot het resultaat worden gebragt^ dat in de werken van Aristoteles (ik gebruik de eigen woorden van laatstge* noemden achrijver) ^reen Bysteem, eenige classificatie , of eenig schema (framework) vo(Mr de verdeeling van het dierenrijk in grootere of kleineie groepen, ten 6eDemaIe wordt gemist"®). In der daad is het geenszins een bewijs , dat Aristoteles zich een systeem zou hebben samcDgesteld , indien het ons ook al , in 't bezit onzer tegen- woordige kenDis, gelukkeu mag, door het bijeeDverzamelen en tegenover elkaoder stelleD vaa de door hem aaDgenomeD groepcD, te geraken tot ecDig systeem. Juist dit is al te veel geschied, en mcD heeft hier even<- zeer als elders (wij komcD er aaastoDds op terug) ~ om de juiste nit- drukking vau Lewes te gebruikeu — iu de schrifteD van Aristoteles de keuDia van den nieuweren tijd #ingelezen/' En het vergaat ons^ dat doende, niet anders dan i^den alchimist, die met groote verrukking in zijoe smeltkroes het edel metaal terugvindt, door hemzelven onbewust daarin gebragt." Toch mogen wij , naar ik meen , aan Meijer toegeven , dat ten minste een negental wel onderscheiden groepen in de geschriftra van Aristotelea telkens terugkeeren , die ondanks menige oDDaauwkeurigheid of beter mis- schieu oDVoUedigbeid — het doorsIaaDd bewijs levereD voor de ODgemeene scherpte van zijncD blik. Maar alleoD door deD laatstea heeft hij bij het opstelleD zijoer diergroepen zich laten leiden. In het oog vallende natunr- lijke verwantschap ontging bem niet, en hij heeft zich daarvan M &i^n doel bediend (op gelijke wijze als hij gebruik maakt van soortgelijke uit- drukkingen uit het dagelijksch leven ontleend) gonder eehter cpseUeUfi 37* 292 M. S A L y E R D A naar dergelijie verwantachappen te zoeken: het laatste ware hem tot het vormen van een steUel onontbeerlijk geweest. Kenmerkend is het echter, hoe al de . groepen van Aristoteles ten duidelijkste blijken , langa den weg der inductie gevormd te zijn (en de allereerste sporen van klassificatie hebben immers altoos dat karakter — gelijk Schleiden zoo joist heeft op- gemerkt — ) en tegen den eenigen weg om te geraken tot een begin van een systeem, reeds getaigende van eene hoogere ontwikkeiing — den analytischen — trekt hij te velde. De dichotomie valt hij aan, en wijst er op, dat al de moeijelijkheden , waarin zij ons brengen kan^ worden vermeden, zoodra men ophoudt, tot grondslag zijner verdeeling zich te bedienen van slechts een enkel kenmerk. En mogen 'er al een aantal plaatsen zijn te vinden ^), waarin //het niet mogelijk is, het strenge be- wustzijn der noodzakelijke beginselen eener klassificatie en de sporen eener poging tot verdeeling te miskennen ;" te beweren , dat er bij Aristoteles aan eene behoorlijk volgehouden natuurlijke verdeeling kan worden gedacht^ zou, bij het hem volkomen ontbreken der daarvoor noodige grondslagen, met regt beiagchelijk zijn! Maar men vergete niet, dat Aristoteles zelf met het gebruik zijner groepen eene gansch andere bedoeling heeft gehad. Met reden heeft reeda Cuvier 'er op gewezeu, dat men de Hiatoria animalium met zeker voor- oordeel heeft opgevat, meenende, daarin een sjstematisch leerboek aan te zullen treffen, van gelijke geaardheid, als die wij thans bezitten; ter- wijl, hij een physiologische verdeeling van het onderwerp, van de behan- deling van afzonderlijke dieren alleen als voorbeelden voor de uitgesproken algemeene stellingen kon sprake zijn. //En onder dat vooroordeel lig- gende" — zegt Bona Meijer — «fkon Aristoteles evenmin bevredigen, als Bergmann en Leuckart's anatomiach-phyeiologische Uebersicht des Thierreichs hem bevredigen zou^ die een boek als van der Hoeven's Handboeh der Dierkunde had verwacht." In zijne ware beteekenis beschouwd — en waarom niet, gelijk Meijer dit doet^ met een werk als het zoo straks genoemde vergeleken — zal de Historia animalium in de eerste plaats blijken, in geenen deele Lewes' benaming te verdieneu: eene opeenhooping van daadzaken» zonder regel bijeengebragt — eene beschouwing, trouwens reeds v66r hem door Artedi REDEYOERING. 293 en B^amar uitgesproken. Want altoos worden in de verschillende hoofd- stakken de dieren in zekere, telkens terugkeerende , volgorde doorloopen; eene volgorde, nataurlijk gewijzigd naarmate dit tot toeiichting der be- handelde physiologische stoffe wordt gevorderd; soms worden de redenen aangegeven, waarom aan deze of gene opvolging bij de behandeling de voorkeur gegeven werd; en de afwijkingen- van dezen regel zijn, mogelijke verminkingen en soms klaarblijkelijke verwarringen in den text nog daar- gelaten, in geenen deele talrijk genoeg, om de strekking te doen uit het oog verliezen. Ook een oppervlakkig doorloopen van den hoofdinhoud der drie meest belangrijke zoologische schriften van Aristoteles kan ons van de waarheid van het gezegde overtuigen. Maar aan den anderen kant kan diezelfde vergelijking dienstbaar worden gemaakt, om te doen uitkomen^ welke waarde aan de door Aristoteles aangenomen groepen behoort te worden gehecht. Evenmin als wij aan een systeem zouden denken, wanneer (het is een voorbeeld aan Meijer ontleend) Johannes Miiller in zijne voorlezing over vergelijkende ontleed- kunde, zonder meer , /i^dieren met eenen/' en //dieren met twee gewichts- knobbels aan het achterhoofd" tegenover elkander stelt; evenmin behoeven wij in Aristoteles' //eijerleggende of levendbarende /' i^Ioopende en zwem- mende dieren" de hoofdgroepen te zien van een systeem. En in zijne uitdrukkingen mfp^a, no({€VTixd, yevarixa, behoeft in geenen deele hoo- gere beteekenis te worden gezocht, dan men in Bergmann en Leuckarfs //laufende» gehende, fliegende und flugfahige Thiere" heeft willen zien. Indien derhalve van een consequent volgehouden stelsel bij Aristoteles geen sprake wezen kan^ — men kan evenmin bij hem de grondslagen daarvan vinden , als hij vaste benamingen bezat voor den hoogeren of lage- ren rang zijner groepen , aan onze klassen , orden , enz. beantwoordende — indien 'er zelfs onder de door hem aangenomen groepen zijn , waarvan het voornaamste keumerk aan Aristoteles onbekend is gebleven, terwijl alleen veet minder in het wezen der zaak ingrijpende karakters hem ten grondslag zijner verdeeling hebben gestrekt , — de behoefte aan een natuurlijk stelsei is door hem gevoeld, en de grondslagen daarvoor zijn met juistheid door hem aangegeven, de groepen, waarvau hij zich bediende bij de behande- ling zijner algemeene physiologie , hedt hij gekozen met zooveel juistheid S94 M. S A L V S R D A en tact, dat sij geraimeii tijd als grondslagen van klassificatie hebbea ge- diend, en nog in onze tegenwoordige atelsels hunne sporen hebben adio tergelaten. Welnu^ zou Aristoteles den overdreven 1<^ van aommigen be- hoe?en, die ook onze stelsels wilien terugvinden bij hemP Niets is in der daad sonderlinger , dan de ijver en het vooioordeel» waarmede men voor den onden wijsgeer de prioriteit tracht te verwerven, aelfs van de meest verrassende ontdekkingen der nieuwere wetenschap. Ik aal de eerate zijn, om te bekennen, dat vaak de uiterste voorzigtigheid wordt vereischt, om niet oneindig meer in Aristoteles te lezen, dan hij in zijne woorden heeft gelegd : ik heb die zelf gevoeld , en selfe nadat ik voor mijzelven was gekomen tot het eindbesluit, hetgeen ik u zoo aanatondB uiteenzetten zal, heeft mij vaak de vrees bekropen, dat ik mij toch nog in enkele punten misleiden liet. Wanneer wij in de verhandeling over de voortplanting iezen — en deae plaats slaat terug op eene andere in de Hiatoria animalium — - rdoor de aderen nu en de overal voorhanden kanalen dringra de voedende stoffeB naar buiten, evenals het water door ruwe (onverglaasde) aarden vaten, en worden tot vleesch en hetgeen daaraan beantwoordt /' hebben wij in der daad eenige moeite, het denkbeeld, dat hier van onze osmose spmke is, van ons te zetten ^®). En wat zal men, bij den eersten oogopfilag, seggen van het volgende: irZooIang het bloed in het ligchaam is, is het warm en vtoeibaar; bmtea het ligcbaam stolt het , uitgenomen dat van het hert en het damhert en van eenige soortgelijke dieren" — het laatste eene onjuiste beperking, die waarschiJBlijk uit het onderzoek van een gejaagd voorwerp, waarvan het bloed in der daad gezegd wordt, niet meer te coaguleren) moet worden verklaard. #Het bloed der overige dieren, — zoo vervolgt Aristoteles — stolt, tenzij men het van de vezelen (ai 2r$s) ontdoe." Niet zonder eenige telearstelling bijkans wordt aan Malpighius en Borelli de eer hnn- ner ontdekkingen op nieuw gegund, als het blijkt, dat ook Plato reeds spreekt van vezelen in het bk)ed, maar welke dienen tot vomlbeweging daarvan ^'). Men heeft zich in deze beide gevallen niet laten misleidaB door den schijn. In anderen is men intusschen nog vrij wat verder gegaan. REDEVOERING. 295 De woorden : vde beenderen hangen allen met elkander samen en aijn met elkander verbonden evenals de vaten: een op zichself btaand been is niet voorhanden." (Men weet, dat hierop door het tongbeen eene uitzondering wordt gemaakt). #De grondslag bij allen^ die beenderen hebben^ is de wervelkolom /' — die woorden heeft men tot eene anticipatie van de wer- vel-theorie gemaakt Ja, wanneer in die verhandeling //de generatione" het volgende wordt gezegd: #De dieren en de plantea ontstaan in de aarde en in de vochtig- heid , omdat in de aarde water voorhanden. is , en in het water lucht , terwijl in alle locht levenswarmte voorhanden is, zoodat a. h. w. alles vol is van leven. Daarom worden weldra ligchamen gevormd , zoodra zij (de lucht nl.) in eene enge mimte ingesloten wordt^ en dit geschiedt, doordat zich bij de verwarming der vloeistof eene soort van schuim-achtige blaas vormt" — wanneer Aabert en Wimmer dit hebben gelezen , geraken zij in opgewon- denheid, en schrijven in eene noot onder hunnen text, dat zij onze /fceV* in Aristoteles hebben teruggevonden. Ware dat zoo, dan zou men welligt ook Ideler gelijk moeten geven, die hem houdt voor den schepper der undalatie-theorie , omdat hij de licht-voortbrenging met het ontstaan van het geluid vergelijkt. En waarom dan niet meteen met Schweigger b. v. in de mythe der Dioscuren de be- kendheid met onze beide electriciteiten gezien P 1 Doch dit zijn oitersten. Niemand, die ze op den duur gelooft. Andere dergdijke anticipaties echter worden nog aangenomen, en gaan van het eene geschrift over in het andere» totdat ze bijna burgerregt verkregen hebben in de wetenschap; toch zijn die voorstellingen niet zelden in den groad niet minder valschl Nog altoos vinden wij bij de natuurlijke geschiedenis der Cephalopoden herhaald (men vergelijke b. v. de opgaven van Keferstein in eene der laatst verschenen afleveringen van het handboek van Bronn), dat die in geheel het dierearijk op zichzelve staande wijze van bevruchting, waaraan wij gewoon aiJD, den naam van ffeetoco^lie te geven, door Aristoteles werd gekead. Toch wordt nit de aandachtige lezing zijner geschriften duide- hjk, niet alleen, dat de. waarheid van het verhaal der toenmalige vis- schers, voor wie de zaak geensnns een geheim was gebleven, door hem 296 M. 8 A L y E R D A werd in twijfel getrokken ; maar zelfs spreekt hij als zijne eigen meening uit , dat de paring der Cephalopoden op eene geheel andere wijze geschiedt ^'). Ziedaar eene waameming, die, als zoodanig, grootendeels binnen Aris- toteles' bereik gelegen heeft. Geheel anders wordt het, wanneer hem de leer der zoogenoemde Parthenoffeneae ^ d. w. z. van de ontwikkeUng van eijeren zonder voorafgegane bevruchting — eene schijnbare uitzondering op de algemeen erkende bevruchtingsleer , waarvan de beteekenis tot dusver niet kan worden verklaard — wordt in den mond gelegd. Moge hij mei nog zoo vele bijzonderheden van de verwonderlijke huishouding der bijen zijn bekend geweest; dat hij zich van de raadselachtige verschijnselen , door de zooeven genoemde theorie verklaard , . op geheel andere wijze heeft rekenschap gegeven, blijkt uit zijne verklaring: ^op gelijke wijze als bij vele (?) visschen jongen worden voortgebragt zonder voorafgegane paring, schijnt dit volgens de waarnemingen te gebeuren bij de bijen.'' De be- doelde visschen nu zijn uit de berigten van Aristoteles ten deele gebleken, hermaphrodieten te zijn; bij de overigen heeft hij aan spontane generatie geloofd. Zoodanige poging tot verklaring kan van Aristoteles worden ver- wacht; maar het is het wezen dezer groote ontdekking en de zeldzaam moeijelijke onderzoekingen van von Siebold, Leuckart e. a. miskennen, wanneer men verder gaat dan de uitspraak van eerstgenoemden , met welke wij alle reden hebben in te stemmen , «rdat , wanneer door Aristoteles had kunnen worden beschikt over de ontdekkingen , waarvan hijzelf ver- klaarde, dat ze hem ontbraken tot het geven eener behoorlijke verklaring, niet onwaarschijnlijk ook het geheim der parthenogenese door hem zou zijn doorzien." In de meening van Lewes, dat ook de eerste waarneming der zoo even genoemde hermaphroditische visschen, niet voor 1856, door Dufosse, zoowel anatomisch als experimenteel tot zekerheid verheven, aan Aristo- teles behoort te worden ontzegd, kan ik niet deelen. Zijne uitsprakeD daarover zijn niet onduidelijk. Dat hij tot zijn besluit gekomen is, niet zoozeer door directe waameming der bevruchting of door de aanwijzing ook van de mannelijke sexuele organen, dan wel door eene van die ge- lukkige gissingen, waardoor hij ons meer dan eens verbaast, kan aan het feit der anticipatie, als zoodanig, geen afbreuk doen. REDEYOERING. 297 Maar wel moet met Lewes worden erkend^ hoe vooral hier het gevaar dreigt , waarop reeds boven werd gewezen : dat wij , de waarde van Aristo- teles' ontdekkingen afmetende, niet van het standpunt der kennis van Kijnen tijd, maar van den onzen^ die waarde in niet geringe mate over- drijven. Hiervan voorbeelden aan te halen» zou voorzeker overboJig zijn. Ik moet besluiten. Laat mij dat doen met de poging, uit de u voor- gelegde beschouwingen te komen tot een eindbesluit. 1. De waarneminff van Aristoteles is ons gebleken, in vele gevallen te getuigen van buitengewoon talent; maar in zeer vele gevallen ook blijkt zij oppervlakkig , onnaauwkeurig en zonder kritiek. En de meeste scherp- zinnigheid kan de bijna doorgaande overijling in zijne besluiten geenzins vergoelijken.^ Toch is h\}, meer dan een zijner tijdgenooten — en in dezen zelfs het meerendeel zijner navolgers gedurende verscheidene eeuwen vooruit — in hooge mate ontvankelijk geweest voor de beteekenis van de methode der inductie, die in zijnen tijd voor hare mededingster , de schijnbaar meer belovende subjectieve methode heeft moeten onderdoen. Met zijne gewone gemakkelijkheid heeft hij de eischen van de methode der inductie uiteen- gezet^ en haar aangeprezen, zonder zelf haar in de toepassing getrouw te zijn. 2. Zijne ontleedkunde , zijne vergelijkende ontleedkunde vooral» en niet minder zijne biohgieche beachoumngen lijden in hooge mate aan de gewone fouten van het onderzoek van zijnen tijd. Maar de metfigte dcr waargenomen feiten , de buitengewone juistheid van een aantal zijner waarnemingen kunnen geenzins worden ontkend, en zijn ruime blik ook op hetgeen voor de ontwikkeling der wetenschap werd geeischt, hebben hem gezigtspunten doen openen, waarvan de waarde verheven is boven allen lof. 8. Het is hem , in zijne ons bekende werken , nimmer om het safnen^ eteUen van een syeteem te doen geweest, al heeft hij de behoefte daaraan gevoeld. Maar zijn scherpe blik deed hem niet zelden samenvoegen, wat uit de natuurlijke verwantschap bijeenbehoort , en als zoodanig in onze stelsels ook thans nog wordt teruggevonden. 88 m M. SALYEBDA 4. Slcehts zelden heeft hij ontdekkingen , tot onssen tijd behoorende, in de voUe beteekenis des woords geanticipeerd. Maar het is onnoodig , daarin de waarde te aoeken van ecn' man , die bij aijne ware grootheid aan dese overschatting zijner verdienaten geenerlsi behoefte heeft. Wie de waarde van Aristoteles wil voeien, die steile hem, met geene andere middelen bijkans^ dan zijne aangeboren acherpzinnigheid en zijn genie, naast onze waamemers, en hetgeen deze, toegerost met zoo vol- komen hulpmiddelen als wij ze thans bezitten, bouwende op den grond- slag, door eeuwen voor ons gelegd» aan de wetenschap hebben toege- bragt; of, beter nog, hij worde met Plinius vergeleken. Maar men vergete daarbij niet, hoe ook Aristoteles het aan zichzelven heeft bewezen, dat de moeijelijke kunst der waarneming moet worden aangeleerd en in den loop der tijden slechts langzaam zich ontwikkelt. Dan zal men, wel verre van den grooten wijsgeer te rukken uit zijnen tijd, om voor hem eene zoogenaamde absolute beteekenis te zoeken, faem bij zijne waardeering terugbrengen in dien tijd, en het valsche inzien van uitspraken , als b. v. die van Lewes , dat //de Historia animalium evenmin een gedeokteeken der natuurwetenschap is, als eene leemen hut eene proeve van architectuur." Beide hebben hunoe betrekkelijke waarde ge« bad, en alleen als zoodanig historische beteekenis. Dan atleen kan tevens een einde komen aan de overdrijving, waardoor in de ontwikkeliog der wetenschap na Aristoteles een teruggang scheen te zijn ontstaan» z66 groot, dat het altoos onmogelijk zou gebleven zijn, daarvoor eene voldoende verklaring te vinden. Naar mijne krachten heb ik thans voldaan aan de verpligting, mij op- gelegd door het gebruik; laat mij de gelegenheid niet verzuimen» mij daardoor tevens gegeven, van deze plaats een enkel woord te rigten, Allereerst tot U, Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer Hooge- schooi! Aristoteles' lievelingsstadie is in den loop der tijden aangegroeid tot eene onmetelijke wetenschap. Geen menschenleven , geen genie ala dak REDSVOERING. 299 ▼an Aiistotele» zelven, dat haar oog omvat: een klein onderdeel is al, wat met inspanning van alle krachten geheel kan worden gekend. Behoef ik, mf Uwe vereerende voordragt docnr 'aKonings keuze geroepen, haar aan Uwe Academie te onderwijzen , U te verzekeren » dat ik — op een' leeftijd als de mijne — opzie tegen mijne zware taakP Vergunt mij liever» U <>penUjk te dankmi, dat Gij mij de gelegenheid gegeven hebt, van nu aan reeda mijn. leven te wijden aan het oneindig schoone, maar ook in prac« tische bezwaren zoo rijke » vak mijner keuze. En ik belove U , d&t zal ik doenl — Ik weet het reeds, Gij wilt mij daarbij helpen. Voor Uwe mag- tige ondersteuning bij mijn werk — ik zal ze vaak behoeven — beveel ik mij dringend aan. Met haar durf ik hopen op eene niet onvruchtbare werkzaamheid — voor het Onderwija, voor (ik mag haar nu asoo noemen) onae Hoogeachool. Hooggeleerde Heeren Professorw! Al zou de groote en mij onvergete- fijke welwiUendheid « waarmede de Docenten onzer Polytechnische School mij , den tijdelijken keraar , in hun midden opgenomen hebben , mij bij- kans tot meerdere vrijmoedigheid hebben verleid — ik kan het mij nog maar niet voorsteUeii, dat ik voortaan Uw ambtgenoot zai zijn. En ik Mi eenig^ tijd behoeven» om mij gemeenzaam te makra met het denk^ beeld, aan mannen van Uwe beteekenis in rang te zijn gelijkgestekl — zelfs ondanka de ontvangst, mij van sommigen Uwer reeds ten deel ge- mllen. Vergunt mij , dat ik mij dringend aanbevele in U aller welwil* lendheid ! Gij vooral , Hoogleeraren der Faculteit , waartoe ik de eer sal hebbeo te behooren. Raad en stetm zal ik van U moeten vn^n: mag ik vertroa* wen, dat Oe mij die nooit onthouden zult? En aan wien zou ik daarbij eerder denken dan aan U, Hooggeleerde Mulder! Een mijner beste oudere Vrienden — de Man, aan wien ik de rigting mi^r studie daak — schreef mij na mijne benoeming : tfWi wensch u geluk met de onderscheiding » die u te beurt mogt vallen, den waar- digen CL Mulder op te volgen." Toen was ik U persoonlijk onbekend. Nu hebt Ge mij de boop gegeven, dat ik in U een' vaderlijken Vriend zal m(^[ra viaden. Wil de betuiging van mij aannemen, dat het mijn innige wensch is, Uwe vriensdiap altoos te zuUen waardig aijn! 88* 300 M. SALVERDA Gij hebt ons de toezegging Uwer blijvende werkzaamheid gedaan, en ik twijfel niet , of ze zal U mogelijk en aangenaam worden gemaakt. Het is mijn hartelijke wensch , dat Oij nog lange jaren voor de Wetenschap moogt blijven gespaard, en dat ook de werkzaamheid Uwer welverdiende ruste rijke vrucbten dragen magl Eene schaduw is 'er over al mijn geluk, als ik bedenk» wat deze dag mijn' lieven Vader zou zijn geweest ! Reeds voor acht jaren ontviel mij zijn steun; de toen geslagen wonde is sinds nimmer genezen. En zij zal het ook niet! Maar dat ik dan ten minste hier het woord had mogen rigten tot U, Hooggeleerde van der Hoeven» en van deze plaats U mogen danken — al zal ik het nimmer genoeg kunnen doen — voor zooveel , wat ik aan U ben verpligt. Och^ of ik- de eer, de leerling te zijn van een' Man, wiens naam overal, waar de dierkunde hare beoefenaars telt, met groote eere wordt genoemd, niet onwaardig blijken mogtl Niet onwaardig ook de vriendschap en de ondersteuning Uwer buitengewone kennis, die Gij mij altoos geschonken hebt! De in dit jaargetijde in der daad verre reize heeft ook U teruggehoudeo , hier tegenwoordig te zijn, Hooggeleerde Harting! Oij weet het, indien er iets goeds uit mij mogt voortkomen, heb ik het te danken aan van der Hoeven en aan U. Wees overtuigd, dat ik Uw uitnemend onderwijs, Uwe onuitputtelijke hulpvaardigheid nimmer vergeten zal. En blijf ook Oij mijner met belangstelling gedenken ! £en hartelijke groet uit de verte en een woord van dank en aanbeve- ling ook aan U^ waarde en hoog geachte Oohen Stuart, die mij mijn kort verblijf aan de School, waarvoor de zorg aan U is opgedragen, met uwe aanmoediging, met uwen raad^ met uwe trouwe vriendschap in waar- heid onvergetelijk hebt gemaakt! £n niet minder aan U, waarde Vogel- sang! Ik heb in den korten tijd van onzen vriendschappelijken omgang uwe buitengewone talenten, uwe gelukkige ontwikkeling , uw helderen bliky uw vurigen zin voor waarachtige natuurwetenschap te zeer leeren waarderen, dan dat ik mij zou verhelen, hoe ik uwen omgang missen zal. Mogen m], elk naar zijoe krachten, werkende in denzelfdeo geest, elkander op onzen verderen weg regt vaak ontmoeten! REDEVOEKING. 301 Eo thans een woord tot U^ WelBdele heeren Studenten aan deze Hoo- geachool! Of mijne werkzaamheid vruchten zal dragen, een goed deel daarvan zal — bij mijne beste pogingen — afhangen van U. Ik weet niet, hoe Ge mij ontvangen zult: ik weet het niet, of 'er weliigt onder U wor- den gevonden, die mijn werk zullen beschouwen met vooringenomenheid , omdat zij — uit welke beweegreden dan ook — aan een' ander de voor- keur hadden gegeven boven mij; anderen misschien, geneigd, mij een verwijt te maken van mijnen leeftijd , en mijne (waarom U verheeld , wat 6e allen nagaan kuutP) uog zeer geringe ervaring. Voor zoover ik ecbter de studenten ken (en 6e weet, het is nog zoo lang niet, dat ik 66k tot hen behoorde) hebben ze ruimer begrippen. Toch verbeid ik met span- niug de verhoudiug, die 'er tusscheu ons zal bestaan; want — ik herhaal het U — daarvan hangt alles af! Indien ik mij verstouten mogt, U te wijzen op mijne voormalige toehoorders, aan wie 6e — ik geloof op grond eener tweejarige ervaring waarlijk ten onregte — den naam van //studen- ten" hebt ontzegd , ik zou u willen vragen : //Ontvangt mij , en doet met mij als zij hebbeu gedaau. Maar doet in een ding beterl" — Valt el- kander toch niet hard, wanneer 6e — het wordt, helaas! te veel ver- zuimd — ook buiten de voorgeschreven lessen en op vrijer wijze dan daar mogelijk is, tot mij komt om te raadplegen, om samen te werken. Ziet, dat wil ik met U komen doen ! Ik voel — aan het begin mijner acade- mische loopbaan — hoe onze Pruys van der Hoeven (wiens laatste boek in U aller handen behoorde te zijn!) aan het einde daarvan kon schrijven: iflk moet het^ helaas! bekennen, ik ben met de rol van docent zoo wei- nig ingenomen, dat ik zooveel mogelijk getracbt heb, de rol van student voort te spelen en ik mij in mijn emeritaat vooral daarom behagelijk voel, omdat ik nu wederom eenvoudig student kan zijn, zonder te moeten do« ceren." Het is aan U, te zorgen, dat ik student blijven kan! Spreekt vrij Uwe meening tegen mij uit^ en vooral, laat mij weten , wat 6ij an- ders wenschen zoudt. Uit dat oogpunt heb ik reeds in der tijd de ver- schijning van Uwen //Vox" met belangstelling begroet; maar 6ij kunt ook van mond tot mond met mij spreken. Wat mij betreft, ik zai het U toonen, dat ik de leuze van Uw orgaan overgenomen heb: Tua res agiturr* Te samen willen wij genieten van de aanbiddelijke schoonheid a08 n. SALVERDA REOEVOERING. der Natuur, te samen haar onderssoeken en ons verblijden in haren onoit- puttelijkeu rijkdom, te samen haar liefhebben, soo als ze dat verdient En — want ook dat zullen wij te samen ondervinden — waar de Tijd en de reuaachtige vooruitgang onzer Wetenschap hoe langer hoe meer vaa onze krachten komen vergen, zuUen onze vereende krachten doen, wat zonder deze samenwerking meer en meer onmogelijk wordt. Dat niemand Uwer — dat niemand van ons allen — vertrage, maar werke, zoolang het dag is. Want om te werken zijn Vij hier. //Wel hem^ die niet moede wordtl" IK HEB GEZBGD. AANTEEKENIN6. >) F^g. 18. Terwijl bij de schrijvers v66r Aristoteles de zenawen als zoodanig echiJDen onbekend geweest te zijn^ vinden wij door dezen in der daad van die deelen gewag gemaakt. Het^drietal hersenzenuwen evenwel, waarvan het algemeen verloop door hem is aai^egeven^ wordt met den naam icSpoi (kanalen) bestempeldi een woord, hetgeen wij evenzeer b. v. voor bloedvaten^ voor den ureter^ voor de vasa deferentia^ enz. gebruikt vinden. En zijne nitdrokking, dat deze Tripoi tot de voeding zouden dienen (^«aV dwo rijg Tcep) rhv iyxi^xXov iypSrffrog xTCOKplvsrai rl xaixpcarxrov iix rav Tripoiv^ ol 0xivovrxt Cpipovrsg iir* xvrav — n.l. de zintni- gcn — irpig riiv (jLilivtyyx ry^v 'mp) rh iyKsCpxXov — de generaiume II, §97 — ), sluit de mogelijkheid , dat ' hij met de beteekenis dezer deelen als ^zenuwen^' bekend zij geweest, uit. En dat ook, wat door ons onder /r/zenuwstelsel^' wordt verstaan, aan Aristoteles volstrekt onbekend is geweest, blijkt o. a. hieruit, dat het mggemerg door hem gehottden wordt voor het merg van de wervelkolom, de laatste a. h. w. als een groot pijpbeen beschoowd; (vgl. de partibua, II, cap. 6; waaruit intusschen ook blijken zal, dat het groote verschil van dit merg met het elders voorkomende, geenzins door Aristoteles onopgemerkt gebleven is. — Zie ook de eerste regels over de her- senen in cap. 7 : //terwijl de hersenen dienen , zoowel tot compensatie van de wamUe van het ruggemeig als van het hart en zijne omgeving ; en het feit , dat de hersenen gevoelloos zijn, zoowel als de onmiddelijke waameming bewijzen, dat zij met de gevoelende deelen^' (het vleesch, I. c. cap. 8 — ofschoon, gelijk door Frantzius in zijne vertaling te regt is opgemerkt, uit cap. 10: irt oSx hrt rh Tpurov xtff6)jr>iptov n (rip% Kx) rh rotovrov fioptov, x\X* ivr6q blijkt, dat Aristoteles toch eigenlijk eerst Mi het vlesch het eigenlijke zintuig des gevoels zocht;) ^in geen verband staan.'' AIs centraaldeel (//Empfindungsmitte : Sitz der empfindenden Seele^' — van de ^uxh xUt^rtKii — ) schijut Ar. het hart te hebben beschouwd; zijne voorstelling echter, b. V. van het verband daarvan met de peripherie , is niet duidelijk. Vgl. o. a. Me^er^ Aristoteles* Thierkunde, pag. 427. 1 304 M. S A L V E R D A s) Pag. 22. De plaatsen^ waarop ik dit flchrijyende het oog heb^ bevatien in hoofdzaak het volgende: ffDe samenstelling Tan het dierUjk Ugchaam is drieerlei. Yooreerst kan daarbij aan de samenstelling uit de door sommigen zoogenoemde elementen worden gedacht^ als daar zijn: aarde, lacht^ water, vuar^\ . . ^De tweede sameustelling nu na die uit de elementen is het ontstaan der gelijk' 9ooriige deelen {rx ofjLOiofjLspy) in de dieren, zooals van been, van vleesch en van dergelijke.'' — En in de Risloria animalium vinden wij deze gelijksoortige deelen nog nader bepaald als j^diegene, welke wederom in gelijksoortige deelen kunnen worden verdeeld, zooals vleesch in stukjes vleesch.'' //De derde en laatste samenstelling is die der dngelijisoortige deelen {rk dvofioiofiep^) b. V. van het aangezigt, van de huid, enz. Deze laten zich niet scheiden in gelijk- soortige deelen: de hand kan niet in een aantal handen worden verdeeld.^' /^En onder deze 6ngeIijksoortige deelen zijn er, die niet enkel als deelen worden onderscheiden^' — voegt de Historia animalium er bij — maar die een geheel vor- men^ dat wederom zijne eigene deelen heeft. De zoodanige deelen noemen wij ledematen.^' £n het hoofd, de arm^ de borst worden als voorbeelden aangehaald. /^De deelen der dieren nu zijn uit beiderlei (zoowel uit gelijksoortige als ait ongelijksoortige deelen) te samengesteld ; maar de gelijksoortige zijn ter wille van de ongelijksoortige voorhanden: de laatste toch hebben bepaalde verrigtingen, zooals het oog, de neus^ en het gansche gelaat, en de vinger en de hand, en de geheele arm • . . /yDe gelijksoortige deelen na bezitten elk voor zich eene of andere eigenschap: het eene is zacht^ het andere hard; het eene is vloeibaar^ het andere vast; het eene taai, het andere bros; de ongelijksoortige deelen daarentegen bezitten verschil- lende eigenschappen^ en wel met elkander in verband: de hand gebraikt om te drukken eene andere kracht dan om aantevatten .... Daarom bestaan dan ook de verrigtende deelen uit beenderen en peezen en vleesch en andere ofAOtOfiepfj". . . . Na deze uiteenzetting komen — als hadden we een leerboek voor ons uit den tegenwoordigen tijd — achtereenvolgens de gelijksoortige deelen van Aristotdes tot behandeling. «) Pag. 23. Aldaar wordt namelijk gezegd: /rBij sommige dieren zijn de deelen van het ^ne gelijk aan overeenkomstige deelen van het andere; bij andere dieren echter vinden wij eene dusdanige gelijkheid niet. In de eerste plaats na kannen de deelen met elkander vergeleken wordeuj omdat zij denzelfden vorm hebben: neos, oog, beenderen van een' mensch, van een paard^ gelijken op dezelfde deelen van een ander mensch , van een ander paard • • • • maar ook kannen de deelen zich onderscheiden door verschillende eigenschappen, zooals b. v. de klear; en de eene REDEV0ERIN6. 305 groep ^) bezit yan dezelfde hoedanigbeid meer, de andere minder. Ook het grooter of kleiner getal^ de meerdere of mindere omvang van zekere deden leyeren panten van yerachil: de eene diervorm heeft eene zachtere, de andere eene hardere beklee- ding; de eenen hebben eenen langen snavel, bij anderen is hij kort, enz. ... Bij andere dieren eindelijk kan men niet z^gen, dat de deelen dezelfde gedaante heb- ben, of dat zij van elkander verachillen in het meer of minder, maar de deeleu lijn aan elkander analoog: zoo is de veder voor den vogel, wat de schub is voor den visch; men kan ait dit oc^punt veAren en schubben aan elkander gelijk stel- len, en evenzoo beenderen en graten, nagels en hoeven, de hand en de achaar der kreefv . ■ • • *) Pag. 23« Men vergelijke hier zlechts: Anbert, die Cephalopoden des Arisio- teles (Sep^-Abdrack aas der Zeitschrift fiir wissenschafQiche Zoologie, XII, SHeft), pag. 18 sqq. De bewering echter op pag. 14: ^man nnterscheidet jetzt eme ganze Aneail emzelner Knorpel am Kopfe der Cephalopoden'' is echter dnjuist; waarschijulijk is in plaats van ^am Kopfe/' am Kdrper*' bedoeld. Tgl.de aldaar aangehaalde Ferff/. Anaiamie van von Siebold en Stannius. Aldaar pag. 16 en 17 eene zeer karakteristieke verdediging van Aristoteles' be- zigten aangaande de ^ zeil-togtjes" van Aigonauta. *) Pag. 2S. fZoodra het Sepia^wijfje'' — zegt Aristoteles — ^hare eijeren heeft gelegd, vertoont zich het inwendige in de gedaante van eene hagelkorrel: iaaruii oniMniiett Mteh nameliji de jonge Bepia mei den Jtop daaraan han- gende. De waameming is, bij eenige ondoidelijkheid in de uitdrukkingen, juist, en door K5lliker bij zijne beroemde onderzoekingen volkomen bevestigd. Maar wat de groote waarde aan deze uitspraak geeft, is de bijvo^ing^ dat i,A\i verband te vei^elijken is met de wijze, waarcp de vogele mei den buik aan den dofer heveeiigd gijn!* — e^^ de beteekenis dezer navelaehiige vergroeijing wesen mag'' — zoo gaat Aristoteles voort — i^is nog niet waa^nomen/' Dubbel te betreuren is het bij zulke beschouwingen, dat ook hier (met letters, juist zooals wij zdven dit thans gewoon zijn te doen) naar eene figuar wordt verwezen^ die> helaasl gelijk meerdere niet genoeg te betreuren zaken^ voor ons is verloren gegaan. >) Ik beb gemeend^ hier geen gebroik te mogen maken van de termen «geslacbt" en ^soort/' omdat, gel^k nit de lezing van Meijer^s bescboawingen over dit pnnt (1. c. pag. 845 aqq., 861 •qq.9 869 aqq.) kan worden gezieny de nitdnikkingen yii^oq en *l^oq geensiinB doorgaand met fmm en apeeisi mogen worden vertaald. maar vedeer gweelMnde B^griffe fnr die ▼ersobiedene H5be der IJeberozdnnng^ sgn. 39 806 N. S A L V B R D A ^ Pajg^. SS. Geltjk bekendi is^ lateB feioh dto nttent menigvnUige 1Jlieoii€n e>Nr kel irezM def TdortleKBg teragbrengeti lot eeinge booMgrMpein. Be meefefte wijigeerai 4ef Oudheid sch^nen de> tooretelUng fo hebbevi gedeM', welke reede \s^ de ondste waCkett wordl ternggermid^, dat de man (of Ifever het product vuvL dfene toortbeiinge-orgBnen)' le mgeKjken ie met het 7mA, de Tmiir met den bodem^ waariti dat aaad tot ontwikkeling komeir vaK De ontdekking &» epermatofeofden ^ aHeeni maar dan eok altooe, voorhanden bij dieren, tot bevrnel^ ting in dtaat — Bcbeen Ae» Toorstandera dezer theorie «eer te stade te komen. Zonde^ meer TOor de werkel^ke embrjones verklaardj wevden ae het t wf werp ▼an de zofr- derlingste bespiegelingen — waaromtrent in de volgende aanteekening een en Mte wordt vermeld. Tegenorer HttM ^mmatifHen^ geKjk mena hen heeft genoemd^ ttelden «b na de ontdekking ook vaft het roogdierHei (of eigeBlijk ▼an het Banvanbelijk voor het ei self gebouden GraafiPsche blaasje) anderen^ met de .bewering, dat het vtoQWelifke dier de kiem van het jonge voorwerp levert^ en door het matmetje rieohte a. k w. de aanleiding wordt gegeven tot de vetdere ontwikkeling. Beide, spermatiflten en omtfen^ stonden tegeiiover de ^ogenoeade theorie dir 9jfngeneH, reeds van Empedoeles afkomstig^ die op grond van de gehjkeni» der jonge dieren met beid^ onders bewt^erde, dat het product der beide acsen vo<^ de voortteling gelijk noodzakelijk was. Die samenwerking nu, waarvan de noodzakelijkheid door latere onderzoekingen ie buiten twijfei gesiteld, trachtte men op Terschiilende, iii hoofdzaak op tweeerlei wij^e te verklaren. Er waren 'er^ die geloofien^ dbt het embryo in de kiem imk vm te ▼eeen bevat ie^ en door de inwerking der bevruchting a. h^ w. sleehta Bigifaaar wordft g^ nnakt; ja, dat zelfs de eerste geiieratie reeda de kiem Taa aOe opvolgende f^aok- ten zoQ hebben bevat, die dan aHe van Meverlede daarvit werden oniwikkelcL Tegenover deee ^fefi^-theorief in der tijd selfi voorgestaan door manneB ab Swammerd&m, B&umur, Bonnet^ Haller^ maar thans verleitoQ, heeft zieh de leer der epigene$e gehandhaalA en met een eteede toeneoKnd aantal embryologieefae ondetzoekingen bewezen , dat eerst ^ran lieverlede na de inwerking van bot bevrucfah tende spenna in het embryo de d^len worden gevormd , die daaraan kter cuBqb worden herke»d. De beschonwingen van Aristoteles over dit punt [de generatione, IT, § 14 sqq.), laten zich in de hoofdzaken — en zooveel mogelijk in zijne eigene bewoordingen — aldus teniggeven: #0f alla deden «ntstaaur te gelijkert^d, df bb eUcander: gelijk het in de zoo- getioemde gediohten ^ab Orfkmm heet , dst het dter op deigelqkft wqae weidt gor vormd, als de mazen van een net. Dat nu de deelen niet te geiyfceiti)d (mtBtaaia> RIDEVOERIN6. 307 kttft diiidel^k woidoa wmfigsmvmxi wmi mm eiet^ dat Tele deden leeda aanvezig s^9 mdare eohtcar nog iAet« en er vaH aiet tw te deoken, dat aiea w auBscbiem «iet SOQ zien , wi)l se ^aartoo te kleia waim : waitt olMshooo de long eeaen groo^ teien onvang heeft daa het hart^ Yertoo&t af} zioh bij het b^ia der ontwikkeliug laAer dan dit* <— Waar nii het ^e deel froeger, het andere later ontotaat^ zoa woidt het 4e Fra^» of het eene deel het axidaie ▼ormt, aoodat er taaachea beide aftaakd^kheid beataat, of wel ontstaan de deelen alechte een?oadig «a elkaader/' £en kng betoog Tolgt, woarin de mogelfkheid van het ^rste wordt beatreden, m de meenuig aitgeapffoken (§ 24») » dat ^niet alle deelen te gelijkertijd ontaiaan, «Mar 6ia daaffvan het oacete/' £& ^van het ontataan vaa dit eerate deel ia niot eeft oigaan de oonaak, imaar datgeao, wiat van boiiten het eerat den aanatoot tot bewcging gaf." Met bet laaMa woidt (§§ 18 — S^l) het aperma bedoeld* hetgeen r^n zoodanijK bewegingsprincipe {xhiiaiv xx) ipxh^ Totxvrtfv) bezit, dat, wanneer de aanat>oot tot bew^iog (q»hendA, elk der deeloi tevena kvtii bekomU"' (Dat 2/^ipu%o^ hier door iilevQnd'' mag wordea «ertaald^ sehijnt mij ait het verder volge&de duidelyk te U^keo.) Bet vakj dookt mi(|, Jiiet te ontkennaa, dat in het hoveaataande de leer der ^eneae opgeeloten ligt. De voigende plaataen •— ik haal aleehta enkele aaa — doen zelfa denken aan bekendheid met de aaooeaaieve ontwikkeUng^ eerat vui alge- meene, later van meer ifmsifieke kaiaktcrf. Jk ^emeraiiem^ II, § 36. irWaait aoavankdijk schijiien idlo zoodanige diorioetnB eene ooort van plaatenlevea te leiden; ea «erst later is er b^ koa aprake van de cthinTixii 4^vxi en de ^otiTtKti (woofideL: gevoels- en denkziel. 2ie daarover o. a. de inUiding tot Aabert m Wiak- aaer's ftertding vaa ibovengenoemde «erhandelingy P* '}> cBy ^ne § vffoeger: irDat zij^' (de kiemen van dieren), yde ^psi Apivrvcii (^voedings^rid;" waarom anet ,het vegetatieve-levcMbeginael P) beaittQtt, ia daideUjk; . . • • aiaar gedarende ket veider vedoop der ontwikkeling moetan zij nflg de Tp. «/Vfifriai} (aie boven; /^het aaimalo-leveaabeginacl'') bekomen» kiachtena weUce zij dieren zqn. Want (?) het dier»woidea en het menaoh-worden , en het dier-wordea en het paard*wordea gpeachiedt niet gelijktijdig; en bij alle andere dienn ia het evenxoo; want het etod* doel en de vokindiging wordai het batat tot atand gebragt, en het «addoel der Qnlwifckeling voa atte dieien ia hetgeen hea karakternBarf' {ffi R/ar). — ifAb aoort'* oeaden wy 'er wiUen UjvoegeB. 7) Pag. fti. Br ia miaaohien geen magatak in de gonache loer van het kvea, waardoor meer hypollMeen mgik nitgelokt, dan bat vMagstaA: der beviaohting. iBflt 89* 808 H. S A L Y E R D A is bekendf hoei reeds in 1789, Blamenbach in zijn werkje ^neber den BildangB* trieb^' achriJTen kon, dat i^Brflincoart alleen nit de schriften zijner voorgangetB niet minder dan 262 tfng^ronde hypothesen bijeen wist te verzamelen, welk getal door hemzelven wederom met ^n was yermeerderd/' -— En het is verwonderlijk, hoe men, in tal van bespi^lingen over een voortteling^vocht, zoowel door het manne> Ujke, ah door het vroawelijke dier afgescheiden, verdiept, nog in de 17^ eeaw uiet verder was gekomen dan tot het denkbedd (zeer ten onregte door Harvqr nit zijne proefnemingen afgeleid), dat het vroawdijke dier vrachtbare eijeren voort- brengen zou ten gevolge van den invloed, dien het sperma bij de paring op zijn geheele oi^nisme nitgeoefend had. Eerat Spallanzani zon, tegen het einde der vorige eeaw, door zijiie u tnemende experimenten het bewijs leveren, dat, aah den ^nen kant, ook zonder voorafjpiaade bevrnchting eijeren knnnen worden gelegd; dat echter die eijereni zullen ze zich ontwikkelen, in aanraking moeten komen met het mannelijk zaad. De vraag naar het wezen der bevrnchting bleef bestaan, mai^r werd nn deze: Welke is dan de werking van het zaadvocht op het ei? In zijne chemische samen- stelling werd niets bijzonders gevonden. Maar het mikroskoop zou daarin eene me- nigte ligchaampjes aantoonen, in de vloeistof gesuspendeerd , waaraan men (niet zonder voorbarigheid daaraan eene dierlijke natuar toeschrijvende) den naam van ^animalcula spermatica" of /^spermatozoen^' gaf. Door sommigen als infusorien beschoawd, van een bepaald parasitisch karakter, bleek het nit nieawe observatien en proefnemingen, dat deze spermatozolden, wel verre van aan het organisme vreemd te zijn, of — gelijk anderen wederom meen- den — uit de ontbinding van het zaadvocht te zijn ontstaan, de eigenlijke be- vruchtende elementen waren. De menigvuldige bespiegelingen over de bevruchtende werking eener zoogenaamde /^aura seminalis'' waren met de nieuwe ontdekking, dat die elementen doordrongen in het ei, tevens weArlegd en de vraag was voortaan deze: welke is de werking der spermatozolden P AI schijnt het niet ongewone verhaali waarin aan Dalempatius de bewering wordt toegedicht, dat hij een spermatozold zijne bekleeding zou hebben zien yerliezen, en toen zeer daidelijk den vorm van een menschelijk ligchaam vertoonen-, met hoofd en ledematen — dnjuist; ^er waren er toch, die meenden, dat zij kleine embrjonea waren, bestemd, om binnen in het ei tot verdere ontwikkeling te komen. Maai betere onderzoekingen hebben aangetoond, dat die elementen veeleer, nadat zij op het ei de werking hebben uitgeoefendi ten gevolge waarvan zijne ontwikkeling aan- vangen zal, daarin a. h. w. worden opgelost. Wat daarbij eigenlijk gebeurt, is ons tot hiertoe volkomen onbekend gebleven; en indien men al^ met Bisschoff, hierbi] aan eene kataljtische werking heeft gedacht, heeft men met die uitdrokking zdve eriLendj dat het wezen der laak niet door ons wordt doorgrond. KEDEVOERING. 309 Men beeft in de schriften van Aristoleles iets dergelijks willen lezen. Nadat hij {de ffeneratume, I, § 32 sqq.) met eene vrij lange redenering de in zijnen tijd heerschende meening heeft we^riegd^ dat het zaadvocht nit het geheele ligchaam zoa afkomstig zijn, wijst hij (op grond eener onyolledige waameming) als de deelen, waarin het sperma a^escheiden wordt, niet de testesi maar de vasa deferentia aan. Overgaande tot de beschouwing van het sperma zelf^ verklaart hy , daarin eene ^braikbare nitscheiding/' elders: ffeene, die nog tot wasdom en leven kan worden gebruikt'^ — eene afscheiding derhalve — te zien, en wel ^de onver- mengde, meest zuivere afscheiding, zooals die, als zij niet in den vorm van sperma afgescheiden wordt, naar de weefsels wordt gevoerd, en hunne voeding en hunnen wasdom bewerkt. Na in der daad allermerkwaardigste beschouwingen over de af- scheidingeu in het algemeen ^) stelt Aristoteles de vraag: wat eigenlijk dit sperma zij. Zijne werking wordt vergeleken met hetgeen bij Epicharmus opbouunng — liroi^ xoiofiiifft^ — wordt genoemd, irg^Hjk b. v. uit laster smaad, en. uit smaad strijd voorkomt, in 'talgemeen z66f dat van een eersie ket begin der beweging uitgaat" In het laatste geval nu ligt het bewegingsprincipe 6f in de dingen zelven (gelijk in het aangehaalde voorbeeld) 6i daarbuiten (^zooals in de kunsten voor de kunstwer- ken en in het licht voor het brandende huis''), Tot ^n van beide katagorien nn behoort klaarblijkelijk het sperma: 6i het is siof voor het wordende, dus paesie/, 6i bewegingeprincipe ^ derhalve aetie/, Het zou echter ook beide kunnen zijn. Dat 'er echter alleen sprake kan zijn van de in het sperma aanwezige kracht en bewegingy volgt zoowel uit de theorie als uft de werkelijkheid ; onder andere bewq- zen (hij geeft 'er verscheidene en daaronder ook valsche) vinden wij ook dit: ^Zoo- >) Wij citeren slechts: 1. c. § 63: «verder is het spenna noch in de eerste jengd, noch in den ouderdoniy noch tqdens zware ziekten voorhanden: in 'tlaatste geval nit zwakte; in den onderdom, wijl de natuur niet meer bij magte is, het voedsel genoegzaam te bewerken — (fftu ro ft^ .rijrvfn' lo Itntov lijv ««'<>•>' — , in de jeugd ecbter, wijl alles reeds oi^gebruikt is voor den groei." £n voorai § 64: «Zoowel bij de dieren als bij de planten is 'er, wat de productie van sperma betreft, groot verschii, zoowel tusscben de verschillende diersoorten als ook tusschen die, welke tot dezelfde soort behooren; b. v. tusschen den eenen en den anderen mensch of tnsschen den eenen en den anderen wijnstok.... Eenigen leveren veel sperma; anderen weinig; nog anderen in 'tgeheel geen, en dat niet uit zwakte, maar bij eenigen zelfs uit de tegenover- gestelde oorzaak. Want wat zaad had moeten worden, is aan het ligchaam besteed: vde men- schen namelijk stopten minder sperma uit, en zijn minder wellustig, wanneer zij oorpulent zgn en veel vleesch of eene grootere hoeveelheid vet aanzctten. Daarmede te veigelqken is het verschijnsel, dat bij de geile wijnstokken voorkomt, die ten gevolge van te overvloedig voedsel overmatig loof maken, op gel^ke w^ze als de bokken, wanneer zq te vet worden, minder be- springen. Men zoekt ze daarom magerder te maken, en noemt zulke wqnstokken naar dit b^ de bokken veelvuldig voorkomend verschjjnsel. (S^o*oir &i nai ro ^#|»i rac TQaym&nq dftjfilov^ fra&oq, a'i d*a r^r r^og^v iivffgil^ovair ^ im*l nnl oi tgdfo» ftiort^ Srrtq ^r^ov Sxf^ovotv* dko u§ii UffolfJiTivovinv a^voi^q^ nai xaq d/ikJtilovq TQa/a^p d.tb ro^ ftd^^ovq tAv TQd/mv nalova*9,). S)0 M, S A 1 y £ R B A dra het wijQe (dsr «rjeriiggeliide VMofaei^) «jiie mjeren lieeft gekgd, ttort liet nannelje sipi speraia daarover 'Qtt, ai ii$ $ijeren, waofvp dU valij wrden WMeht- %oar, mamr de amderen niei. Ontbreekt de aaiiBtoot, in gewona gvfa&en door hei qperma gegeven, boo is de ontwikkeling nnl of oDvolkomen. Ariitotelee ia echter nog Teider gegaan, en aegt (§ M): irl^^ hiei ma]ine()c den nyrm geeft en het princijpe der beweging , het wijf je daartegen het ligehaaie* X^ke^ de atof, even gel^ UJ hei eMlen ier melk^ dewe lamMe de eiof k^ mmar de leb datgene, 'waarm kei prineipe ia tevai, evensoo werkt hetgeen hdt maDnetje Ujhrengt in het wijQe.'' {Tb ivi roZ ip^w^ . . • . fitpil^ifi9v§v : faet aandeel ^vaa hdt mannetje — gelgk Prof. Tan der Hoeren de Tertaling van Anbert en Wiamier Terbetert^ die aohter het eooeyen terQggegerene nog voegen: ^indem ea aicfa theik'' — tiene bijvoeging, waarran eg zehen waanchqnKjk even wein% den an faebben m^ ataan als iemand^ die faaair leest.) Wil men insien^ wtft hier eigenlijk door Arietotelce ia bedoeld, zoe neme men zijne denkbeelden omtrent de door het vroQWeHik on^niame gekverde affcheiding ie heat. Het wijfje der vivipara levert volgene hem geea ei, maar in de katame- niSn siet hij eene aJbcheidingi aan het aperma dea mannelijken diers beaittwoQrdende, hoewel a. h. w. van minder gehalte, omdat daarm het levenebegineel (if rijg i/uxv^ Spxii) ontbreekt (Lib. II, § 40); en die afscheiding is hety wdke, terwi}! het oBan- netje het (actieve) bewegingaprincipe kfvert, in de (paasieve) stof vooniet. £h door het vaet woiden (stoUen) van deae vloeistof wordt de aanleg van het embryo geleverd. Of -^ geKjk lib. II, § 55 ataat ~ /rhct aperma bewerkt een sichaa- menvoegen van het zniverste in de afischeiding van het wijfjob'' Stsb» Y h,ti^ ri 'eiripfix iiri to\j ippsvo^ ruv ffTripfi» irpo7efi€Vcov evvlertiei rd xASapirarov rov ireptTTdfAaToc.) De oorsprong van Aristotelea' vergeKjking sch^nt nrij hiermede voMoeiide ve»- klaard, om te doen nitkomen, dat zijne theorie met eene hypothese als die van Ksechoff niet behoort te worden gelijkgestdd. ^) Ffetg. £5. Een gefijk oovdeel, ala hier (ait aipi jrMethoda of atadj in natml history." Boston, 1864) werd aangehaald, is door Agasstz oitgeeprokefi in ai)n ^Essaj on Claasiflcation^ London 1859^ p. 802: ^Men kan niet zeggen, dat door Aristoteks ecgens eene geregelde klassificatie ia oiteengezet. Voortdarend spreeki )hij van BMer of mtnder aitgebreide groepen oader eeae gemeenschappeUjke benar ming, welke gtoepen door hem kkarblijk^jk ala MtQarlijke afdedingea voidcD beschoawd. Nergens echter is door hem de overtniging nitgesprokeni dat deze groepen op zoodanige wijze zoaden kannen gerangschikt worden, dat daaidoor de xiatuQrlijke verwantachap teroggegeven werd.'' REDEVOERING. 8U ') Pag. 2t, Eea Mmtel pltatBen, die als bewqseii kimiieD dienen roor het htar e^^gefnerkte kan niea hijeengeBteM rinden bij Meijer^ 1* o., peg« lO&^lOC in faet QQtBponkelqke *«^ 4e verittling pag^ 1:06^110^ ^^) Pag. 30. Men dient hierby de geheelet opvattiBg van den bloedstroom doo» Ariatateles lU; a«iaieiking: te neaieB^. EMae ciroulaib kent hij niet^ en hij ineent, dai de natan^ die fcet gedigefeerde (ygekoohte/' Aubw en Wimnu ~ Aristotelei bedient «toh aieeda Tnn het werkwoord xixrm) — hloed naar alle ligchaamsdeelen voeren, en daarin eindigen^ al dunner en dunner worden^ en teii alotte zd^ naauw^ dat het bloedi ala zoodanig^ daasdoor niei mer uitatroomeii kan. Vooral verdient de^ b^voeging onae aaadadit, dat nu alleen de oitsoheiding van vochti die m» ]lp&Ta Boemi, lot etand komen kan, m dit voorml dam^ wiuneer iet Ugeiotm mmm ie, e» de vakm mei verder opemen,*' ^i) Pag. 80. De vertaler vaa de verhaadeliiig over de deelen der diered^ JJt^ voA Fradiistus» heeft : ri li vii^g Ix^^^ ^^^^ &^( ^ vc»x^^*^ • . . in het op pag. £0 vermeUe TeorbeeUl werkelijk vertaAld : ydiagenigen aber, wddie bu vieleii und au ftttcn Feaereiaf haben} I '^) Pag; 82. Het kan niet onnutfcig zijn^ wanne» de meeet gewone zoogenoemjte anticipatie van Aristoteles^ die van de Hectocetylie der Cephalopoden ^ hier nadtt woedl oiidenochliy opdat men aelf kanne aagaan, df en ia hoeverre aan onzen w^aet regt daarop mag wtnrdea toegekend» ~ De leer der partienogenesie adit ik niinder noodig^ uit dit oogpunt te hespreken, daar hij — gelijk reeds in den ttst 18 gezegd — in het wezen dezer zaak niet k&n aijn doorgedrongen. Dat ook von Siabold Aristoti^ iMet voor daarmede bekend gehouden heefk» blijkt uit diens ^^die P^rtiennigemeie^; Yortrag zur ¥eier dea' lO^ Stiftungatagea d. k. Academie in Mto^ ehen^ IMd. Over Aridtoteles' m der daad groote keania van het bijenleveo kaA mm aakeen oeu opetel vatn Aubeii en Wimmer, in de Zeitaehrift fiir Wisaeiit- schaftl. Zoologie, J. i«5S. De gesohiedenie van de onidekkiBg der SbUecotjflie ia in faoofdtrekken de vol- gende geweeat» In he) bet R. R. aanbevolen als het abfiokita, het voor aUe ti}den en volkeren, ja zelfiB voor de Amerikanen, geschikte regt; terwijl C. A. Schmidt *) heefi wiUen bewijzen dat bet op principied verkeerde grondslagen rust. De blinde Romanist heeffc^ evenals de ladicale Germanist, meer tegenstand dan aaahang ondervonden, want het R. R. verdieot nochdien lof, noch die blaam. Tusschen die twee uitersten evenwel bestaan vele nuances en — zij het dan ook minder sterk — de tegenstelling tusschen Lenz en Schmidt, tus- schen Romanisten en Germanisten, beheerscht ook thans nog de weten- schappelijke behandeling van het R. R. Van hem» aan wien die behan- deling ia toevertrouwd , mag voor ailes gevorderd worden» dat hij zich een helder denkbeeld vorme omtrent de waarde en beteekenis welke het R. R. heeft voor de tegenwoordige wetenschappelijke beoefeniog der regt»- geleerdheid, wawrvan het nog steeds het uitgangspunt i^. Hei zij mij daarom vergund mijna meening hieromtrent voor Uwe geeerde aandacht te ontwikkelefi; — op voUedigJayeid maak ik geene aanspraak, daarvoor staat mij te weinig tijd ten dienste; eveamin op oorspronkelijkheid ; wel is mijne opvatting van het R. R. van deze pUats nog niet verdedigd , maar elders beter dan ik het zou kunnea doen. Moge het mij golyJsJken ook hun» die mijne meening niet deelen, de overtuiging te scbenkea, dat ik niet op losae grondea vw hen verschU. >) U^ au gmchkhmcU 'BnUUhvmg dei Beehis, 1844. ^ Der prmetpMe Uni^rwehied gmeehem dem rmmechen tmd germameehm EedUe, 1S68. AKDEYOERITfG. il9 ?€orwaar! bet is, om met Jhering ^) te spreken, een opmeilDBli)k v»- ttbijiisol, •dat Rome driemaleii de ^keren tot eenheid beeft gebragt; driemabn aan de wereld de wet heeft voorgeschreven : op het gebied wit 8taat, Kerk en Regt Eo die eenbeid des regts viel niet aaman met Rome'8 wereldbeerschappij ; want toea in de middeneenwen de R» erieoii door de volkett van Zuid* eo Midden-Buropa werd aanvaard > had «ij reeds iHJna vqf erawen als bereditas itcens geelaimerd. Nei^ns werd het R. R. den volkeren door het zwaard opgediongen; jnen gaf ndi vrijwiilig over aan sijne heerschappij ; in blinde oDderwerpi&g crkende men weldra geen gezag meer dan het R. Vaa een gebed ander tooneel was bet begin deier eenw getiiige. Ter ttaanwemood bad men hier en in Duitschland het juk van Napoleon afge- Behndf of men beijverde zich de Fransche vr^boeken door nationale te ver- vangen, niettegeBstaa&de het verset der bistoriscbe schooli die den ti}d daarvoor nog niet rijp aehtte. Maar de volken hebbM 2ioh ttilft gehaaet am dei» R* nidringer, wiena taal nj niet eens veretonden, wer de grena te jagea;: aeuww famg heeft de vieemdeling ala wetgever dettf eeepter g^ iMaidi en seUb au aog wordt hnm zijn wetenacbappelijk gesag door' bi/na flianiand betwistv En tocb was het Franache regt hti hier ha bij onse aabuBsn veek meer nationaal, daa het R, bij de volken die het in de aiiddeneeamn annamen en zijn gezag voortdnread erkendeni Voorwttar een vreemd versdiijnBel, te vreemder wanneer men bedknkt hoe het regt door duizenden draden is aaamgeweven met de opmttmg vm hat 'fiuniltelevan, met de aitgebreidheid van het verkeer, met dM trap aas GDtwikkelmg op godadienatig , zedeUjk en staatkiindig gebied , getuige ket httweiijk, da voogdij, de vaderiijke magt, het erfregt, de wijze van eigendomev«4rijging en overdragt en zoovele andeie regCsinstellingen , en boe in alle deee opzigten veel grooter overeenetemming bestond tttaeehea otta en de nxineGheni dan toasdien de volken vaa Duitsclilaad en d» Romeiiien. Het ia hier niet de plaats de verklaring van de reeeptie van bet R. R. ba beproevai; bat is op dit oogeablik voor one doel voldoende dic( leceptie ■4kMkMi*a**< ^ 0€iti dn fSmkcheft BeekU om/ Hgii frtndkieimii Stufen iHiter WnMekUmg, V^ Atfl., S. 1. 820 W. HODDERHAN aan te nemen als een onwederlegbaar historisch feit Van meer belang is het te vragen » wat het R. R. voor ans geworden in , m. a. w. welke de gevolgen dier receptie geweest zijn, of zij weldadig op de ontwikkeling van het regt gewerkt heeft, of wij het R. R. moeten blijven beoefenen zooals onze voorvaderen het beoefendenP In vele opzigten heeft het R. R. een invloed gehad, die niet geno^ kan worden geprezen. Ten tijde zijner receptie was het inheemsche regt voor een groot deei onbescbreven , ius incertum , en bestond voor een ander deel uit eene menigte oorkonden , landregten , regtsboeken , rijkswetten en wat al meer, die onderling in strijd geen van alle aan de behoeften van het leven beantwoordden , wien het ontbrak aan rijkdom van inhoud, aan vastheid van vormen en beginselen. Het R. R. daarentegen muntte uit door eene ontzagchelijke verscheidenheid van stof, door scherpe begrippen, .door eene onnavolgbare methode. Hierdoor heeft de kennis van het R. R. aan de ontwikkeling van het nationale eeuwen arbeid bespaard. De juristen toch vonden die regtsregels en regtsinptellingen / welke zij bij toenemende beschaving [en vooruitgang noodig hadden, geformuleerd en afgewerkt in het corpus (iuris. Eene vergelijking met het Engelsch regt» waarop de invloed van het R. zeer gering was, bewijst dit duideUjk. Zoo is b. V. het Engelsch regt eerst in onze dagen gekomen tot het be- nefice van inventaris, eene weldaad waarmee reeds Justinianus zijne on- derdanen had verblijd, nadat men zich eerst met het ius cretionis, later piet het ius deliberandi had gered. Maar die grootere volkomenheid van het R. R. heeft ook een zeef na- deeligen invloed gehad. Zij leidde tot eene afgodische vereering, tot eene slaafsche navolging. In hun overdreven ijver namen de juristen het geheele R. R. over, zonder onderscheid te maken tusschen het specifiek R. en datgene wat als overeenkomstig met den aard der zaak en de behoeften der maatschappij , als ratio scripta bestemd was om voortdurend levens- kracht te behouden. Niets gold voor waar, voor regtvaardig dan wat steundc op het gezag van eene wet uit het groote arsenaal van Justinianus*. luris consultus sine lege loquens erubescit. Het nationale regt werd ge- bogen en verwrongen, tot zoolang bet met het R. overeenstemde. Deze bijgeloovige eerbied heeft de beoefeniug van het R. R. of liever — de ware REDEVOBRING. 821 regtswetenschap groote schade berokkend ; want zij veroorzaakte eene schei- ding tusachen wetenschap en praktijk, eene klove jaist daarom zoo groot, omdat de volbloed Romanisten — plas royalistes qae le roi — in han blinden ijver zelfs datgene verdedigden en toepasten , wat reeds lang door Jastinianas aU afgestorven en onbruikbaar was beschoawd. Een bewijs hoe diep dat gezag wortel had geschoten zien wij daarin, dat zelfs nog in het laatst der 18^« eeaw zij, die het waagden de geldigheid van het R. R. als aubsidiair regt te ontkennen, als onregtzinnig werden aitgekre- ten en vervolgd. Het is a bekend hoe Fredenk Adolf van der Marck, van 1758 tot 1778 Hoogleeraar aan deze Hoogeschool, het dorst bestaan die regtskracht te ontkennen en deze thesis te doen verdedigen: isrUsam iaris Romani Grammaticam, Historicam, immo et Politicum gua Doctri^ nalem agnosoimas; sed asum eiusdem iuris forensem legalem in Drentbia negamus." Een kreet van verontwaardiging ging op; op hoog bevel van den Rector Magnificus mogt die thesis, als tenderende in detrimentum salutis Academiae, niet worden verdedigd. Sedert dien tijd werd door de Romanisten tegen van der Marck, den man die in zoo menig opzigt zijn tijd vooruit was, een kruistogt gepredikt, waarin zij ijverig werden bijge- staan door eenige bekrompen theologen. Het gelukte eindelijk van der Marck onregtzinnig te doen verklaren, en aan dit heerlijk werk werd de kroon opgezet door zijne afzetting als Hoogleeraar. Geen wonder dat bet volk een vreeipdeling was geworden in zijn regt; het verstond zelfs niet de taal, waarin het was vervat; en vooral hier te lande verkondigden de juristen veel, wat in de praktijk onbekend was; zij spraken van peculium castrense en quasi castrense, van peculium adventi- tium en profectitium » waarvan noch de vaders noch de zoons eenig denk- beeld hadden of behoefden te hebben. Het leven bleef in vele opzigten vreemd aan hetgeen de juHsten leerden; er ontstond een noodbttig dua* lisme , //ein Recht der Biicher und ein Recht der Acten." Ik geloof dan ook met Beseler ^) , dat de receptie van het R. R. , zooals zij gescbied is door de juristen ,• niet was de uitdrukking van het nationale regtsbewilist- zijn. Men gevoelde voorzeker behoefte aan verbetering en ontwikkeling van 1} rolktreehi tmd JmHtUnrtehi, 184S. 41 m W. H O D D E H ■ A N bot iiibeMiaeba nigt» ma&r hoe koA de gioake massa dev bevolkiig de toepftssiag verifiBgeQ vaa het R. R. , dat haar ten eeDenmak eDhekend wea en dat aooveel inhield wat niet voor hare toestanden paete, wat m etrijd wai met vaderla»d9che aeden ea gehniikea? Ooch kat ons den juristen geen verwijt makes van hetgeen sij dcden> in de eerste plaats toefa sip hfuiDe verdieasten voor de keBnis van hel R. R., eok in onse dagcD, van oDmiskenhaar groot belang; maai ten &•« deren ^ sij werden meegesleept door den stroom , die httn tijd beheersehte , door den onwederstaanbaren drang naar de vruchten der claasieke oodheid; en daarenboven , de glane van het R. R« verblindde hunne oogen ; wat wooder dat het nieuwe licht hen tot dweperi} deed oversIa&D, en dat nj voor het R. R. niets dan bf en wiefook hadden? Maar men zie ook toe, dat men het R. R. geen verwijt mukt van da^ gtfie , wat alleen - zijne beoefenaars , die het leven niel kendeD , moet trei« feD; dat de afdwalingen eener wetenscbap, die. zich de methode der R. joristen niet had eigCD gemaakt m daardoor was vervaUen tot oen blind pBndistaibeQ-^Eanatismua/' niet worden geexploiteerd tegeo het R. R. zeiS De beoefening van het R. R. heeft verachillende stadien doorloopeo. fiet ifl bekend dat op de periode der glossatoren» die der vesl lager staaiide oommentatoren volgde; hoe toen alle oorspronkelijkbeid en fdschheid «aa verdwenen; quod non agnoaoit glosaa non agnosoit curia heette het» ea een zekere Rafael Fulgosins achreef : //Sicnt antiqui adorabasit idola pro diis» ita advooati adorant gbssatorea pvo evangeEiatia. Vola ODim {nro me potiua glosaatorem quam textum. Nam ai allego teitum , dioDKt advoeati adversariae partia et etiam iudex: qredia ku qiiod gbasa non ita videadt textum sicut ta^ et non ita bene intellexit siout lu ^)?" Met de Fimnadie school ontwaakte eeM meer gescbiedkundige beluuideUng, waaman zich de Dttitscbe scbool minder, de HoUandscfaie aohool naauwer aansloot, tot dak eindelijk de wijsgettige sohool gebeel joaet bet vreetade regt en met de historie wilde breken, eb he^ absoliite regt nit de «reine VetaiBd't" meende te knnQen achefipen. Tegen dese eenaijdigheid tmd de hsstoiscfao tdmol nlet kl»ciift op en *) WmdflQlieid, Lehzbuch des PandektenreGhtB« { 7, n. 8^. EBDEYOERIirG. «28 toonde aaiii dafc de ervariiig van eeuwen de onmisbare leidsvioaw is der toekomfit^ dat elk geslaoht door dui^enden draden aan het voorgaande is verbondeni dat het regt uiet het producfc ia van wiUekeor en dat het daaxom zonder geschiedkundige beoefening niet kan worden begrepen; dat het eene ijdele waanwijtheid zou sijn » het vroeger regt en dua ook het K, over boord te werpen; maar dat wij uit de gegevens een nieuw en frisch regt moeten vormen , eenheid en orde breugen in de chaotische massa* la hare reactie was ook de historisohe school eenzijdtg, want aij vergat te veel, zooals ik reeds opmerktOi dat de geschiedenis voor de regtsgeleerd- heid slechts mjkidel is en geen doeL Maar geooeg, het wordt tijd om te vragen : wat moeten mj met het R. R. doen P De taak van elk jurist bestaat in de eerste plaats in het leeren kennen en verstaan van het r^t dat bem en de om hem levende maatschappij bdieerscht. In zooverre is de wetenscbap receptief, d« L zij moet bet bestaande in zich opnemen. Om het bestaande regt te begrijpen, is de studie van het R. onmisbaar, want het is ten gevdlge zijner receptie een bestanddeel van ons regt geworden. Yoor een groot deel is ons regt of R. bodem gegroeid; menige regel, menige instelling is te regt of te onregt door onaen wetgever uit het R. R. overgenomen. ZuUen wij dat alles kunnen verstaan en begrijpen, wanne^ wij niet de wording en ontwikkeling van die regels en instcdlingen nagaan» waii« neer wij niet tot de bron zeWe opklimmenp /g^Eene verklaring» zegt prof. Holtius ^) > van r^tsinstituten uit de wet alleen , alsof wetten niet waren een product van lang voorhanden begrippen, is een bloote schijn/' Al zien wij dus den regel duidelijk in de wet geschreven, wij mogen zijn oorsprong nimmer vergeten. Meiius semper est peteie fontes quam sectari rivulos. Maar ook, omg^eerd, moet hij» die het R. R% z66 wil behandelen dat het waarlijk vruchten afwerpt voor onze hedendaagsche juristen, bestendig het oog gevestigd houden op ons hedendaagsch regt, elk oc^nbiik op het verband en het versofaii, op den vooruitgang en op de gebreken wijzen. £f ' ztjn tallooze voorbeelden , dat onae wetgever te reg^ het R« R. heeit T) Bitt NederL MOSimf., InL U. vn. 41 824 W. M O D D E R M A N gevolgd, er zijn andere, dat hij ten onregte ia afgeweken, maar er zijn ook vele» dat men zich geheel verkeerd op het gezag van den R. voor* ganger beroept; alleen eene grondige studie van het R. R. kan over dit alles licht verspreiden. Kan men datgene wat specifiek R. is en reeda lang afgestorven, niet geheei met stilzwijgen voorbijgaan om den naauwen zamenhang met en het regt verstand van het geheel: dit biijft bijzaak; want men moet voorai in het licht stellen, wat met ons regt zamenhangt, wat thans nog van praktisch nut is« en dus b. v. meer gewigt leggen op het obiigatie- dan op het familieregt, meer uitvoerig het erf- en het dotaalregt behandelen dan den regtstoestand van slaven en peregrini. la een woord, bij de behandeling van het R. R. mogen onze toestanden en ans regt nooit uit het oog verloren worden; sftoo alleen kan die studie dienstbaar worden gemaakt aan de vorming van practische juristen, en behoeft men niet heden te leeren wat men morgen veilig weer vergeten kan. Wij moeten dankbaar aannemen wat aan onzen tijd voegt^ maar ook niet schromen slaafsche navolging ijverig te bestrijden. * Wij kunnen evenwel noch het een, noch het ander, zonder naauwgezette beoefening van het R. R. Behalve het zich eigen maken van zijn regt, heeft de jurist eene andere, niet minder gewigtige taak: ik bedoel de praktische toepassing. Hij moet den abstracten regtsregel op het concreet geval toepassen. Hiervoor is behalve de kennis van den regel zelf , een scherpe praktische blik noodig, een juristische takt^ waarin wij de R. regtsgeleerden als onze onovertrofiFen meesters moeten erkennen. Op elke bladzijde van het corpus iuris kun- nen wij het lezen hoe zij de hun voorgelegde vraag kort en bondig voor- opstellen, en met eene fijne gave van onderscheiding ^ eene bewonderens- waardige kunst van ontleding aangeven , waarom de opgegeven casus wel of niet onder dezen of genen regtsregel valt. Altijd indachtig aan het /^parva rerum discrepantia , magnum facit iuris discrimen/' tasten zij zel- den in hunne antwoorden mis. Zonder zich in eene dorre casuistiek of even onvruchtbare abstracties te verdiepen, keeren zij telkens tot het wer- iLelijk leven terug en bewijzen daardoor hoe naauw theorie en praktijk vereenigd kunnen en moeten worden. In de kunst van uitleggen der geschrevepe wet zijn zij eerste mMsters, \ REDEYOERING. 325 eene kanst voor ods niel; minder onmisbaar dan voor hen, opdat wij niet aan de woorden der wet blijven hangen, maar onder het licht der geschie- denis, der taal- en redekunde tot den waren wil des wetgevers doordrin- gen, want ook onze wetten, al gelijken hare uitspraken dikwijls orakel- spreuken^ spreken inderdaad zelden orakeltaal; strijd en onduidelijkheid geven den uitlegger overvloedig arbeid. Niet minder munten de R. juristen in hooge mate uit door eene tech* nische vaardigheid, om van het algemeene tot het bijzondere over te gaan en omgekeerd^ om eene regtsinstelling in alle hare fijnste schakeringen te ontleden^ haar verschil en overeenkomst met andere instellingen aan te wijzen^ in een woord^ zij opereren met hunne begrippen, zij zijn meesters in de diagnose. Bij dit alles zijn hunne begrippen scherp^ hunne uit- drakkingen kernachtig en doorschijnend ^ is de doorvoering en toepassing hunner beginsels logisch en consequent. //Dixi saepius ^ zegt Leibnitz ^) , poat scripta Geometrarum nihil exstare, quod vi ac subtilitate cum Roma- norum iure consultorum scriptis comparari possit, tantum nervi inest, tantum profanditatis." En dit alles was niet aan enkele bevoorregten eigen , neen I die gaven waren , wel in meerdere of mindere mate , maar toch tot zekere hoogte het eigendom van allen. Ik wil u niet vermoeijen door voorbeelden het gezegde te staven. De technische verdiensten der R. coryphaeen zijn hbnderden malen door anderen geroemd en te algemeen erkend, dan dat zij uit mijn mond nog eenig bewijs zouden behoeven. De groote bewondering welke die gaven der R. juristen ons afdwingen, moet ons evenwel niet verleiden tot dien afgodischen eerbied, waarmede de vroegere wetenschap het R. R. beoefende. Men wane toch niet dat de methode van het orthodoxe Romanismus, waarvan wij boven spraken , de leer : wat in het corpus iuris staat is regt , zoo geheel tot de geschiedenis behoort. De slavernij die den geest der joristen met hare R. boeijen heeft omkneld , was zoo drukkend , dat hare aporen tot in onze dagen zigtbaar zijn gebleven. Spreekt men b. v. niet bij de afschaffing der woekerwetten , bij de openbaarheid van het eigen- domsregt en andere zakelijke regten, bij de tegenwoordige eigendomsver- 1) BjM. ad H. E. Kestnenim, 3fMk. 16. 886 W. M D D E R II A N krijgiDg door veruieDgiDg en specificatia , bij deo regel i^eD fait de meahleB possessioD vaut titre" eta eto. vao ooocessieo die Aei reyf heeft moeten doeo aan de volkehuialiouclkaode; abof deee weteoacfaap eo cfe regtsgeleerdo heid» of wel het civiel regt er oiet beide eveDaeer naar Btreveo om deo «ard der leveDsbetrekkiDgeo , de behoefteo der maatachappij eo de wetteo die haar beheerscheo te leereo keDDeo eo ordeDeD, Eoodat zij io sooverre hetaelfde object hebbeD eo haod aao haod moeteo gaao. AUeeo dao kan meo io het oieuwe of wel io het oatioDale regt ooacessieo aao de volkt» huishoudkaDde aiea^ waoceer meo het R. R. voor het eeoige ware, vocar het absolute regt erkeot. Neeo , die veraoderiDgeD io het regt , afwijkeode vao het R. ^ gija geeoe coocessieo aao volkshuishoudkunde of eeoige aodere weteoscbap, maar het is oieuw, het is aader regt, omdat de maatschap» pelijke toestaodeo sija veraoderd^ omdat de beschaviog, de eerste fMctot la de ootwikkeiiog des regts, ia vooriiitgegaao. Welke is thaas ooze toestaod, de taak oozer jurtsteb? Wij leven io eeo tijd vao wetteo; de waarde vao eeo mioisterie wonit dikwijls a^emeteo naar het aaotal wetteo dat het hoeft gefMrodiiceerd , en het ergste verwijt dat mea eeoer regeriog zou kuooeD doeo is bijaa: gij hebt Diet ^eoe wet gemaakt. £o toch zijn onze wetteo DOg zoo slecht. Ods £. R. bw V. is gecodificeerd , maar hoe ? Ik antwoord met de woorden vao eeo oieer bevoegd beoordeelaar dao ik. Prof. Opzoomer >) ze^: #Als meo oos welboek vergdijkt met het Fraosche eo bedenkt hoe vele jarea vao rijke oBderviodiag er tusscheo liggeo, dao keert mea met schaamte aich vao deo vaderlaodscheD arbeid af. Het Fraoache Wetbodc is ¥oor ziJD tijd eeo meesterstuk, het oDze ook voor zijo, zoo veel latereo, tijd eeo aeer gebrekkig werk. Het is of meo bij ooa vaak wiUeos blind is gew€fbst. Hoe dikwijla heeft meo het vreemde wetboek alaafs gevolgd, waar zija oojuistheid io het opg sproog; hoe zeldeo heeft DieD willeo zien bij het licbt, dat io Fraokrijk reeds laog was opgegaan. En waar men op de eeoe plaats had^veraoderd^ daar had meo op de nodere zijo eigen werk we£r vergeteo , en nam met eeoe troowe vertaling over wat ou alleo zio verloreD had. Vooral ooze Tweede Kamer acheeo er op oit faara on- >) Het Bwfferl^k Weiboei, Yoorrede, bL vi. REBET0ERIN6. 827 hsDdigheid te toooeD, baar volslagen ongeschiktheid om een BurgerKjk Wetboek te beoordeelen , hare ODkunde op het gebied vao het privaatregt. Welk eeo versobil tusficheu de ootwerpen van '16^ '20 en het werk, dat eindelijk uit de groote wettenfabriek te voorschijn kwam. . Oeen wonder, waar soovelen medewerkten die het werk niet verstonden. In die fabriek was de arbeid niet met het verstand van een goeden opsigter verdeeld, maar ieder kreeg wat de beste werkman geleverd had nog eena in handen, en ieder had een schaaf bij sich , waarvan hem het vrije gebruik was ge- gund. Zoo werd er veel geschaafd^ maar selden waar het noodig was. Men schaafde vaak meer op de gladgepolijste dan op de ruwe oppervlakte.^ Tot 8oover Opaoomer. Wij zien uit dit niet overdreven getuigenis, hoeeeer wij de kunst van uitleggen behoeven, maar tevens hoe wij er op uit moeten zijn de be- staande wetten te verbeteren of wel hare verbelering voor te bereiden. Een noodlott^ g^^olg van den slechten toestand onzer codificatie is, helaas! eene breede klove tusschen wetenschap en praktijk. ffDe uitlegger van ons Burgerlijk Wetboek , zegt Prof. Opzoomer t. a. p. , moet zich er telkens over ergeren, dat hij den regter uitspraken voorschrijft, die hij aelf als regtsgeteerde niet anders dan ongerijmd kan noemen." En zoo gebeurt het honderden malen dat men zijn gevoel van regt geweld moet aandoen, omdat men gebonden ia aan de wet. Geen wonder dat dit alles nadeeNg op de ware regtsgeleerdheid heeft gewerkt; geen wonder dat vele re^/^eleerden in der daad slechta «'^geleerden zijn, dat vele leerstukken aich oplossen in woordenziften en letterknechterij , dat men meer hoort vra- gen naar de woorden van de wet , of naar hetgeen een of ander lid van de Tweede Kamer, die nooit eenig denkbeeld van het privaatregt heefl gehad , bij de beraadslagingen heeft verkondigd , dan naar datgene , wat dt gescbiedenis, de aard der zaak, de ware regtsbeginselen , de behoeften der maatschappij zouden moeten meSbrengen. Dan , dit alles is in een oogenblik niet te veranderen , maar het toont ons ook overtuigend , dat de studie van het R. R. niet alleen voor de ver*' klaring van ons r^t en voor de oitfegkunde van belang is, maar ook nog in een ander opzigt onmiskenbaar nut heeft. De nitlegger toch van ons regt 18 geen vrije leeraar van het regt , hij is gebonden aan de wet ; hoe veel 828 W. M O D D E R M A N strijd het bem koste^ de regtsgeleerde moet dikwijls wijken voor den wet- geleerde. Maar het R. R. heeft ziJD wettelijk gezag verloren en is voor ona alleen van wetenschappelijk belang. Hij dus, wiens taak het ia de toekomstige regtsgeleerden de beginselen van het R. R. te ontvouwen , is geheel vrij; hij staat uit den aard der zaak op een meer wetenschappelijk of liever op een minder wettelijk standpunt en behoeft zijn eigen persoon niet te splitsen in wetgeleerde en regtsgeleerde , om in de eene qualiteit te verkondigen^ wat hij in de andere als ongerijmd zou verwerpen. De meer dogmatische studie van het R. R. kan alzoo een heilzaam tegenwigt zijn tegen de natuurlijk meer exegetische beoefening van het hedendaag- sche regt, en zal daardoor behoeden voor eene eenzijdige wetgeleerdheid , die ongemerkt zou kunnen leiden tot de meening, dat er geen ander regt is dan wat in October 38 daarvoor is uitgemaakt. Maar evenzeer als wij . ons als wetenschappelijke regtsgeleerden van de boeijen der wetgeleerdheid moeten los maken, evenzeer moeten wij op onze hoede zijn tegen de R* slavernij. Behalve de receptieve werkzaamheid der wetenschap, het in zich opne- men , begrijpen en toepassen van het bestaande , heeft zij eene andere niet minder belangrijke taak^ welke ik hare productieve werkzaamheid wil noemcn. Geen jurist immers, die zijne roeping begrijpt en op waardige wijze wil vervullen zal het voldoende achten zijn regt te kennen, zijne wetten te verstaau. Geene wet toch kan alle gevailen voorzien, nieuwe toestan- den en verschijnselen beheerschen; wij mogen ons regt niet beschouwen als door een muur omsloten, waardoor alles wat daarbuiten ligt wordt ge- weerd. De meeste geschillen ontstaan zeker juist daar, waar de wet heeft gezwegen. Zal dan ook de regtsgeleerde verlegen mogen staanP Of kan men bij elk nieuw verschijnsel des wetgevers tusschenkomst inroepen? Zeker niet, en al kon men het, men zou zich slechts kunnen verheugen in een grooter aantal slechte en ondoordachte wetten^ dan wij nu reeds bezitten. Neen , het is de taak van den regtsgeleerde zich van datgene wat nieuw is meeater te maken» de eischen der praktijk te leeren kennen, de nieuwe stof onder het regt te brengen en te ordenen , om zoo voor den wetgever REDEVOERING. 329 den weg te banen. Daarvoor moeten de regtsgeleerden om zich heen zien in het leven , zich de natuur der nieuwe regtsbetrekkingen eigen maken , de gebreken van het bestaande ieeren opmerken, het verband van het nieuwe met het algemeen bekende aanwijzen , aan alles wat zich als regt- vaardig en nuttig aanbeveelt, eene afgeronde gedaante en eene plaats in het systeem geven. In een woord: de jurist moet midden in het leven staan^ om de behoeften en eischen der maalschappij te leeren kennen en het werk van den wetgever voor te bereiden. De ondervinding van 1848 heeft, in Duitschland vooral, getoond welke de noodlottige gevolgen zijn, wanneer de juristen deze roeping verzaken. Men had gewigtige grieven tegen de bestaande strafvorderingen. Lang had men aangedrongen op afschaffing van het heimelijk en schriftelijk proces, op invoering van het Openbaar Ministerie. In '48 brak eindelijk de revolutie los, men moest toegeven aan de eischen der publieke opinie, maar men moest het met groote overhaasting doen, in vele opzigten niet wetende wat men deed» want de juristen hadden zich bepaald tot het bestaande, de gebreken daarvan niet genoeg ingezien, althans den nieuwen weg niet aangewezen. Blindelings nam men de Eransche instellingen over, die evenmin met den Duitschen geest strookten, zoodat men binnen weinige jaren het in der haast opgetrokken gebouw weer moest afbreken. Het tegendeel zien wij in de Duitsche handelswetgeving en de Duitsche wisseiwet. Hier hadden de juristen de gebreken van het bestaande waar- genomen en zoo den wetgever den weg gebaand. Dan alleen kan het regt op een stevigen grondslag gevestigd worden. Wij moeten niets aan- nemen , omdat het van R. of Germaanschen of van welken oorsprong ook is , maar alleen omdat het aan de behoeften van het leven , aan de eischen van het verkeer beantwoordt. Dit is de eenige vaste basis voor het regt; R. en Germaansch regt zijn slechts hulpmiddelen. In hoeverre kan nu de studie van het R. R. de wetenschap dienen ter vervulling van hare productieve roepingP Het is ontegenzeggelijk dat ouze maatschappij veel hooger staat dan de R. , maar het is even ontegenzeg- gelijk , dat ons regt betrekkelijk veel lager staat. Hoevele algemeen erkende regtswaarheden evenwei het corpus iuris moge bevatten, wij kunnen niet volstaan met eenvoudig de door de Romeinen bewerkte stof over te nemen 42 830 W. Hai>DIRHJIN m op Mze aieuwe tMsiaiideB toe te paeten. Er mjn wkvlei lake», op het gebeeb gebied va». bet regt ingfijpende belrekkingen , waarvan liii Bomeinen geev denkbeeU kadden, waarvoer miy wel eenigeB gmod bif ben vinden, maar die toeh gefaeet door ons moeten geiegeld worden, tei^ wijl de wek er 6f luet 6f weinig in voorzien heeft. Ik wij» u itocfate ep bet soogenaamde telegroafregt met zijne velo vragen over de regtsbetrek** kingen tnascheD afiEender en maattebappij of geadreBseevde « over de^ be- wijskracht der telegrammen , over de verantwoordeiykheid voov foutea ; op cfM hypotheekstelael en faet gefaeele grondcrediet , dat driogeod verbete- ring eiscfat; op de eindeloose vormen van gemeenschappea , wnnootaehap* pe» en oorporaties ; op de over de gehede wereld verspreide* papieren aaft toonder en order in duizettderlei gedaante; op de assnrani^ en befee-^ nings-eontracteD ; op de talkMne credietingtellingen van deze' dagen , van het pandjeshuis tot het grootboek der natiraale schukl toe; enx^. enz. Ook voor deze en dergelijke gevallen moeteB wij bij de Romeinen ter Bchole gaan , niet om den inboud van hel^ R. R. , maav om> van ben zelvev hiuine onovertroffen melhode te leeren. Nieuwe regtsregeleB te vinde» voor nieuwe regtsbetrekkingen , dit ia hun geheim , dit moetea wij vao fae» leeren afzien. De R. juristeii toch bepaalden zich er geensains toe, om het regt dat zij vonden te leeren kennen , uit te leggeB en toe te passea op de hun voorgelegde gevallen* Zaj moesten verder gaan. Dagelijks de- den zich aan hun nieuwe verschijnseleo voor , werdea tot dinver ongeke&de betrekkingen in het leven geroepen, waarin nog geene wet voorzien faadr waarvoor zij een nieuw regt moesten scheppen , de bestaaade regels wijzir gen e» uitbreiden, nit eeBe erkende praeioisse nseuwe gevotgtrekkingen maken. Ofschoon PapiBianus en IJIpianus de wetten en edictoB vaa hun tijd even grondig bestodeerd hebben, als wij onee wetboeken, hebben n} zich niet ongelukkig en verlaten gevoeid, wanneer zij het fanin voorgelegd geval niet onder eene wetsbepaling konden buigen, maar mel voHe be« waatheid dat zij zeWen autoriteiten waren, hebben zij het leven niet neer enkele wetsvoorschriften' nMsvormd, maar de theorie gescbapen naar de eischei) der hen omringende maatscfaappij. Het waa hierbij ['bunne moei» jeKjke taak de eischeii van het faeden te verzoenen meit de tmditieB vaB> bet verleden , geoe te lievredigen zonder deze te kwetsen ; maar juist hunfie RBDIE70IKIN6. ftSl gefaeehtheid aan het oude regt, gepaard aan een apm, cng voor nieawe behoeften, was hu «en kmcbtige prikkd om id hcm verstaiid, huone gamdie scherpsiiinigheid te bnlp te roepen ; de nood maakte hen vindii^ rijk, loaar ~* en dit is de schaduwkant — verleidde hen ook dtkwijls tot ficties , apitevondi^edjm en eubtiliteiten , die wij met regt ale ODgerijmd verwerpen, Zoo beoefenden sij hunne wetenadiap productirf, door den wetgever ea den regter voor te lichten en met huisne responsa en aeotentiae nieuwe legteregek te scheppen* Oelijk zij de beginselen van het ius geatium ia hun regt opoamen en verwerkten^ moeten ook wij den blik niet alieen ilaan op betgeen bij ons regtena is» maar ook het oog openen voor bet* geen bij aodere beschaafde natien als nattig en doebnatig is erkend en proefhondemd befooden. Wat sij door hun ius honorarium bewerkten, n. 1. het langzamerhand doen erkennen van die wijzigingen welke door de behoeftra van het wer« kelijk leven worden gevorderd^ dat is thans de taak der jurirten. Zij moeten hierbij niet als het ware aohter de pndLtijk aanhinken, maar de wetenschap moet met 4e pmktijk gelijken tred houden. Hiervoor is eene verg^jkende regtsetudie onmisbaar ; maar bij gem volk der wereld sullen wij de methode vinden die het R. R. ons geeft te aanschouwen. In het itts gentium eo het ius bonorarium geeft het R. R. ons een voortdurend ontwikkelingepvooes te bewonderen , waarvan wij ons in onze dagen bijna geen denkbeeld knnnen vormen , nu de gewoonte als regtsbron is veretopt en de stroom van des wetgevers wijsheid een traag en loom vlietende beek is geworden, » In een opzigt kunnen wij niet bij de R. ter schole gaan. De massa bouwstoffen moet door ons geordend worden, aan alles moet zijn juiste plaats aangewezen, alles moet behoorlijk verdeeld en gerangschikt worden. Maar in deze kunst van systematiseren schoten de R. te kort» en toch h uj onmisbaar om een juist overzigt van het geheel te krijgen , het versohil en de verwantschap tusschen onderscheidene insteliingen juist in te zien. Dit is niet altijd even gemakkelijk; hoeveel overeenkomst en toch ook hoe groot verschil bestaat er niet b. v. tusschen lastgeving met een honorarium en huur van diensten; tusschen deze en aanneming van weik.; tusachen 42» 882 W. M O D D E R H A N erfpacbt, opstal, vruchtgebraik en beklemming; tasschen het matuum, het depositam irregulare en het quasi ususfructus ; tusachen het oontractus innominatus do ut facias , en de schenking onder eene voorwaarde ; tusschen cessie, novatie en Bubrogatie; tusschen het pand en het beleeningscontract of den verkoop met beding van wederinkoop en tuaachen zoovele andere? Hoe beter het systeem, hoe dieper het inzigt in het wezen der ver« schillende instituten, des te eenvoudiger zal het geheel worden, des te geringer het getal der grondtypen. Gelijk de geheeie taal berust op de verschillende combinaties van slechts zesentwintig letterteekens , waaruit de gansche rijkdom van woorden wordt gevormd, zoo moet ook de regtawe- tenschap tot weinige eenvoudige grondbeginselen worden teruggebragt , en evenzeer als de rijkdom der taal niet afhangt van het aantai lettera, even- zeer is de rijkdom van het regt niet gelegen in het aantal zijner grond- regels, maar veeleer in hunne buigzaamheid. De jurist moet beginnen met zijn alphabet te leeren; hiervoor juist zijn de instituten van Justinia- nus uitnemend geschikt ; kent hij die eerste regtsbeginselen , dan moet hij ze leeren verbinden , onderzoeken hoe het een op het ander werkt ; zoo wordt b. V. in ons B. W. art. 629 de regel uitgesproken : ffde eigenaar heeft het regt om de aan hem toebehoorende zaak van iederen houder terug te vorderen." Deze bevoegdheid wordt geheel algemeen uitgesproken , aan iederen eigenaar gegeven. En toch elders, art. 2014, luidt het: «^met betrekking tot roerende goederen , geldt het bezit als volkomen titel." De wetgever heeft zich den invloed van dezen laatsten regel op dien van art. 629 zeer onduidelijk voorgesteld; het is bekend hoeveel verschil er onder de regtsgeleerden nog bestaat over h^ verband tusschen art. 629 en 2014, over bezit en eigendom van roerende zaken. Wij hebben de R. juristen leeren kennen als geschapen om het regt te beoefenen, te vormen en te ontwikkelen, en het bevreemdt ons niet wan- neer wij Cicero ^) hooren zeggen: //Est enim domus lurisconsulti totius oraculum civitatis. Testis est huiusce Q. Mucii ianua et vestibulum , quod in eius infirmissima valetudine, a£fectaque iam aetate, maxime quotidie frequentia civium, ac summorum hominum splendore oelebratur." I) De Orai. 1, 46. REDEV0ERIN6. 838 Vragen wij waarom de R. juristen hunoe wetenscbap tot een zoo hoo- gen trap van volkomenheid hebben kunnen brengen , dan mogen wij ant- woorden: behalve door de hun aangeboren methode, door de naanwe ver- eeniging van theorie en praktijk. De tegenstelling tusschen theorie en praktijk, tusschen de kennis des regts en zijne toepassing op de levens- betrekkingen is onvermijdelijk , maar zij moet eene uitwendige blijven, die niet tot het wezen van het regt mag doordringen^ Ais de theorie haar eigen weg gaat, kan zij het misschien tot een hoogen trap van formeie ontwikkeling brengen, maar alle reaiiteit zal haar ontbreken; er zal een regt te voorschijn komen, verstaanbaar welligt voor de regtsgeleerden , maar vreemd aan het volk te midden waarvan de jurist moet leven en zich bewegen en het regt moet worden toegepast. De praktijk moet evenzeer op de theorie gebaseerd zijn^ zal zij niet elken vasten grondslag missen^ en door haar wankelen en onzekerheid de regtswetenschap verne- deren tot beunhazerij en zaakwaarnemerij. Er is slechts een regt; niet //ein Recht der Biicher und ein Recht der Acten/' en toch, hoe dikwijls hoort men niet onderscheid maken tusschen het regt der theorie» en het regt der praktijkP Wanneer de tegenstelling tusschen wetenscbap en leven zoodanig tot in het wezen van het regt doordringt, dan getuigt zij of van eene kranke praktijk , 6f van eene valscbe theorie , dan wordt de prakticus een zaakwaarnemer , de theoreticus een geleerde in den slechten zin. Zul- len beide gedijen , zoo bebooren zij hand aan hand te gaan ; beide waren voor de R. juristen een; hunne tbeorie is berekend op volledige toepas- sing, hunne praktijk wordt steeds door eene wetenscbappelijke bebandeling geadeld; de klove die bij ons nog maar al te veel tusscben beide bestaat, mag voor een groot deel op rekening van eene verkeerde beoefening van het R. R. gesteld worden. Hoe meer wij ons de methode der R. coryphaeen trachten eigen te ma- ken , des te beter zullen wij slagen in de ontwikkeling van ons regt , des te meer zullen wij beantwoorden aan onze productieve roeping en het regt maken tot wat het worden moet, tot de wetenscbap der zamenleving. Dan, ook in dit opzigt heeft welverdiende bewondering geleid tot slaaf- sche navolging ; ook hier zijn vele juristen nog te zeer van den R. zuur- deesem doortrokken. Wanneer nieuwe verscbijnselen , tot nog toe onge- Jtd4 W. H D E a M A N kende 4)etrekkiDgeQ onder het regt gebragt en in het ^ysteem geplntst moetea worden, sien wij dikwijk dat de jariBten niet b^innen met roken , dat eenmaal de studie van het R. R. tot de regtsgeschiedenis zal behooren, wanneer het der wetenachap gelukt is het geheel in zich op te nemen en te ver« werken. Ook een Labeo, het hoofd der Proculiani, klemde zich niet angstvallig aan tradities en lang erkende meeningen vast , maar ^ingenii qualitate et fiducia doctrinae qui et ceteris operis sapientiae operam dederat, innovare 386 W. M D D E R H A N institait/' zegt Pomponias ^). Hij vernieuwde en veranderde niet uit een ijdele zucbt om te vernieawen, zijne hervormingen waren van een beter gehalte; zij beoogden en bewerkten den vooruitgang en ontwikkeling der regtswetenschap. Dat Capito, i^qai perseverabat in his qaae ei tradita faerant"*), en anderen zich tegen hem verzetteden, is geen wonder, maar men vrage aan ieder, voor wien de R. regtsgeschiedenis geen gesloten boek is, wie de regtsgeleerdheid meer heeft vooruitgebragt , Labeo met zijne hervormingen of Capito met zijne traditionele voorstellingen P Men zie alleen toe, dat men niet het oude bestrijde, omdat het oud is, maar het nieuwe verdedige, omdat het beter is, en trooste zich overigens met de gedachte , dat ook de meest verfrisschende wind het stof opjaagt , waar- van velen hinder hebben, omdat zij hunne oogen moeten uitwrijven. Ik uader thans het einde mijner taak en kom tot het besluit, dat de grondige studie van het R. R. ook thans nog voor elk degelijk jurist een noodwendig vereischte is , niet omdat het R. R. het absolute regt is , maar omdat ons regt voor een groot deel op R. bodem is gegroeid; omdat, als wij den inhoud niet kennen , wij evenmin de onovertroffen methode van de R. juristen kunnen op prijs stellen en leeren navolgen voor de uit- legging en ontwikkeling van ons regt; omdat, zonder de beoefening van het R. R. , de wetenschap noch hare receptieve , noch hare productieve roeping kan vervullen. Dat het R. R. voor de kennis van ons regt niet alleen voldoende is « dat ook de studie van Germ. R. of van het oud Duitsch, oud Fransch en oud HoIIandsch regt van het hoogste belang is, voor zoover ons regt niet van R. oorsprong is, spreekt van zelf ; dit aan te toonen lag niet op mijn weg; alleen zij opgemerkt, dat de R. methode ten allen tijde het model zal blijven, waarvoor wij met eerbied het hoofd buigen en dat wij met alle krachten moeten nastreven. De regtsgeleerde , die niet achter zijn tijd wil aanstrompelen , die be- denkt hoe het menschelijk vernuft dagelijks nieuwe ondememingen op touw zet, hoe het weefsel der maatschappelijke zamenleving hoe langer >) Z. 2 § 4,7, D. de origim ium (1, 2). ») 1.1. REDEYOERING. 887 hoe fijner wordt gesponnen, hoe de regtsbetrekkingen en daarmeS de regts- vragen in aantal en verscheidenheid toenemen, hij zal overtuigd zijn, dat het regt tegenover die bewegingen op elk gebied, niet stationair kan blij- ven. Hij zal zich niet alleen bezig houden met de vraag wat regt is of geweest is , maar ook wat regt tnoet zijn. Leert hij zijn tijd verstaan, het regt uit het leven putten, dan zal hij — moet het regt niet tot een voortdurenden staat van onmondigbeid zijn veroordeeld — datgene wat vergankelijk , wat specifiek R. is , afscbei- den van dat wat onvergankelijk , wat universeel is, zoodat de R. juristen, indien zij weSr in ons midden verschenen, zouden moeten erkennen: gij hebt op waardige wijze van onze erfenis gebruik gemaakt, gij hebt weten- schap en praktijk met elkaar vereenigd 1 Met dit doel voor oogen, heeft het R. R. voor ons eene hooge waarde, heeft de regtsgeieerdheid eene edele roeping^ de jurist eene schoone taak te vervullenl Edel Oroot Achtbare Heeren Curatoren dezer Hoogeschool , eenige oogen- blikken mogt ik Uwe aandacht bezig houden met U^ zij het ook in losse omtrekken^ het doel der regtsgeleerdheid meer bijzonder de beteekenis van het R. R. , te schetsen. Voorzeker , Gij zult het mij willen toegeven , het is geene gemakkelijke taak naar eisch aan dat doel te beantwoorden. Ik ben ten volie overtuigd, dat ik verre beneden die eischen zal blijven; maar^ indien lust en ijver eenigen waarborg geven, dat ik de aanvaarde taak niet geheel onwaardig zal vervullen, dan hoop en vertrouw ik dat Oij geen berouw zuit gevoelen, mij op deze plaats te hebben gebragt. Mijn nog jeugdige leeftijd was voor U geen bezwaar mij aan het geeer- biedigd Hoofd van den Staat voor te dragen; ik dank U voor dat groot bewijs van vertrouwen en ik zal al mijne krachten inspannen om Uwe ver- wachting niet te beschamen; moge de toekomst leeren, dat mijne benoe- ming even nuttig was voor de kweekelingen dezer Hoogeschool, als stree- lend en aangenaam voor mij. Dan zult Oij E. O. A. H. , dan zal ik met genoegen op dit oogenblik kunnen terugzien. Moge deze Hoogeschool nog lang aan Uwe zorgen blijven toevertrouwd , baar bk)ei U immer rijke stof tot zelfvoldoening blijven schenken I 48 m W. HODDERMAN Dezetfde wenach zij tot U gerigt, WelBdelGestreBg» Heer Seovetttria van het CoUe^^ van CnratoreB» mogen de vruohteii van Uwen arbeid Uwe welwillendbeid evenareH;* he* verleden ie mij een wattrborg, dat ook ik op die welwiUendbeid niet te vergeefs een beroep befaoef te doen. Hooggeleerde Heeren, Zeer Geacbte Ambtgenooten , het is nog slecbts kort geleden, dat Gij bij de groeve van den waardigen en bemindet Mulder bebt geataan, en naauwelijks eenige dagen, dat G^ de laakste eer aan den onvergetelijken de la Faille hebt bewezen» aan Hem van wien men met aooveel regt beeft gezegd: per decem lustra semper vigi- lans» Die verliezen hebben U allen, en vooral de meerbejaaBden ondet U, die in de afgestorven trouwe vrienden hebt sien beengaan» amarteUjk getroffen. Ik deel in die regtmatige droefheid^ en bet waa mij eene be- hoefte op dezen dag^ voor ik tot U^ de levenden^ het wo(»d ngt, de ti vroeg ontslapen Mulder en de la Faille te gedenken ; wij staren Hen mtt weemoedigen eerbied na^ Hunne nagedachtenis zal bij ons allen in dank- bare herinnering blijven. Thans , nu ik Uwen kring binnentreed , moesk mij , mrt het oc^ op Uwe uitnemende talenten en mijne geringe kennis, een gevoel Van viees bevangen; en toch Bluit ik mij met opgewektbeid , ik sou bi)na durven zeggen zonder scbroom bi) U aan« want ik gevoel mij sterk door de vele bewijzen van welwillendheid en bartelijke deeloeming dte ik ceeds van U alten heb mogen ontvangen» bewijien die mij doen vertrouwe»^ dat nujae benoraaing U niet onaangenaam was, die mij gemakkelijk maken wat mij anders zwaar zou vaUen. 01 ik ben U ec dankhaar voot, want Uwe vriendechap heb ik boveoal noodig; wilt mij ze verder niet ontboudeBy ik zal tracbten mij ae meer en meer waardiig te maken. Ontsluit m^ ook de scbatkamers Uwer keofiis, dan aal de ooigMig mot U hethBaam zijn voor hoofd en barl. In het bijeonder rigjt; ik desse woordGD tot U , Ambtgenooten ; in de regtsgeleerde Faculteit, U allen heb ih ak mijne lesvmeesters gekend; wilt met evenveet vriendadap i* Uwen oud^Ieerlii^ den ambtgenoot ont- vangen, als h^. met dankbaadrheid Uw ondenvi^ zal Uqveii gedenken. HEOEVOBRING. 889 Mij valt liet voorregt te beurt m Uwe fEtcalteit geene ledige plaats te vinden. Hooggele^de Heer Fhilipse^ het verheugt mij innig, dat ik in de gelegenheid ben van deze plaats het woord tot U te rigten, U mijnen dank te betaigen voor alles wat ik aan U verschaldigd ben en voor het vervolg Uwen raad en stean in te roepra. Mag ik mij al niet vleien , dat mijne opvatting van het R. R. in alle opzigten Uwe goedkeuring zal weg- dragen, ik vlei mij wel — en Uwe humaniteit is mij hiervoor voldoende waarboi^ — dat 6ij mij dluut>m Uwe hooggewaardeerde vriendschap niet zult onthouden^ dat gij niet zult aarzelen mij met Uwe kennis voor te lichten. Moge het U in Uwe verdere levensdagen eene aangename gedaohte zijn, dat daar waar Uwe leerlingen leven, ook de herinnering aan Uwe heldere regtskennis, aan Uwe onkreukbare regtvaardigheid leeft. Qod schenke U nog vele jaren om van Uwe welverdiende rust te kun* nen genieten. Ook aan U, HoogGeleerde Heer Hecker^ is het mij eene behoefte een woord van warmen dank te brengen. Veel, zeer veel heb ik aanU te danken; Gij hebt mij den tempel van Minerva binnen geleid, en al zijn er sedert die dagen jaren verloopen, Gij hebt nooit opgehouden in mij belang te stellen^ en ik hen er van overtuigd dat deze dag ook voor U een feestdag is. Moge de overtuiging, dat ik Uw onderwijs steeds in dankbaarheid zal gedenken^ U eene aangename voldoening gevm, en de versekering, dat ik Uwe vriendschap hoog waardeer^ U eene reden zijn ze mij v^der te blijven schenken. Nog bestaat er voor mij eene reden van innige blijdschap, nog heb ik een' aangenameh pligt te vervullen. Wanneer ik mijn oog op U vestig mijn Vader^ dan trillen in mijn gemoed snaren van vreugde en dankbaar- heid. O ! ik weet het hoeveel er in U omgaat , wat Oij op dit oogenblik gevoelt. Want het geluk Uwer kinderen was altijd Uw geluk. Meer dan vijftig jaren zijn vervlogen, sedert Gij deze Hoogeschool verliet om de groote maatschappij binnen te treden. Gij hebt een moeijelijk en werkzaam leven achter U , een leven waarin het U naast groote zegenin- 48» 340 W. MODDERMAN REDEVOERING. gen niet aan telearstellingen en zorgen heeft ontbroken. Ook ik was het voorwerp van Uwe vaderlijke liefde, van Uwe teedere sorgen. Is het Bmartelijk dat Zij, die met U die liefde en zorgen deelde, niet van dezen dag getuige mogt zijn, des te inniger verheugt het mij dat ik U heden dankbaar de hand kan reiken en met U mijn geluk ^an deelen. God verlenge Uwe dagen voor zoovelen die U liefhebbenl Wanneer ik ten slotte het woord rigt tot U, Studenten aan deze Hoo- geschooi, ligt mij veel op het hart, want aan Uwe vorming is voortaan \ mijn leven gewijd, Uwe belangen zijn naauw met de mijne verbonden. » Toen ik straks over de edele roeping van de regtsgeleerdheid sprak, hebt Gij begrepen dat de ware regtsgeleerde niet alleen gevormd wordt op het stille studeervertrek of in de schaduw der schoIeUi maar in en door het levcn. Maar overal in dat leven zult Gij strijd en beweging ontmoeten; Gij onderviudt het reeds nu^ maar Gij zult het nog meer ervaren wan- neer Gij de maatschappij zijt ingetreden. Zal die strijd U moedeloos makenP Neen» dat woord kent Gij niet; zoekt U te harden en U te bekwamen, bedenkt dat het U niet te doen is, om na te zeggen wat een aoder U heeft voorgezegd; vormt U zelf tot zelfstandige mannen, daaraan heeft de maatschappij behoefte; maar daarvoor is kennis noodig, anders zou Uwe zelfstandigheid ontaarden in bekrompen eenzijdigheid. Mogt het niij gegeven zijn U daartoe op te wekken , U liefde voor de studie in te boezemen Wordt Gij somtijds door den omvang afgeschrikt , versaagt niet , want Uw arbeid zal vruchten dragen en om te werken leven wij; vergeet daarom onder de genietigingen van Uwen leeftijd de toekomst niet. Zal ik in mijne pogingen slagen , dan heb ik voor alles Uwe sympathie \ noodig; met vertrouwen op eene waarlijk vriendschappelijke verhouding ^ tusschen U en mij, aanvaard ik met lust mijne taak^ en moge soms eene wolk onzen omgang verduisteren , laten wij dan altijd openbartig en opregt tot elkander komen. Zonder opregtheid geen vertrouwen, zonder vertrouwen geen vriendschap. Tot weerziens Studenten, houdt Uw hoofd helder en Uw hart warm*. pectus facit lurisconsultum I IK HEB GEZE60. ORDO LECTIONUM, IN ACADEMIA GRONINGANA HABENDAHUM INDE A FBRnS AESTIVIS A. dOIOCCCLXYI AD PEBIAS AESTIVAS A. CIOIOCOCLXVn. IN FACULTATB MEDICA. lACOBUS KA\KT DE LA FAILLE, rude licet donatus, quantum per aetatem licebit studiosis prodesse perget. FRANCISCUS zachaRIaS ERMERINS Patiolo^am ^eneralem docehit diehuB Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Satumi, hora IX; IRsiohffiam, diebus Lunae, Martis et Mercurii» hora XI; Anatomiam pathologicam ^ die Martis» hora XII, diebus Mercurii et lovis, hora VIII et die Yeneris, hora IX. Ewercitationibus clinicis in Nosocomio quotidie vacabit, hora I. lANUS HISSINK lANSEN CAirurffiam docebit diebus Mercurii, lovis et Saturni , hora I X ; Doctrinam de morbis oculorum tradet diebus Lunae et Martis, hora IV; Clinicis ewercitationibus in Nosocomio Academico vacabit diebus Luuae, Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, horaXII; Operationibus cMrurgicis, in cadavere instituendis qualibet oblata occasione praeerit; Anatomen corporis haiitani exponet diebus Mercurii, lovis, Veneris et Sa- turni, hora IV; Dissectionibus cadaverum anatomicis, tempore opportuno instituendis , quotidie praeerit, hora meridiana. ISAACUS VaN DKEN Remediorum effectum et therapeuticum usum docebit diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora VIII; Pharmacoffnosin et Phar^ macologiam experimentalem diebus lovis, Veneris et Saturni» hora VIII; Physiologiam generalem diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Phf- siotoffiam speciaiem et ewperimentaiem die lovis, hora X; die Veneris, 842 ORDO LEGTIONUH. hora IX, et die Satarni, hora X; Diaeteticam et PoHtiam medicam die lovis, horis IV — ^VI; Indagatumibua phyeiolqgicis in Laboratorio Fhysiologico quotide praeerit. SIOISMUNDUS BOSBNSTEIN Esoerdtatumibus clinicis et policlinicis in No- socomio Academico quotidie vacabit, horis X — XII; Patholoyiam et The- rapiam specialem docebit diebus Lunae et Martis , hora IX , et die Satanii , hora XI ; Medicinam forensem diebus Mercurii et Veneris , hora IV. Recens vocatus Med. Frof. TJALUNO HALBERTSMA Jrtem Oistetneiam docebit diebus et horis postea indicandis. IN FACULTATE DISCIFLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. HEBMANNUS CHKISTIANUS VAN HALL die Veneris, hora VIII et IX, autumnali et aestivo tempore etiam diebus Martis, lovis et Satumi, hora VIII , elementa Botanices iliustrabit; die Martis , hora I , Botanices sublimioris selecta quaedam capita tradet; die Mercurii, hora IX et X, aget de phintis medidnalibus aliisque vario respectu utilibus, sive de Botanica appHcata, ordine Familiarum naturalium ; die Saturni autem , hora X et XI , Oeconomiam ruralem docebit. Fost ferias Faschales et mense Septembri, die Martda hora pomer. II I| exercitiis practicis in Horto botanico et die Mercurii, hora matutina VIII, ewcurdonibus botanids praeerit lANUS GUILIELMUS ERMEBINS diebuslovis, Veneris et Satumi , horaXI, Jrithmetices , Algebrae, Geometriae et Trigonometriae planae elementa ex- plicabit; Physicam ewperimentalem docebit die Mercurii, hora I; diebus lovis, Veneris et Satumi, hora XII, Physicam theoreticam universe, aut selecta eius capita, provectioribus discipulis exponet ' De Matheseos elemenHs disquisitio habebitur tempore postea indicando. Bwperimenta instituendi methodum docebit die Mercurii, hora IV — VI. NICOLAUS MULDEB die Lunae, hora X, die Martis, hora X et XII, Zoologiam docebit ; die Veneris , hora X et XI , Anatomen ammalium cowt- paratam tradet. GUILIELMUS ADBIANUS ENSCHED^ diebus lovis et Satumi, hora IX, Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit ; seleota Algebrae oapita ORDO LEGTIORUH. 848 exfXNdet diebus Lnnae et Martis, hora XI; Aatronamiae ekmenta tradet diebas Lanae et Icms, bora pomeridiaiia VI. Geometriam anafytieam, Cakubem differtntialem et inteyralem , Mechanicam anafyticam exponet horifl GonimilitoDibiu commodis. BwerciHa mathematica faturorum Praeoeptoram XModeratHtmr* PITBUS lOHANNBS VAN KEBCKHOFF diebus Lunae et Martis, hora IX, die Mercarii, horia XI et XII, Chendam anorganicam docebit; diebus lovis, lioni XI, et Satarni, hora X et XI, Chemiam oryanicam exponet; dieboe Lunae, hom XII, et lofit, hora X, Chemiam pharmaceuticam tradet; Chemiae technologicae capUa in usum publicum explicabit diebua Lunae et Martis , hora pomeridiana V I ; Chemiam praciicam docebit et Exercitia tmalyHea ixt Laboratorio modmbitur quotidie. IN FACULTATE THEOLOGICA. PETBUS HOPSTEDE DE GBOOT diebus Lunae et Mercurii, hora IX , Martis, hora X, Historiam Sccleeiae Christianae, secundum Lineamenta a se t^rpis divulgata, enarrabit; diebus Martis, hora XI, et Mercurii, hora I, En* ^eicpaetHam Theolcgi Christiani secundam Compendium a L. G. Pareau et a ee editani exponet; diebus Lunae et Mercurii, hora X, et Veneris, hora I, Theologiam Natwralem, secandum Compendium a se scripium, tradet; die Sakurai ab hora XII ad II vitam leeu Chrieti, duce di. C. Hase, I4JD0YICUS GEBLACHUS PABEAU diebos Mercurii, lovis et Veneris, hom XI, Doffmatieam et Apolojietioam Ohrietianam, secandum Compendium ti P. Hofatede de Groot et a ae editam, exponet; diebus Martis, Meicurii et lovis, horaXH, secundum Compendium suum typis expressum, in Theo* hffiam Chrietiamm moralem inquiret ; diebus Lunae a£que Veneris , hora XII , et die MaitiB, hora I, loca nonnuUa Hermeneuticee sacrae, secundum Compendium suum typis editom, tractabit et quaedam Carmina Hehrmca mm Commilitonibui interpretabitar. GUIUELMUS MUUBLING die Martis , hora IX , hca eelecta paraUela e Sj^noptUM JSoanffeliie oom Omimilitonibus legere perget; diebus lovis et Veneris, eadem hoia, Fauii 4$d PkiHppeneee JSpistolam interpretabitur; 844 ORDO LEGTIONUM. die Lanae, hora XI, et diebus lovis atque VeDeris, hora X, Theologiam Practieam tradet, secondum Compendiifm suum, typis editum; die Veneris, hora IV, ewercitationea Aomileticas, et die Saturni, hora XI, ewerdtatianea provectiorum catecketicae , cum pueris instituendas , moderabitur. EVEKARDUS lANUS DIEST LOROION diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora VIII, agel de Historia et de Oritica librorum Feteris Teatamenti, et diebus lovis, Veneris et Saturni, hora VIII, de Hiatoria et de Critica librorum Novi Teetamenti; diebus Lunae et lovis, hora I, lAeo/opiam Biblicam exponet; Historiam JScclesiae C/iristianae in patria nostra et Patristicam tractabit horis auditoribus commodis. Disputationibus cum publicis tum privatis de Locis 27ieologicis , die Mercurii, hora IV, suis vicibus, praeerunt Theologiae Professores. IN FACULTATB PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET LITTERARUM HUMANIORUM. lOSUA lOANNES PHILIFPUS VALETON Antiquitatem Hebratcam explicabit • _ diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX; Elementa Grammatices He-^ braicae, additis exercitiis analjticis, tradet diebus iisdem, hora VIII; Idbrum Deuteronomii interpretabitur die lovis, hora VIII et IX, die Veneris, hora IX; Grammaticam linguarum Semiticarum comparatam, additis exercitiis analyticis Arabicis et Aramaeis, exponet die lovis, hora X, die Veneris, horaVIII et X. Cum provectioribus privatim leget locos selectos e Libris V. T. Historicis , Bidpaii fabulas a Sacyo editas et CArestomatAiam Kir- schianam a Bernsteinio editam die lovis, hora VII sqq. p. m. GUILIELMUS HEGKER die Lunae, Martis et Mercurii, bora IX, Antiqui* tates Romanas exponet ; iisdem diebus , hora X , Historiam Anhquam trac- tabit, adhibito Georg. Weberi compendio, cui titulus: LeArbucA der Welt* gescAicAte mit BHcAsicAt auf Cultur, Literatur etc. (2 Tom. 1865); iisdem diebus, hora XI, Antiquitates Graecas docebit CORNELIUS MARINUS FRANCKEN die Lunae, Martis et Mercurii, hora XI , interpretabitur Plauti MosteUariam , Ciceronis de Oratore iibrum I et II ; OEDO LEGTIOKUJII. M6 db hm%, Veiierit et Satarni, hora X» Hacytlidia Ubrum latlll, Aiiito- phanis Bqwiiee; — HiHoriam lAttermrum Oraetanm et Bmumafwm mm* nbit die Martis, hora XII et I, cBm philologis sebctw partos CataHi» Propertii, Pindari pertraotabit die lovis «t VeBecb, hom XI; latiiia aor»* bendi et disserendi ezercitia moderabitur die Satomi, hora IV. »KRNAKIHIS HENRICUS C0ENBLIU8 CAE0LU8 YAN DBB WGfCS: llialiaaie, hora XII et I , die Saturni , hora I , Logicam docebit , adhibito oompeBdiD, cui titulos: #Het wezen der kennis. Een leesboek der Logika, door Mr. C. W. Opzoomer, Amsterdam, bij J. H. Gebhard en O. 1868"; diebos lovis , Veneris et Satumi , hora IX , Historiam Philoeopkiae antiguae exponet; iisdem diebus, hora VIII, Metaphyeicam tradet. HENBICUS EBNESTUS MOLTZER lAnguam Litteraeque paifias (adhibito Fbrilegio Viri Doct. E. Verwijs) explicabit diebus Mercurii, lovis et Ve- neris, hora XII; Hietoriam Patriae iisdem diebus, hora I; BloquenHae praecepta tradet et ewercitia praciica moderabitur die lovis ^ hora V et VI ; Shakeeperii Comoedias interpretabitur die Martis , hora I V et V ; lAnguam Gothicam diebus et horis auditoribus commodis docebit. IN FACULTATB lURIDICA. lACOBUS UERMANNUS PHIUPSE diebus Lunae et Martis , hora XI , Mer^ curii et lovis , hora X, Institutionee lustiniani explicabit; die Lunae, Martis et lovis, hora IX, selectos Pandectarum locos tractabil; die Lnnae et MartiSy hora X , et die Mercurii , hora IX , Historiam luris JRomani enarrabit. BBRNARDUS lANUS GBATAMA tradet lus naturale diebus Lunae et Martis^ hora IX , die Mercurii , hora XI ; lus criminale diebus Lnnae , Martis et Mercurii, hora X; Ordinem ludidorum publicorum diebus Lunae et Martia, bora XI, die Mercurii, hora IX; Entydopaediam et Methodologiam luris, die Veneris, hora IX — XII. 6EBHAB0US DIEPHUIS lus civile hodiernum tractabit die Mercurii, hora XI, diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XII; lus mercatorium explioabit die Mercurii , hora XII et I , die Saturni , hora XI ; de ludiciis privaHe aget diebus lovis, Veneris et Satumi, hora I. 44 846 ORDO LEGTIONUM. BEBNARIX s Dovimicus HUBERTUS TELLEGEK OecoHomiam poUHcam do^ cebit die LunHe, hora Xli et I, die VeDeris, hora IX; Ins fientium, dio Martis, hoio XII et. I, die Venerisy hora XI; lua publicum, die lovis, hora X et X , die Veneris, hora X, die Saturni, hora X. Disputatio ihus piihlicis et privatis lubenter praeerunt luris Profea- Bores. NUMERU8 8TUDI0S0RUM IN AOADEMIA GRONINGANA, DIE XXXI M. DECEMBRIS A. CIDIOCCCLXVL In Facultate Theologica 43 9 u luridica 64. 9 9 Medica 46 i^ 9 Disc. Math. et Phys 23 # n Phil. Theor. et Litt. Hum. . 7. Ib3 44» DOCTORES CRBATl IK AGADEMIA eBONIirOAirA. INDB A D. ^ OCTOBRIS CIOIOCCCIiXTI AD D. X OCTOBBIS CIOIOCCCLXTII. IN FACULTATB DISOIPLINARUM MATHBMATICARUM BT PHYSICARUM. D« 28 lanii. Dirk HViznioA, e p^ 4en Horn GToninganus, publioe defensD specimine, cui titulas: Semge onderzoehinyen over Oton, Math. Mag. Kul. Nat. Doctor, me^ina cum laude. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORBTICAB BT LITTERARUM HUMANIORUM. D. 27 Innii. Gualthsbus iacob oozt, Leidensis, defenso spedmiiie, cui tituios: De oudete^ ttcubreciten van Zwolie, Phil. Theor. Mag. litt. Hum. Doctor. IN FACULTATE lURIDICA. D. 12 Dec. loHANNBs UNTHOBST HOHAN, Assena-Drenthiuus , defensis thesibns, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. D. 14 Dec. Fetrus ioannes van swindsren, Groninganus» publioe de- fenso specimine, cui titulus: de Aere Maladtano et Salpen^ano^ lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 17 Dec. Iarich oslindb van blom, Drachtena-Frisius , defensis the- sibuSf lur. Rom. et Hod. Doctor, ctm Umde. DOGTORES GREATI. 849 IX ^O lao. RmiRT dakiu baart ra Ui faillb» Leovardiensis» pnbliM dBSBDSO BpeoimiMy cui tituluB: Beach(muniigen ooer orL 89 der Grondtoet, lur. Rom. et Hod. Doctor^ moffna cum laude. OL 6 Apr. KiiAAS jubin» GromngtnaA, defensift thesibas, Imr» Ronk et Hod. Doctor, cum laude. BodMB die. Adam obbajld badsmakbb^ Winschotanus^ defensis thesifaas^ lar. Rom. et Uod. Doctor, ma^na cum iaude. IX 10 Ajir* GuiLiBLMus tbn bbuggbncatBj Almeloa-Transisalanus , de- fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor» cum laude. D. 29 lunii. Bduabd stab bubmank, Gronmganus» publice de&nso spe^ dmiQB, cui titulus: Octrooien van uiivindin^, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. D. 6 Oct. SiBBAND wiLLiNQB GBATAMA^ Assena-Drenthinus , dafensJB tiwsibos, lur» Rom. et Hod. Doctor. IN FACULTATB MBDICA. D. 27 Oct. Gbrbardus wtnandub bbuinbma, Leoyardiensis , defenso specimiiie, cui titulus^ Over de bloederziekte , Med. Doctor. D. 1 Dec. Libbb fbbnbtra , Med. Doct. , defensis thesibus , Art. Obst. Dootor, cum laude. D. 26 lan. Christianub van wichbrbn, Med. Doct, defensis thesibus, Art. Obst. Doctor, magna cum lande. D. 4 Feb. Samubl wttbma, Med. Doct., defensis thesibus, Art. Obst. Doctor. D. 28 Feb. Lambbbtus flbddbrub, Smilda-Drenthinus , defenso speci- mine, cui titulus: Over strictura uteri, Med. Doctor. D. 26 Feb. Iohannbs bnsing, Groninganus, publice defenso specimine, cui titulus: Over ulceratie^a in den larynw^ Med. Doctor. D. 4 Mart. Gbrrardus wtnandub bruinsma, Med. Doct., defensis the- sibus» Art. Obst. Doctor. D. 6 Apr. RiNSB rebling brouwbr, Bergumo-Frisius , defenso speci- mine, cui titulus: Ihstgevoel, Med. Doctor, cum laude. 850 DOGTORES CREATI. D. 9 Maii. Christophorub hsrmanus sandbrs, e pago Gasselte-Dren- thinuB, defeoso specimiDe, cui titulus: Melaatachheid , Med. Doctor, cum laude. D. 15 lunii. Dbrk db haan, Med. Doct» defensis thesibus, Art. Obat Doctor, cum laude. D. 19 lunii. Adrianus van klbffbns, Doccumensis, publice defenao specimine, cui titulus: Onderzoekinffen aangaande de benedenste grene der iongen bij den gezonden mensch, Med. Doctor^ magna cum laude. D. 26 lunii. Ianus guiliblmus carolus brmbrins, Groninganus, de- fenso specimine, cui titulus: Over iabea dorsalie, Med. Doctor» cum laude. D. 29 lunii. Hbnricus ouiliblmus middbndorp, StenovicensiSf defenso specimine, cui titulus: Ilet vliezig slaikenhuis in zyne foording en in den ontwikkelden toestand, Med. Doctor, magna cum laude. D. 18 Sept. Lambbrtus flbddbrus, Med. Doct, defensis thesibuSj Art* Obst. Doctor. D. 21 Sept. Christofhorus hbrmanus sandbrs, Med. Doct., defensis thesibus, Art. Obst. Doctor. Eodem die. Adrianus van klbffbns, Med. Doct., defensis thesibuSj Art. Obst. Doctor, magna cum iaude. D. 28 Sept Ianub ouiliblmus carolus brmbrins, Med. Doct, defensia thesibus, Art. Obst Doctor. D. 1 Oct. RiNSB RBELiNo BROUWBR, Mcd. Doct. ^ dcfensis thesibus, Art. Obst. Doctor. ATHENAEUM ILLUSTRE A M S T E L D A M E N S E. NOMINA PROFESSORUM. aui M ILLUSTU ATHKNARO AISTELODAIENSI CONIDNCTISODR GDI RO SRIINARIIS INDE A KAL. lAN. AD D. XXXI M. DEC. dOIOCCGLXYI DOOENDI MUNU8 OBISRUNT. IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORBTICAE ET LITERARUM HUMANIORUM. L C. G. BOOT. Clar. Ord. Praeses a. 1866—1867. L P. N. LAND. T. T. H. I0RIS8EN. IN PACULTATE MEDICINAE. C. B. TILANUS, Prof. honorarius. F. H. SUBINGAB, Prof. honorarius. L VAN GEUNS. G. £. YOOBHELM SCHNEEYOOGT, Prof. extraordinarius. O. BEBUN. L. LEHMANN, Prof. honorarius. IN PACULTATB DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM ET PHYSICARUM. C. L MATTHES. C. A. I. A. OUDEMANS. L G. GUNNING. 45 854 NOHINA PROFESSORUM. IN FACULTATB THEOLOGIAB. G. MOLL. F. I. DOMBLA NIEUWENHinS, \ tx^i^ . cs • t ..^k A T^ Tr.^rAxr 1 Proff- J» Semin. Lather. A. JJ. LiUMAM , ) S. HOEKSTKA, Bbn.fil., \ ry » - q • m i • u ^ LG.DEHOOPSCHEFFER.I ^^^^' "^ ^^^^^' Teleiobapt L TIDEMAN, Prof. im Semn. RemoHtr. IN FACULTATB lURISPRUDENTLAB. M. DES AMORIB VAN DER HOBVEN. H. DE BOSCH KEMPER. T. M. C. ASSER. A. E. L MODDERMAN. ACTA ET GESTA IN CONYSNTIBUS CLABISSIHI OBDINIS FBOFESSOBUM ATHENAEI ILLUSTSIS AMSTELODAMENSIS ANNO CIOIOCCCLXVI. Die 27 m. lauuarii legitur epistola Viri CI. A. Heynsii/qua nuntiat se, Leidam vocatum ut physiologiam doceat, ordini valedicere. Die 9 m. lunii literae recitantur, quibus indicatur in locum Viri Ampl. W. E. I. Berg van Dussen Muilkerk, Athenaei Curatorem esse creatum Virum Cons. Comelium Henricum Backer. Die 6 m. Octobris in locum Viri Ampl. I. Heemskerk Abr. f., qui a Rege aroessitus est ad res regni internas administrandas , successit Vir Con& Fetrus Rul^erus Feitb. Die 8 m. Decembris iudicia de duabus commentationibus ordini philo- sophorum et de unica ordini literario oblatis recitantur et recitata probantur. 45* SERIES LECTIONUM, m ILLUSTKI ATHENAEO AMSTEL0DAMEN8I ET IN SEMmAMIS HAiBIIDAIUI, IHDI A niUI AIITITU AHNI CRHMCCUTI AD miAI ABITITAI AHHI OMNGCUTn. lOANNES CORNELIUS GERARDUS BOOT Jntiquitates Bomanas explicabit diebua Martis» Mercurii^ lovis et yenerifl^ hora XII; Literas Latinas docebit eDarrando Oiceronis epistolaa felectas, Livii iistar. librum VIII ^ Catulli carmina guaedam, iiBdem diebus, hora I; Id Scholis Graecis iDterpretabitur Ljfsiae oratt. XII et XXIF, SophoeUs Oedipum Iteyem, Theocriti Idyllia iisdem diebus^ hora II; Antiguitaies Graecas ezpiicabit tempore cum auditoribus coDstituendo. lOANNES PETRUS NICOLAUS LAND Sermonis Hebraei elemeuta docebit et librum Samuelis priorem explicare perget diebus Martis et lovis, bora X; diebus Mercurii et Satumi, hora Vlil; Jntiquitates Israelitarum exponet die Lunae, hora XII; diebus Martis, lovis et VeDeris, hora VIII; Lofficam tradet diebus Mercurii et Veneris, hora X; Metaphysices historiam, diebus et horis posthac indicandis; Syriacis quibusdam interpretandis libentissime vacabit. SERIES LEGTIONUH. d57 THOMAS THBODORUS HENRICUS lORISSBN Historiam recentiorem tradet die Lunae , horis I — III ; Historiam patriae die LuDae , hora XI , Martis , hora XI , Saturni hora XI ; Hisiariam antiquam die Mercurii, hora XI, die Saturni, hora IX; lAnguam litteraaque patrias, adhibito Fiorilegio Viri Doct. E. Verwys, explicabit die Lunae , hora IX , die Martis , hora IX , die Saturni , hora X ; Bhetoricam sive stUi praecepta, adhibito compendio Viri Ciar. Brill, die lovis, hora XI — XII , die Veneris, hora XI — XII. CHRISTIANUS BERNARDUS TILANUS Jrgnmenta et tempora echolarum euarum deinde indicabit '). PBTRUS HBNRICUS SURINGAR Therapiam generalem docebit diebus Martis, Mercurii et lovis, horap. m. III; Docirinam morborum einqularium interpretabitur iisdem diebus, horap. m. II; Prawin medicam ad lectulos aegrotantium moderabitur diebus singuiis, hora matutina IX. lOANNES VAN GEUNS Patholqgiam generalem et Anaiomiam pcUhologicam generalem docebit die Lunae, horis X — XII et diebus Martis et Mercuni, hora X; Morborum signa indagandi methodum exponet , una cum exercitationibus clinicis, diebus Martis, Mercurii et Veneris, hora XI; Medicinam forensem et Politiam medicam tradet bis quavis hebdomade. GUSTAVUS EDUARDUS VOORHELM SCHNEEVOOGT Lectiones suas cum theoreticas tum practicas de Neuropathohgia et de Psgchiatriae elementis habebit^ quum morborum in aegris demonstran- dorum opportunitas illi dabitur. 1) Paihologiam et ThtrOfiam chifwrgkam docait ter qaaTiB hebdomade, hora YUI; Szammi aegroiauHum et ariis esereiiio in NoBOOomio Scholae Clinicae praeiit diebnB aiiigdiiB, hora IX. 858 $ERIBS LBGTiONUM, Fhyiiologiu Proftaaor. Ijectiones dein indicabuntur. GUILIELMUS BERLIN Anatomiam specialem et praciiccm docebit diebus Limae, Martis, Mercum et lovis , hora IV p. m. ; Zoologiam diebus Lunaea Martis et Mercucii, hora X xnatutina; Jnatomen comparatam diebus Mercurii et Satumi, hora XII; Methodum aecandi quotidie; Exerdtaiionibm zootomicia et micro9copicie quotidie praeerit. LE0P0LDU8 LEHMANN Artenk obsietriciam tieoreticam docebit diebua Martii. lovia efc Satonii, hora XII; Encheiresee in pelvi factiiia demonstrMi diebus Lunae et Veneris, hora XII; Morboe pmerperalee ei seleda quaedem Gynaecolqgiae eapita expIiealMt die Mercurii, hom XII; Ewercitationibus clinicis in Toeodochio schokte dimeae praeerit ditbus si&- guUs, hora XI. CAROLUS I0ANNE8 MATTHBS docebit JPigfiicam^ essperimeniif iUmtraiam diebaa Martis, MQrcurii« lavia et Venerk, hora XI; Planimeiriam et Trigonometriam rectilineam iisdem dJabuA « hora meri- diana; Stereometriam f inclusa Triffonomeiria sphaericaf in oommodum Medicinae et Literarum studiosorum diebus Martis et lovis, hora I; Astronomiam popularem , horis cum auditoribus constituendis. SERIES LECTIOnUM. M9 CORN. ANTON. lOANN. ABRAH. OUDBMANS Sotamoen ^mterakm docebit diebas Lunae et Martis, hcm mattitiiia VIII i Botanicen apedalem diebus Veneris et Saturni^ hora matutina VIII; Ewerdtatumbue botanide practicii praeerit die Lunae, horis XII— II; Pharmacologiam docebit horis dein indicandis; Fharmocognodn diebus Veneris et Satumi, hora IX« lANUS GUILIELMUS GUNNING Chemiam generalem , cum anorganicam tum organicam docebit diebus Lunae et Martis, hora IX, diebus Merourii et loyis, horb VIII — X; Chemiam pharmaceuticam diebus lovis et Veneris, hora XI; Chemiafn analyticam die Martis, hora I; Chemiam forensem diebus et horis deinde indicandis. Mineralqgiam die Veneris, hora II; In usum publicum Chemiae technologicae capita selecta eiponet horis vea- pertinis postea indicandis. GUILIELMUS MOLL tiadet Historiam JBooleiiae Chriet. in pairia noetra diebua lovis et Yeneria^ hora XII; Hietoriam miverealem Beligiome et JSccleeiae Chr. diebus Martis, Mercorii et lovis, hora XI; Theologiam dogmaticam iisdem diebus, hora IX; Studia ad Introductionem in Theologiam et ad Hietoriam Ecdedae NeSr-^ landicae pertinentia et Ewerdtaiionee homUeticae moderabitur diebus et horia deinoeps iodicandis. FERDIN. lACOB. DOMELA NIEU WENHUIS , Profeasor in Semio. EvaDg.-LiHher. , Theohgiam dogmaticam tradet diebus Martis , Mercurii et lovis , hora IX ; Tieoiofftam moralem iisdem diebus, hora X; Liturgicam et Curam pastoralem die Veneris, hora IX— XI; 860 SERIES LECTIONUM. HwercUiis homUeticis vacabit die Martis» hora VIII p. m.» oratoriia lovis, hora III, et catechelicia die Martis, hora XII; Discipolis Orationes sacras habentibus praeses aderit die Veneris, hora IL ABRAHAMUS DIDERICUS LOMAN, Frofessor in Semin. Evaog.-Lather. , ^ncyckfpaediam Theologicam tradet die Veneris, hora XI; Theologiam Biblicam V. T. diebus Martis et Mercurii, hora II; PhUoaophiam religionis diebus Martis, Mercurii et lovis, hora I; JSwercitiia exegeticis vacabit die Mercurii, hora Vill p. m. SYTSE HOEKSTRA Ben« pilius, Professor in Semin. Teleiobapt., Methodolqgiam et Theologiam Christianam doffmaticam docebit diebus Martis , Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; Disciplinam morum tradet diebus Martis et Mercurii , hora X ; Theologiam naturalem docebit diebus lovis et Veneris, hora X. lACOBUS GISBERTUS DE HOOP SCHEFFER, Professor in Semin, Teleiobapt., Exegesin N. Testamenti docebit , interpretandis ad Thessalonioenses epistolis, diebus Martis et Mercurii, hora II; Ewegesin V. Testamenti tradet , eiplicando Michae libro , die Martis , hora I et die lovis hora III; Ewercitiis oratoriis vacabit die Mercurii, hora III; Historiam ecclesiae Chr. universalem enarrabit die Mercurii, hora I; Ewercitaliones homileticas moderabitur die lovis, hora II; Commilitonibus orationes sacras habentibus praeses aderit, die Lunae et die Veneris, hora II dim. lOANNES TIDEMAN, Professor in Semin. Bemonstr.-Beform. , Theologiam Chr. dogmaticam tradet diebus Martis, Mercurii et lovis, horalX; Historiam Beligionis die Martis hora X; SERIES LEGTIONUH. 361 Encydopaediam Tieol. CAr. diebus lovis et Veneris^ hora X; Historiam Bemanstrantium die Veneris, hora IX; Tieokffiam practicam die Mercurii^ hora X; Ewercitia oratoria moderabitur die Martis, hora III. Discipulia, sermones sacras habentibus, praeses aderit die Martis/ horall. MARTINUS DE8 AMORIB VAN DER HOBVEN Diffestorum loca selecta tractabit , diebus Martis , Mercurii , lovis et Veneris , hora IX matutina; Institutiones Imp. luatimani interpretabitur iisdem diebus , hora X ; Hietoriam luria Bomani enarrabit iisdem diebus, hora XI; HIBRONYMUS DB BOSCH KEMPBR quaestiones selectas e lure publico tractabit horis . dein indicandis. TOBIAS MICHAEL CAROLUS ASSBR lua pubiicum Neerlandicum tradet diebus Martis, Mercurii, loviset Veneris, hora XII; lus mercatorium docebit iisdem diebus, hora I; Codicem civilem interpretabitur diebus et horis dein indicandis; JBwercitationee practicae moderabitur quavis hebdomade semel. ANTONIUS EWALDUS lANUS MODDBRMAN Methodum procedendi in causis criminalibus tradet diebus Martis, Mercurii, lovis et Veneris^ hora X; Oeconomiam politicam diebus Martis et Mercurii, hora XI; lus ffentium Buropaeum diebus lovis et Veneris^ hora XI; Exercitationes forenses causarum criminalium moderabitur diebus et horis Auditoribus commodis. 46 NUMERUS 8TUDI0S0RUM IN ILLUSni ATHENAEO AISTELODAIENSI CONIUNGTISODI €11 EOSnnUHISi DIE XXX H. DECEHBBI9 CIOIOCCCLZTI. In Facultate Tbeologiae 49. 9 lurisprudentiae 4Sr /r w Literarum 7. tt w Medieinae • , 11« • r Pbiloaophiae 9^ 118. ATHENAEUM DAVENTRIENSE. 46» NOMINA PEOPESSORUM ET LECTORUM, wn A. D. XVI FEBB. OIOIOGCCIiXVI A. D. XVI FEBB. dOIOCCCLXVQ DOOENOI 1CUNU8 OBURUMT IN ILLUSTRI ITHENAEO DAYENTRIENSL L VAN VLOTEN, latt. Belg. et Hist. Patriae Piof., h. t. Reot. Magn. P. BOSSCHA, Litt. Antiq. Frof. honoiarias. L DUTMAER VAN TWIST, lur. Prof. L L HETZLAB, litt. Orient. et Antiq. Hebr. Piof. extraord. A. L VlTBmOA . Antiq. Rom. et Graec. et Hist. Prof. L L COBNELISSBN, Idtt. Graec. et Lat. ProC P.A.VANMEUBS,! ling. Lat. et Graec., Antiq. et Hist. Praecep- L BBILL, ) tores. 0. DE L008, Matheseos Praeceptor. C. 0. SLOTBMAKEB, Ling. lecent. Praeceptor. ORDO LECTIONUM HABENDABUM IN ILLUSTRI DAVESTRIAE ATHENAEO, ^ II ZX7 aSC. A. CiaBXXSCIXn OBQDB AB fBBUfi AnmriB JL RBCTOiDs Maon. I. YAN YLOTEN. '■ »■ ■ *m ■« *m m I. VAN VLOTEN, TAeal. JDoct., Litt. Neerland. et Hiat. Patriae Pro/eeear, h. t. JRectar Magnipm, LiDguam litterasqae Nedr- landicas et Stili NeSrlandici praecepta explicabit diebus Lu- nae» Martis et Mercurii, hura IX. HiBtoriafli patrioe 6radet diebos LanM et Mffirtia Vni. et die Mercurii^ iKm •^•..... X. Ezerdtia oratoria moderabi<;ar diebus et boris anditoribQS oommoiltt. Frivatim «xplicare eontimiabit varia Litterarum pBltriarum specimina. Grammaticam Gothicam et Grammaticam litterasque Anglosaxo- nicas provectioribus tradet , diebua Lunae et Martis , hora X. Lectiones publicas habebit, tempore hiberno, hora et die |)0fll6a indicamlifi. Logicam docebit diebus Lunae et Martis, hom I. P. BOSSCHA, PhU. Thear. Mag. ZtW. Hwm. et Iw. VtriuBq. Daet., Praf. hanarariue, Hisfteriam reoentiorem aiit aliquam ¥eterum literarum partem lubens desiderantibus explicabit^ horis cum auditoribus conveniendis. Fraeterea lectiones publicas habebit de aliquo historiae capite. L DUYMAEK VAN TWIST, lur. Bom. et Hadiemi Doctor, lur. Pro/eeaor, Institutiones lustinianeas. explicabit diebus Lunae, Martis» Mercurii et lovis, hora X. ORDO LEGTIONUH. 367 * Historiam luris RomBni tEadet diebflte LxaMi»^ Marti»^ lier^ carii et lovis» hora • .«..,. IX. Iu8 Natorae ezponet die Martis, hora . ........i^... IX* die.Veaeris, hora ^ . • X. Encydopftodiam iuEia()radentiae eiffmdt diebaa Martia ok V^ neris, hora . ••••••••«< XI* Oeconomiae politicae principia tradet diebus Lunae et Mer- curii, hora . « •• « XII. Selecta iuris mercatorii capita exponet hora auditoribus sibi- que Qonkmoda. L L METZL AR , Liti. Orient. et JnHfmtatum Hebr. Pref. esstraartU , linguae Hebr. elementa tradet, cum grammatica ezplicanda, tum analyticis exercitiis moderandis die Martis , hora L die Mercurii, hora H. Libruna jQ§Ba iisGriiiiitm expliofthit die Meicuiii, hom • . YllletlX. AntiqaitaCioB HebKaeorum exponek die Martie^ boia « • • » • XI. die YeBem , lunra « • . « / • . . I rt IL IntrodnctioMm, ia Y^E. lifaroa tradet die Marti»» hofar . . YEIIetlX.. Locos quosdam selectos traetabit dio Veneri»» hora • « • « VHI^tlX. litterarum Arab. Chald. et Syriacarum initia docebit horis auditoribus commodis. A. L YITBINGA , PAU. Theor. Mag. Idtt. Hvm. Doct. Jntiguita^ tum Bamamanm et Gtaeearum et Histariae FfQfeeeor^ Aiiti* qwte(te& Romanas tradet diebus Martis, Mercurii, lo^s et Veneri&, hora « . • • ««••••»*•• XL Historiam Universalem enarrabit, secundum compendium , quod edidit vir Cl. Weber, diebus Martis» lovis et Veneris, hora X. die Satumi, hora IX. L L COENELISSEN, PAil. Theor. Moff. Litt. Hum. Doct. Zittera- rum Graecarum et Latinarum Profeesor, Aristophanis Vespas et Demosthenis orationem de Corona interpretabitur diebus Martis et Mercurii, hora 11. die lovis, hora L die Saturni^ hora X. 368 ORDO LEGTIONUM. Horatii epistolas selectas et Taciti Agricolam, diebos Mercurii et Veneris, hora I. die lovis, hora IX. die Satumi, hora XL Cum provectioribus Homeri Iliadem leget et Ciceronis Brutam horia auditoribus commodis. Matheseos Professoris vices inplebit G. DE LOOS, PhU. Nat. Doct. et MatAeseos Praeceptar. Lectiones habebit horis et diebus postea indicandis. F. A. YAN MEURS, I. BRILL, Linguarum Latinarum et Gfraecarum, Antiquitatum et Historiae Praeceptores , G. DE LOOS, Mathe' seoa Praeceptor, C. G. SLOTEMAKER, lAnguarum recentiorum Praeceptor, exercitationibus , quibus elementa disciplinarum tra- dentur, praeerunt, horis alias indicandis. Bibliotheca Athenaei unicuique patebit diebus Lunae^ Mercurii et Saturni, horis II — TV. feriarum autem tempore die Mercurii, horis II — ^IV. 1